چگونه دریافت پول کاغذی در بانکها محدود شد؟
اسکناس کمیاب شد
مشاهدات نشان میدهد تقاضا برای اسکناس با افزایش محسوسی مواجه است. به طوری که شعب برای پرداخت وجه نقد به افراد سقف اعلام میکنند. همچنین مراجعه به شعب چندین بانک بیانگر کمبود اسکناس است به طوری که اگر افراد در آخر وقت کاری به بانکها مراجعه کنند، شاید موفق به دریافت اسکناس نشوند. بر اساس آخرین آمار منتشر شده توسط بانک مرکزی، اسکناس و مسکوکات در دست اشخاص در هشت ماه نخست سال جاری بیش از ۲۳ درصد رشد داشته است. این در حالی است که رشد اسکناس و مسکوکات در مدت مشابه سال گذشته کمتر از یک درصد (۰.۸ درصد) بوده است.
افزایش تقاضا برای اسکناس در شرایطی که نا اطمینانی امری طبیعی محسوب میشود و کاهش دسترسی به آن میتواند موجبات نارضایتی افراد و مختل شدن فعالیتهای اقتصادی را فراهم آورد. از سوی دیگر لازم است به این نکته توجه کرد که در شرایط تورمی، ارزش پول کاهش مییابد و در نتیجه افراد برای انجام امور روزمره به ارقام بالاتری از اسکناس نیاز دارند. کارشناسان پیش از این بارها اعلام کرده بودند که به علت وجود تورم مزمن و بالا در اقتصاد ایران، لازم است اسکناسهای درشت چاپ شود.
در حال حاضر، ایران چک ۲۰۰ هزار تومانی بزرگترین اسکناس موجود است که از قیمت یک شانه تخممرغ پایینتر است. نکته قابلتوجه دیگر، آن است که سقف روزانه دریافت اسکناس از خودپرداز بانکها مدت کوتاهی است که به مبلغ ۳۰۰ هزار تومان رسیده است. به نظر میرسد پایین بودن سقف دریافت وجه نقد از خودپردازها، نیز یکی از اصلیترین دلایل افزایش مراجعه افراد به شعب بانکها برای دریافت وجه نقد است. به طوری که اگر افراد بتوانند به راحتی با برداشت از خودپرداز به اسکناس دسترسی داشته باشند، احتمالا مبالغ پایینتری را از حساب خود به صورت اسکناس برداشت میکنند. ولی در شرایطی که حتی دریافت یکمیلیون تومان، نیازمند طی شدن فرآیند بانکی است، دریافت مبالغ بالاتر از نظر صرف وقت به صرفهتر خواهد بود.
افزایش اسکناس در اقتصاد
بر اساس اعلام بانک مرکزی، در آبان ماه سال جاری اسکناس و مسکوکات در دست اشخاص نسبت به ماه مشابه سال قبل با رشد ۴۹ درصدی مواجه بوده است. همچنین رشد این متغیر در هشت ماه نخست سال جاری نیز رقم قابلتوجهی بوده و ۲۳.۱درصد ثبت شده است. به عقیده کارشناسان اصلیترین دلیل رشد پول نقد در دست اشخاص نا اطمینانی شرایط اقتصادی و جو حاکم بر جامعه است. پیش از سال جاری، در سال ۱۴۰۱ اسکناس و مسکوک در دست اشخاص رشد قابلتوجهی را ثبت کرده بود. در سال ۱۴۰۱، نااطمینانیهای بینالمللی بر سر مسائل هستهای، جهش ارزی و حذف ارز ترجیحی ۴۲۰۰ تومانی موجب شده بود جو حاکم بر شرایط اقتصادی کشور با نا اطمینانی مواجه شود. در نتیجه، رشد هشت ماهه پول نقد در دست اشخاص در سال ۱۴۰۱به حدود ۱۴ درصد رسید. اما این رشد در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ به ترتیب ۲.۶ و ۰.۸ درصد ثبت شد. اما در سال جاری پول نقد در دست اشخاص رکورد جدیدی ثبت کرد و به بیش از ۲۳ درصد رسید.
بررسی دادههای منتشر شده نشان میدهد در شرایط نااطمینانی افراد تمایل بیشتری به نگه داشتن پول نقد دارند. این موضوع به روشنی در تجربه جنگ ۱۲ روزه نمایان است. با وجود این که به جز دو بانک، مشکلی در استفاده از کارت بانکی سایر بانکها رخ نداد ولی به دلیل تقاضای زیاد برای پول نقد، کمبود اسکناس در خودپردازها به یکی از چالشهای بانکی در آن دوران تبدیل شده بود. بر اساس اعلام مقامات بانک مرکزی، در دوران جنگ، تزریق اسکناس به بانکها و خودپردازها تا ۵۰درصد رشد داشت و تمرکز اصلی آن بر استانهای مهمانپذیر بود. بر اساس آمار هشتماهه بانک مرکزی، تقاضا برای اسکناس در ماههای بعد از جنگ نیز به شرایط قبل از جنگ بازنگشته است.
روزانه اسکناس شعب تمام میشود
بررسیهای میدانی نشان میدهد در هفتههای اخیر، تقاضا برای اسکناس افزایش قابلتوجهی داشته است. دو هفته پیش مراجعات محدودی به شعب برای دریافت وجه نقد انجام میشد که بر اساس مشاهدات خبرنگار «دنیای اقتصاد» در یکی از شعب بانکها، به هر فرد تنها تا ۲میلیون تومان پرداخت وجه نقد انجام میشد. اما مشاهدات روز اخیر از افزایش تقاضای وجه نقد حکایت دارد. به طوری اگر فردی در ساعت یک ظهر به شعب چندین بانک در تهران مراجعه کند کمتر میتواند وجه نقد دریافت کند؛ چراکه به گفته برخی متصدیان شعب وجه نقدی در شعبه وجود ندارد.
بانکداران پشت باجه پیشنهاد کردند که بهتر است متقاضیان در ابتدای وقت کاری بانکها برای دریافت وجه نقد مراجعه کنند. البته این نکته نیز گفته شد که با توجه به این که وجه نقد قابل پرداخت شعب هر روز به اتمام میرسد، شعب ابتدا باید برای رسیدن اسکناس از خزانه صبر کنند که معمولا در ساعت نه و نیم انجام میشود. بر این اساس متقاضیان وجه نقد بهتر است از ساعت نه نیم صبح تا قبل از ظهر به شعب بانکها مراجعه کنند. نکته قابلتوجه دیگر آن است که هر فرد تا سقف پنجمیلیون تومان میتواند وجه نقد دریافت کند. به نظر میرسد این سقفگذاری در روزهای اخیر و بعد از افزایش مراجعات به شعب برای دریافت اسکناس، به شعب ابلاغ شده است. نکته قابلتوجه در خصوص افزایش دریافت وجه نقد از بانکها چه از طریق خودپرداز و چه از طریق مراجعه به بانک آن است که در بازار بین بانکی بانکها را با کسری مواجه خواهد کرد. شنیدهها حاکی از آن است که در حال حاضر تمامی بانکها در بازار بین بانکی با کسری ذخایر مواجه هستند که این موضوع به اضافه برداشت بانکها از بانک مرکزی در آینده نزدیک منجر خواهد شد.
چالش نبود اسکناس درشت
نگرانی از عدم دسترسی به وجه نقد یکی از اصلی ترین نگرانیهای افراد در شرایط نااطمینانی است. از سوی دیگر اقتصاد ایران سالهاست با توم مزمن و بالا مواجه است. دیماه سال جاری، شصت و ششمین ماه متوالی بود که اقتصاد ایران با تورم نقطه به نقطه بیش از ۳۰درصد درگیر است. روند افزایشی تورم به معنی کاهش ارزش پول ملی است. بر این اساس، کارشناسان بارها اعلام کردهاند که چاپ اسکناس درشت میتواند تقاضای افراد برای دریافت اسکناس از بانکها را کاهش دهد. همچنین در این خصوص هزینه چاپ پول نیز مورد توجه است. در حال حاضر آمار رسمی و دقیقی از هزینه چاپ اسکناس در دست نیست اما در تابستان سال جاری علیرضا زندیان، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس در مصاحبهای اعلام کرده بود که چاپ یک برگ ایران چک ۵۰هزار تومانی تقریبا ۱۵۰ هزار تومان هزینه دارد. در حال حاضر درشتترین رقم موجود مربوط به ایران چک ۲۰۰ هزار تومانی است.
نکته دیگر در خصوص سقف برداشتها از خودپردازها است که به صورت روزانه ۳۰۰ هزار تومان است. به عقیده کارشناسان، اگر امکان دریافت روزانه وجه نقد از خودپردازها تا یک یا ۲میلیون تومان فراهم شود، مراجعات به بانکها برای دریافت وجه نقد و حتی مبلغ درخواستها کاهش خواهد یافت.
