تلاقی نگاه دولتی و بخش خصوصی بر سر اصلاح پول ملی

بحث حذف صفر از واحد پول ملی‌ در حال حاضر به یکی‌ از مهم‌ترین بحث‌های اقتصادی کشور تبدیل شده است. در مورد فواید و معایب این طرح نظرکارشناسی بسیاری ارائه شده است.

خبرگزاری ایسنا در میزگردی با حضور مدیرکل اداره بررسی‌ها و سیاست‌های اقتصادی بانک مرکزی و دبیرکل اتاق بازرگانی تهران موضوع حذف چهار صفر از پول ملی را بررسی کرد. محمد مهدی راسخ، نماینده بخش خصوصی و دبیر کل اتاق تهران، به عنوان منتقد این طرح از فقدان بحث دقیق کارشناسی در تحلیل اقتصادی طرح انتقاد کرد. وی همچنین با اشاره به تجربه دیگر کشورها مثل ترکیه در اجرای این طرح اظهار کرد: کشور‌های موفق در این زمینه قبل از اجرا، تورم را تا حد قابل قبولی کاهش داده‌اند. راسخ همچنین عدم اجرای دقیق و کارشناسانه این طرح را منتج به برگشت زود هنگام صفرها به واحد پول ملی دانست.

پیمان قربانی، مدیرکل اداره بررسی‌ها و سیاست‌های اقتصادی بانک مرکزی، با تاکید بر کار کارشناسی عمیق بانک مرکزی در تحلیل اجرایی این طرح، نظر مردم را نیز در مورد حذف صفرها مثبت ارزیابی کرد. او همچنین از همزمانی طرح حذف صفرها با هدفمند کردن یارانه‌ها دفاع کرد. نماینده بخش خصوصی: اول مهار تورم، بعد حذف صفر

آمادگی بخش خصوصی و فعالان اقتصادی را در اجرای طرح اصلاح پولی و حذف چهار صفر چگونه ارزیابی می‌کنید؟

مطمئنا اصل موضوع جزو مسائلی است که کسی به آن شک ندارد. وقتی در کشوری پول، ارزش خودش را از دست می‌دهد طبیعتا یکی از راهکارهای مناسب آن این است که صفرها برداشته شود، اما باید نگاه کنیم که شرایط لازم ایجاد شده یا خیر؟ ما اعتقاد داریم بانک مرکزی و وزارت اقتصاد باید به نظرات کارشناسی توجه کنند. در مورد تجربه سایر کشورها هم باید توجه داشته باشیم که در چه شرایطی آنها وضعیت پول خود را تغییر دادند. همچنین باید بررسی کنیم و ببینیم که چرا در یک کشوری پول ملی ارزش خودش را از دست می‌دهد و چه عاملی باعث این بی‌ارزشی می‌شود. آیا وقتی می‌خواهیم صفرها را برداریم آن عامل اصلی برداشته شده یا آن که هنوز بر موج سوار و با سرعت در حال حرکت است؟ اگر آن عامل برداشته نشود و شرایط مناسب به وجود نیاید، طبیعتا این صفرها بازخواهند گشت. همان‌طور که در گذشته هم این گونه بوده است. اگر بپذیریم تورم دلیل اصلی از دست رفتن ارزش پولی ملی است، آن‌وقت توجه کنیم که کشورهای دیگر ابتدا شرایط مناسب را ایجاد کردند و سپس صفرها را برداشتند و موفق هم بودند. حال آیا این شرایط براساس کار کارشناسی بانک مرکزی و وزارت اقتصاد در کشور ما به وجود آمده است یا خیر؟ حال دیگر بحث حذف سه صفر یا چهار صفر بحث جداگانه‌ای است. ما اعتقاد داریم در شرایطی که ثبات رشد اقتصادی داشته باشیم و تورم مهار شده باشد در آن وضعیت اگر این کار انجام شود، مناسب خواهد بود. اما اگر صفرها برداشته شوند و رشد نقدینگی مهار نشود و تورم رو به رشد باشد، طبیعتا پس از چند سال دوباره صفرها باز خواهند گشت.

با توجه به آمارها و شرایط اقتصادی کشور و با توجه به سیاست‌های پولی دولت، هم‌اکنون حجم نقدینگی مرتب رو به رشد است و شرایط لازم برای این کار وجود ندارد. به خصوص در شرایط فعلی که اثرات تورم بیرونی هم هست و در کنار آن تورم ناشی از اجرای قانون هدفمندی هم وجود دارد. باید به شرایط ویژه‌ای که سرمایه‌گذاری افزایش پیدا کند، تکنولوژی جدید وارد شود و رشد اقتصادی کشور و قیمت‌ها متعادل شوند، برسیم و آن وقت در آن شرایط طرح حذف صفر را اجرا کنیم. در شرایط فعلی اجرای طرح به این صورت اثر مثبتی نخواهد داشت.

درباره نظرسنجی هم ما اعتقاد داریم نظرات مردم محترم است، اما نباید در مسائل تخصصی اقتصادی، این نظرها تعیین‌کننده باشند. در مسائل اقتصادی باید فقط موازین علمی را در نظر بگیریم. چون باید بپذیریم اقتصاد، امروز یک علم است و افرادی که به شکل اینترنتی در نظرسنجی شرکت می‌کنند از کم و کیف و جزئیات مسائل اقتصادی اطلاع کافی ندارند و نظرات آنها شخصی است تا مبتنی بر علم اقتصاد. این که البته نظر مردم را بدانیم محترم است، اما به تنهایی تعیین‌کننده نیست.

هدفمند سازی یارانه‌ها را چگونه در برابر این طرح ارزیابی می‌کنید؟

همه جای دنیا، این قانون اجرا می‌شود که دولت دست از تصدیگری در اقتصاد بردارد. ما در مرحله اول این طرح که قیمت‌ها افزایش پیدا کرد و به سمت آزاد شدن رفتیم، موفق عمل کردیم؛ اما در مورد تولید اصلا اعتقاد نداریم خوب عمل شده است. الان به هیچ وجه وضعیت تولید در کشور مناسب نیست؛ به دلیل این که یارانه سهم تولید پرداخت نشده است. طبق قانون ۳۰ درصد از این درآمدهای ناشی از هدفمندی کردن یارانه‌ها باید به تولید اختصاص پیدا می‌کرد که به خصوص برای تکنولوژی نوین صرف می‌شد، اما متاسفانه دولت پس از اجرای قانون، دخالتش را در اقتصاد بیشتر کرده است، یعنی با فشار تعزیراتی قیمت‌ها را نگه داشته است و این وضعیت نمی‌تواند ادامه پیدا کند. ما معتقدیم دولت باید رها کند تا آن شرایط واقعی ایجاد شود. تا زمانی که دولت این رفتارش را عوض نکند، انگیزه سرمایه‌گذاری را از بین می‌برد.

حتی الان بر روی محصولاتی اعمال کنترل قیمت می‌کند که در طول تاریخ سابقه نداشته است. مثلا سراغ ظروف چینی رفته است. از سوی دیگر یکی از ابزارهای بانک مرکزی برای کنترل تورم، کنترل رفتارهای مالی دولت است که این را هم بانک مرکزی به طور مطلوب انجام نمی‌دهد. چون نظرات دولت است که بر بانک مرکزی حاکم است. جدای از این‌ها ظواهر نشان می‌دهد که تورم رو به رشد خواهد بود. در مورد مشکلات مربوط به اسکناس هم باید بگویم که با اجرای این طرح حتی برای واحدهای پایین‌تر هم باید اسکناس چاپ شود که آن وقت حجم اسکناس‌ها تغییری نخواهد کرد. موضوع به تغییر فرهنگ جابه‌جایی پول برمی‌گردد که با شرایط کنونی تفاوتی نخواهد کرد. اتفاقا این طرح اثر تورمی دارد و گرد کردن قیمت‌ها به سمت بالا انجام می‌شود. من اعتقاد دارم به سهولت هم انجام نخواهد شد و کار سخت‌تر می‌شود. با تغییر فرهنگ است که سرانه اسکناس تغییر می‌کند. در این طرح چون واحد اصلی پول جدید اجزا دارد، مجددا به همان میزان اسکناس به کار خواهد رفت. من می‌خواهم نماینده بانک مرکزی پاسخ دهد که در کار کارشناسی بانک مرکزی که انجام شده بررسی کرده‌اند که تورم با توجه به وضعیت فعلی چگونه خواهد بود؟ پیش‌بینی این است که تورم کنترل می‌شود اما باید توجه داشته باشیم که انجام این کار تنها در دو سال آینده مناسب خواهد بود و پس از آن اگر باز هم تورم داشته باشیم این صفرها سریعا برمی‌گردند. در کشوری مثل ترکیه که این کار انجام را دادند و موفق هم شدند، علت موفقیت آنها این بود که آن دوران گذار و تورم‌های بالا را پشت سر گذاشته بودند و زمانی این کار را انجام دادند که تورم به زیر ۱۰ درصد رسیده بود.

کارشناسان بانک مرکزی در تمامی نوشته‌ها و سخنان خود اطمینان می دهند که تمام جوانب را در نظر دارند و از این ناحیه مشکلی به اقتصاد ملی وارد نمی‌شود و قیمت‌ها رشد نمی‌کند، شما به عنوان یکی از نمایندگان بخش خصوصی تا چه حد به این اطمینان رسیده‌اید؟

در کار کارشناسی واژه‌هایی مثل نگران نباشید و شک نکنید معنا ندارد ما باید براساس فرمول اقتصاد نشان دهیم که تورم کنترل می‌شود یا نه؟ شما فرمودید شک نکنید تعداد اسکناس‌ و مسکوک کم می‌شود. من یقین دارم که کم نمی‌شود. مشکلی که وجود دارد این است که بانک مرکزی به دلایل مختلف دنبال چاپ اسکناس درشت نیست و سکه هم به دلایل اقتصادی برای رقم‌های پایین ارزش ضرب کردن ندارد. در مورد بحث گرد کردن که اشاره کردید جای نگرانی نیست نیز باید بگویم همین الان سر ۱۰۰ تومان در تاکسی‌ها دعوا می‌شود یا این‌که کسی سوار تاکسی نمی‌شود و سوار اتوبوس می‌شود. یعنی تفاوت بین ۲۰ تومان یا ۲۰۰ تومان برایش زیاد است و عدد مهمی است.

جمع بندی تان در مورد طرح حذف صفر از واحد پول ملی چیست؟

یک بحث اصلی داریم که این کار اگر خوب است، باید در شرایطی انجام شود که ثبات و رشد اقتصادی موجود داشته باشد و تورم مهار شده باشد، چون دوباره که نمی‌خواهیم به جای اول خود برگردیم. آن وقت این کار بیهوده است. بحث دوم هم این است که هر زمان قرار شد اجرا شود، بحث صفرها یک کار کارشناسی دقیق می‌خواهد که کمترین مشکلات را ایجاد کند. به‌خصوص این که ما در کشوری هستیم که پرداخت الکترونیکی هنوز جا نیفتاده است. درخواست من از بانک مرکزی این است که مجموعه‌های کارشناسی را در اختیار اتاق و اتحادیه‌ها قرار بدهد. با حضور مسوولان بانک مرکزی و اقتصاددان‌ها میزگرد‌هایی برگزار شود و هر چقدر که از قبل کار کارشناسی قوی‌تری انجام شود، بهتر است و باید دنبال قوی‌ترین کارشناسان گشت. من در این مورد به مثالی اشاره می‌کنم. این به مانند آن است که فرد چاقی می‌خواهد با عمل جراحی چربی‌هایش را از بین ببرد، اما اگر رعایت نکند، پس از مدتی این چربی‌ها باز خواهد گشت. این طرح وقتی موثر است که طرف حاضر باشد پرخوری نکند و ورزش کند وگرنه این صفرها باز خواهند گشت. مگر این‌که به عنوان یک موضوع ابزاری به آن نگاه شود که ما آن را نمی‌بینیم.

نماینده بانک مرکزی: حذف صفر نیازی به کاهش تورم ندارد

چرا بانک مرکزی در این مقطع به فکر حذف صفرهای اسکناس افتاده است؟

بانک مرکزی از سال ۸۶ مطالعه خودش را در مورد حذف صفرها شروع کرد. در این بین مشاوره‌هایی هم داشته و تجربیات سایر کشورها را هم بررسی کرده است. متعاقب آن، گزارش‌هایی هم در مورد حذف صفرها تهیه کردیم تا ببینیم چه ملاحظاتی باید انجام شود و هزینه‌ و منافع آن چقدر است. در نهایت ۴۱۹ گزارش را در هیات عامل بانک مرکزی ارائه کردیم و عصر همان روز هم این موضوع در هیات دولت مطرح شد؛ چرا که این کار یکی از محورهای هفت‌گانه طرح تحول اقتصادی است و در نتیجه در هیات دولت با حذف چهار صفر موافقت کرد.

در این مورد وب سایتی هم راه‌اندازی و استقبال مناسبی از آن شد. از دید ما اغلب مردم با حذف صفر و بیشتر هم با حذف چهار صفر موافق هستند. البته در وب سایت مطالب مختلفی ارائه شده، اما به هر ترتیب بحث‌های اقتصادی از این قبیل بحث روزمره نیست و شاید در تاریخ اقتصادی یک کشور اندکی اتفاق بیفتد. بنابراین ادبیاتی که ما در این قضیه احساس می‌کردیم نبود، سعی کردیم از طریق انتشار مقالات و تجربیات در وب سایت ترویج کنیم. همچنین نظرسنجی اینترنتی در حال انجام است که هرچند ما می‌دانیم پراکندگی نمونه آماری قابل اتکا نیست و قابل تعمیم به کل جامعه نیست، اما این ارزش اطلاع‌رسانی خودش را دارد. از اداره آمار هم درخواست کرده‌ایم که یک نظرسنجی علمی انجام دهد و ارزیابی نهایی در مورد دید مردم را براساس آن نظرسنجی ارائه کند.

شرایط را برای اجرای طرح حذف صفر‌ها چگونه می‌بینید؟

این موضوع در بدنه کارشناسی بانک مرکزی بررسی شده است. اینجا این بحث وجود دارد که شروع مطالعات در این زمینه به معنای اجرای قریب‌الوقوع آن نیست. در این شکی نیست که بروز صفرهای زیاد اسکناس‌ها به دلیل تورم است، اما لزوما هم به این معنا نیست که حتما باید تورم پایین آمده باشد تا اصلاح پول ملی انجام شود. البته اعتقاد دارم که خیلی بهتر است که همزمان باشد. هدف از اجرای قانون هدفمند کردن یارانه‌ها این است که قیمت‌ها به صورت نسبی اصلاح شوند، سرمایه‌گذاری‌های درستی صورت بگیرد، رشد اقتصادی افزایش و تورم پایین آید. این طرح به خوبی هم اجرا شده و پیش‌بینی بانک مرکزی و نهادهای بین‌المللی هم بر این است که تورم به سطح پایینی برسد. البته پیش‌بینی‌ها مشروط است. فارغ از موضوع پایین آمدن تورم باید به موضوع نظام پرداخت جامعه نیز توجه شود. بانک مرکزی وظیفه حفظ ارزش پول را دارد که باید تورم را کنترل کند، اما وظیفه دیگری هم در راستای تسهیل مبادلات بازرگانی دارد که در حوزه نظام پرداخت‌ها است. در این حوزه پرداخت الکترونیک، چک و پرداخت نقدی وجود دارد. سال ۵۰ بالاترین اسکناس ۱۰۰۰ تومانی بود که ۱۴۳ دلار می‌ارزید و اکنون بالاترین اسکناس ۱۰ هزار تومانی است که ۹ دلار می‌ارزد.

از سوی دیگر وجود صفرها بر روی اسکناس در جامعه جهانی اثر روانی دارد. در نظام پرداخت‌های کشور جدا از عدد تولید ناخالص داخلی، این اقتصاد با سرانه حدود ۹۵ برگ اسکناس مدیریت می‌شود؛ در حالی که این میزان در سال ۵۶ تنها ۱۵ برگ بود. این میزان در حال حاضر در کشور ترکیه زیر ۱۵ برگ و در حوزه یورو ۴۰ برگ است. اعداد برگ اسکناس موجود به ازای هر نفر یعنی هفت میلیارد برگ اسکناس در جامعه است که باید دنبال آن رویه چاپ و امحا را هم اضافه کرد. این موضوع هزینه زیادی برای کشور دارد و از سوی دیگر جلوی مبادلات آسان را می‌گیرد. البته ممکن است استدلالی باشد که اسکناس درشت وارد جامعه شود؛ اما این روند تا کجا می‌خواهد ادامه پیدا کند؟ تجربیات سایر کشورها نشان می‌دهد که ابتدا با تورم جنگیده‌اند و بعد اجرا کرده‌اند، اما در برخی دیگر از کشورها این گونه نبوده است. کشورهایی که اخیرا این طرح را اجرا کرده‌اند مانند زیمبابوه، البته زیمبابوه مثال خوبی نیست. چون در این کشور که از هم گسیختگی اقتصادی وجود دارد ۲۵ صفر در چهار سال حذف شد.

به هر ترتیب تورم انباشته در چند دهه که از لحاظ نشر اسکناس و از نظر نظام‌های پرداخت به بحران رسانده، واقعیتی است که اسکناس‌ها موجود توانایی ایفای نقش ندارند. شواهد نشان نمی‌دهد که حتما تورم به زیر پنج درصد برسد و بعد سراغ نظام پرداخت برویم. تورم البته موضوع مهمی است و باید به این پرداخته شود، اما اگر همین شرایط هم در نظر بگیریم تورم ۲۰ درصد هم که باشد هر پنج سال یک صفر اضافه می‌شود.

آیا معتقدید که این طرح یک تصمیم اقتصادی با برنامه است و برای سهولت در مبادلات پولی انجام می‌شود؟

بله، اثر ساختاری ندارد. ادعایی هم هیچ جا نشده که این طرح قرار است تورم را پایین بیاورد. اما آیا اجرای این طرح برای بخش تولید مشکل ایجاد می‌کند؟‌ خیر. برای واحدهای پول فرعی هم مشکلی نیست. گزارش‌های مختلف نشان می‌دهد که ترکیب مناسب واحد پولی آن چیزی نیست که ما الان به کار می‌بریم. یک واحد پولی به نام ریال داریم که جزئیات آن دینار است و از همان گذشته کسی با ریال کار نمی‌کرد، الان هم کسی با آن کار نمی‌کند و به جای آن تومان که در اصل واحد پول نبوده و یک واحد شمارش بوده استفاده می‌شود. در کشورهای خارجی اسکناس کنار نرفته، بلکه سهم آن پایین آمده است. یعنی گسترش بانکداری الکترونیک به کاهش سهم اسکناس در مبادلات کمک می‌کند، اما آن را حذف نمی‌کند.

آیا سرانه اسکناس بدون توجه به گسترش پرداخت‌های الکترونیک پایین خواهد آمد؟

سرانه اسکناس بدون توجه به گسترش پرداخت‌های الکترونیک پایین خواهد آمد، برای زیر ۱۰۰۰ تومان که ارزش چاپ کردن ندارد یک مبلغ اسکناس داریم که همان را می‌خواهیم چاپ کنیم. مثل اینکه یک اتاق را با سانتی‌متر اندازه بگیریم و آن وقت اگر به متر بگوییم بهتر است. پول‌های زیر هزار تومان هم در اقتصاد ما کم است و اسکناس و مسکوک ما برای مبادلات پولی بهینه نیست.