نفت؛ صعود یا سقوط قیمت؟

مصطفی بختیاری- نفت کلیدی‌ترین عامل تاثیر‌گذار روی هزینه‌های تولید کالا و خدمات به شمار می‌رود و نوسان قیمت نفت معمولا تمام بخش‌های اقتصادی را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد. نگاهی گذرا به چگونگی استفاده از نفت و مشتقات حاصل از آن در تولید انرژی، تولید محصولات صنعتی، مواد غذایی و سایر کالاهای اساسی و استفاده از بنزین و نفت گاز به عنوان کلیدی‌ترین منابع انرژی مورد استفاده در حمل و نقل کالا و مسافر و همچنین استفاده از مشتقات نفتی به عنوان سنگ بنای محصولات پتروشیمی نقش انکارناپذیر نفت را در زندگی امروزی نشان می‌دهد. با توجه به گستردگی استفاده از نفت در دنیای امروز و تاثیر‌گذاری قیمت نفت بر بهای تمام شده کالاهای تولید شده در سراسر دنیا، پیش‌بینی قیمت نفت و نوسانات احتمالی قیمت آن می‌تواند ابزاری نیرومند برای پیش‌بینی روند آتی فعالیتهای اقتصادی در سراسر دنیا، دست کم در کوتاه مدت باشد.

از جمله ابزارهای مورد استفاده در پیش‌بینی آینده بازار نفت، علاوه بر تحلیل‌های بنیادی بر پایه پیش‌بینی عرضه و تقاضای نفت، شاخص هزینه نفت است. برای محاسبه شاخص هزینه نفت، ابتدا مقدار مصرف روزانه نفت دنیا بر پایه تعداد بشکه محاسبه می‌شود. در ادامه از ضرب مقدار مصرف در متوسط قیمت هر بشکه نفت هزینه نفت مصرفی کل دنیا به صورت سالانه بدست می‌آید. در ادامه از تقسیم هزینه نفت بر تولید ناخالص کل دنیا شاخص هزینه نفت بدست می‌آید.
بررسی داده‌های تاریخی مربوط به قیمت و مصرف نفت در دنیا نشان می‌دهد که این نسبت از سال ۱۹۶۵ تا سال ۲۰۱۰ میلادی به طور متوسط در حدود ۵/۳ درصد قرار داشته است و طی دوره زمانی ۴۶ ساله تا به امروز تنها در سه دوره زمانی یعنی در سال ۱۹۷۴، بین سال‌های ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۵ و در سال ۲۰۰۸ میلادی به بیش از ۵/۴ درصد افزایش یافته است. قابل توجه اینکه آمارهای اقتصادی نشان می‌دهند در هر سه دوره زمانی یاد شده اقتصاد دنیا درگیر رکود و حتی بحران اقتصادی بوده است. سال‌های ۱۹۷۳ و ۱۹۷۴ میلادی اولین شوک قیمت نفت اتفاق افتاد. در این دوره وقوع جنگ میان اعراب و اسرائیل و تحریم صادرات نفت خام توسط کشورهای عربی در واکنش به رویدادهای منطقه سبب افزایش یکباره قیمت نفت می‌شود. سال ۱۹۷۹ سال پیروزی انقلاب اسلامی در ایران است و پس از آن آغاز جنگ تحمیلی و درگیری ۸ ساله دو کشور بزرگ تولیدکننده نفت، سبب شد تا اقتصاد دنیا برای دومین بار شاهد افزایش یکباره قیمت نفت باشد. در سال ۲۰۰۸ با شکل‌گیری حباب قیمتی در بازار مسکن آمریکا و خرید سفته‌بازانه ابزارهای بدهی جدید در بخش ساختمان، در کنار افزایش یکباره قیمت فلزاتی مانند مس و فولاد، قیمت نفت نیز برای اولین بار در تاریخ به بیش از ۱۰۰ دلار در هر بشکه رسید و در مدت کوتاهی رکورد ۱۴۷ دلار برای هر بشکه نفت را بر جای‌گذارد. بدین ترتیب برای سومین بار طی نیم قرن گذشته اقتصاد دنیا شاهد شوک افزایش قیمت نفت بود.
اما آنچه برای سرمایه‌گذاران اهمیت دارد پیش‌بینی روند آتی قیمت نفت است. نگاهی به گذشته کوتاه مدت قیمت نفت نشان می‌دهد که ارزش هر بشکه نفت برنت طی یک سال گذشته منتهی به ۳۰ مرداد ۱۳۹۰ با ۵۱ درصد افزایش از حدود ۷۴ دلار در هر بشکه به ۱۱۲ دلار رسیده است. قابل توجه اینکه اوج قیمت نفت طی دوره زمانی یاد شده ۱۲۷ دلار بوده است. از جمله دلایل افزایش یکباره قیمت نفت می‌توان به توقف صادرات روزانه ۶/۱ میلیون بشکه نفت خام لیبی با توجه به جنگ داخلی این کشور اشاره کرد. علاوه بر آن قیام و اعتراض‌های مردمی در کشورهای شمال آفریقا و ناآرامی‌های اجتماعی در کشورهای خاور‌میانه و بیم بازارهای جهانی از کشیده شدن دامنه ناآرامی‌ها به کشور عربستان به عنوان بزرگترین تولیدکننده نفت‌خام در منطقه، در کنار رشد سریع اقتصاد کشورهای چین، هند و سایر کشورهای در حال توسعه محرک اصلی افزایش قیمت نفت بوده است. در جدول بالا شاخص هزینه نفت برای سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۱۰ به طور تقریبی محاسبه شده است. درادامه نیز برای پیش‌بینی روند احتمالی قیمت‌ها، شاخص هزینه نفت برای سال ۲۰۱۱ با توجه به قیمت و مقدار مصرف نفت در سراسر دنیا در ۸ ماه ابتدایی سال میلادی و تعمیم آن به ۴ ماه پایانی سال پیش‌بینی شده است:
با بررسی داده‌های جدول در سال ۲۰۰۹ متوسط قیمت نفت به ۶۰ دلار می‌رسد و تولید ناخالص کل دنیا در حدود ۵ درصد کاهش می‌یابد و درنهایت شاخص هزینه نفت در سال ۲۰۰۹ به متوسط ۱۸/۳ درصد کاهش پیدا می‌کند. داده‌های جدول نشان می‌دهندکه کاهش قیمت نفت، افزایش تولید ناخالص دنیا را در سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱ میلادی در پی داشته است. قابل توجه اینکه افزایش قیمت نفت و عدم افزایش تولید ناخالص دنیا متناسب با قیمت نفت سبب شده تا شاخص هزینه نفت در سطوحی بالاتر از سال ۲۰۰۸ قرار گیرد. بررسی تاریخی شاخص هزینه نفت دنیا نشان می‌دهد که در سال‌های گذشته نیز در پی افزایش نسبت مورد بحث و نزدیک شدن آن به ۵/۴ تا ۵ درصد دنیا بحران اقتصادی مثل رکود مضاعف دهه ۱۹۸۰ و رکود بزرگ در سال ۲۰۰۸ میلادی را تجربه کرده است. در شرایط کنونی حتی پس از کاهش ۲۰ دلاری قیمت نفت برنت از اوج قیمت‌ها طی دو هفته گذشته هنوز این نسبت بالاتر از ۵ درصد قرار دارد. بررسی داده‌های جدول حاکی از آن است که برای رسیدن مجدد شاخص هزینه نفت به ۴ تا ۵/۴ درصد کل تولید ناخالص دنیا، قیمت هر بشکه نفت برنت باید رقمی معادل ۸۲ تا ۹۲ دلار باشد. توجه به صورت و مخرج این کسر نشان می‌دهد کاهش این نسبت مستلزم کاهش قیمت و مصرف نفت در سراسر دنیا یا رشد تولید ناخالص کل دنیا است. تلاش کشور چین برای کاهش نرخ تورم، بحران مالی اتحادیه اروپا و تلاش دولتهای اروپایی برای غلبه بر کسری بودجه، کاهش رتبه اعتباری اوراق قرضه آمریکا و افزایش عدم اطمینان سرمایه‌گذاران به بازارهای مالی از جمله عواملی هستند که هر یک به تنهایی می‌توانند سبب کاهش رشد اقتصاد دنیا و افزایش تلاطم و نگرانی‌ها در بازارهای مالی شوند. بنابراین کاهش نسبت هزینه نفت از طریق افزایش تولید ناخالص دنیا کمی دور از ذهن است و کاهش قیمت و مصرف نفت خام گزینه محتمل تری به نظر می‌رسد. جالب آنکه تازه‌ترین داده‌های مربوط به سازمان انرژی آمریکا نشان می‌دهد مقدار تقاضای نفت گاز در این کشور نسبت به دوره مشابه سال گذشته در حدود ۷/۴ درصد کاهش یافته است. بر اساس آمار موجود آخرین افت تقاضای نفت در آمریکا به اواخر سال ۲۰۰۷ و ابتدای سال ۲۰۰۸ میلادی بر می‌گردد. کاهش تقاضای نفت در آمریکا با توجه به سهم بیش از ۲۵ درصدی این کشور در اقتصاد دنیا از جمله شاخص‌های پیشرو و موثر بر بازارها به شمار می‌رود. همچنین کاهش تقاضای نفت در برخی کشورها سبب افزایش نگرانی‌ها در خصوص آینده اقتصاد دنیا شده است. اغلب اقتصاددانان بر این باورند برای سوخت به طور عام و نفت خام به طور خاص سطوح قیمتی وجود دارد که می‌تواند رشد اقتصادی دنیا را تحت تاثیر قرار دهد و عبور قیمت نفت از سطوح یاد شده به‌دلیل افزایش هزینه‌های تولید و حمل و نقل برای اقتصاد دنیا قابل تحمل نیست. خلاصه اینکه سطح هشدار از نظر برخی تحلیلگران اقتصادی از طریق محاسبه شاخص هزینه نفت بیان می‌شود و رسیدن هزینه‌های نفت مصرفی به حدود ۵/۴ تا ۵ درصد کل تولید ناخالص دنیا سطح هشدار جدی به شمار می‌رود. با قیمت ۱۰۰ دلار برای هر بشکه نفت، شاخص هزینه نفت برای سال ۲۰۱۱ در حدود ۵ درصد به دست می‌آید، در حالی که هر بشکه نفت خام برنت هم‌اکنون در حدود ۱۱۲ دلار مورد معامله قرار می‌گیرد. با فرض عدم وقوع شوک قیمتی برای نفت، حتی ثبات قیمت نفت در حدود ۱۰۰ تا ۱۳۰ دلار برای هر بشکه می‌تواند کاهش رشد اقتصاد دنیا را در پی داشته باشد. سطوح کنونی قیمت نفت اگرچه ضرورتا نمی‌تواند رکود اقتصادی همانند آنچه در سال ۲۰۰۸ به وقوع پیوست را در پی داشته باشد، اما بررسی شاخص هزینه نفت به عنوان ابزاری برای پیش‌بینی آینده بازارها نشان می‌دهد که احتمال کاهش قیمت نفت در آینده وجود خواهد داشت و افزایش قیمت‌ها فراتر از سطوح کنونی می‌تواند سبب شوک دیگری در بازار نفت باشد. در نهایت اینکه اگر قیمت‌ها تا پایان سال ۲۰۱۱ میلادی در حدود ۱۱۰ دلار و بالاتر قرار داشته باشند در ابتدای سال ۲۰۱۲ مشکلات عدیده‌ای پیش روی اقتصاد دنیا قرار خواهد گرفت و به نظر می‌رسد ادامه رشد اقتصادی در دنیا طی سال آینده میلادی تا حدود زیادی وابسته به کاهش قیمت نفت خواهد بود.
Bakhtiari.mstf@gmail.com