نجات سازمان‌های غیردولتی از باتلاق خودساخته

حمیدرضا صابر*

قسمت چهارم و پایانی

چکیده:

در مقابل رویکرد سنتی پروژه‌های خیریه که بر مبنای ارائه کمک‌های مستقیم به مددجویان قرار داشته و بهره‌وری بسیار پایینی دارد، امروزه سازمان‌های غیردولتی (NGO) درصدد توانمندسازی مددجویان با هدف خوداتکایی آنها و دستیابی به فرآیند توسعه هستند؛ ولی مشکلات عدیده‌ای بر سر این راه وجود دارد که چه بسا باعث بازتولید مجدد همان شکل سنتی خیریه‌ها می‌شود، اما با سر و شکلی متفاوت. آیا راهی برای جلوگیری از این روند وجود دارد؟ مرور مباحث ۳ قسمت گذشته و معرفی:

در قسمت‌های اول و دوم درباره «ارزیابی تاثیر پروژه» به طور کلی صحبت شد و اهمیت و نیاز آن در مراحل مختلف پروژه، از پیش از آغاز تا پس از انجام، بررسی گردید. همچنین بیان شد که چه زمانی می‌توان یک پروژه را موفق دانست و نگاه چه کسانی برای قضاوت از بقیه مهم‌تر است. در قسمت سوم، درباره‌ نیاز سازمان‌های غیردولتی (NGO) - علی‌الخصوص پروژه‌های حمایتی - به فرآیند ارزیابی تاثیر، به عنوان راه‌حلی نگریسته شد که می‌تواند خلأ ایجاد شده میان اهداف را و آن‌چه که به واقع در مواجهه با خواست افکار عمومی و حامیان مالی این‌گونه فعالیت‌ها اتفاق می‌افتد، پر کند و سرآخر گفته شد که می‌توان با فاکتورهایی که این روش برای سنجش فعالیت در اختیار می‌گذارد، برنامه‌ریزی بهتر و چارچوب‌مندتری را برای آینده انجام داد. در این قسمت، به عنوان بخش پایانی سعی بر این خواهد بود که کمی بیشتر درباره‌ ارتباط ارزیابی تاثیر بر سازماندهی این قبیل سازمان‌ها توضیح داده شود.

نیاز به بینشی توانمند در سازماندهی در گروه‌های NGO

امروزه در اکثر کشورهای توسعه یافته، فعالیت اجتماعی شهروندان در قالب سازمان‌های غیردولتی بخش انکارناپذیری از فرآیند توانمند‌سازی اجتماع، در جهت توسعه پایدار است. همان‌طور که پیش از این اشاره شد، برسر موفق بودن یا نبودن این سازمان‌ها در برآوردن این هدف، بحث‌های زیادی وجود دارد.(۱)

ولی به هر روی، بررسی فلسفه‌ وجودی این سازمان‌ها و بحث‌های طولانی در این مورد، تنها زمانی سودمند است که توانایی تاکتیک‌سازی یا برنامه‌ریزی برای بهبود عملکرد این سازمان‌های غیردولتی وجود داشته باشد. آن‌چه که واقعیت دارد، وجود عینی و کنونی این سازمان‌هاست؛ پس باید به گونه‌ای وارد بحث شد که برای کنش‌گران این حوزه، بینشی بسازد تا در فعالیت هر روزه‌شان بهره‌وری بیشتری داشته باشند. البته به هیچ‌وجه چنین ادعایی وجود ندارد که بتوان در حد این مختصر، چنان مطلب را آغاز و اتمام کرد که این هدف محقق شود؛ فقط قصد این است که بیان شود در کنار بحث‌هایی درباره تاثیرات کلی این نوع فعالیت بر روند پیشرفت اقتصادی یا هدف قرار دادن فرآیند اجرایی این سازمان‌ها در مدل کلی نئولیبرالیسم یا پتانسیل این سازمان‌ها در مبارزه با تله‌ فقر و ... - که اتفاقا در جای خود بسیار مفید و لازم هستند - باید مجراهایی را برای ورود به مساله در نظر گرفت که بتوانند تغییری در جهت بهبود وضعیت ایجاد کنند. آن‌چه که مثل روز روشن است، بهره‌وری پایین این سازمان‌ها - به خصوص در کشورهای در حال توسعه مثل ایران - در رسیدن به اهدافشان است.

با این توضیحات، «ارزیابی تاثیر» (Impact assessment)، روشی است که ادعا دارد می‌تواند به شما برای بهسازی وضعیت‌تان کمک شایانی بکند. ارزیابی تاثیر پروژه با گستره‌ای وسیع و در عین حال عمیق، تمام تاثیرات خواسته و ناخواسته پروژه بر زمینه‌ (context) آن را در نظر می‌گیرد و همچنین با دربرگیری توأمان ارزیابی اثربخشی (effectivity)، بهره‌وری (efficiency) و همسازی(consistency)، خیال شما را تا حد ممکن از ارزیابی جامع و در نظر گرفتن جوانب مختلف تاثیرات، راحت می‌کند.(۲)

به عنوان نمونه حمایتی، پروژه‌ای را در جهت توانمندسازی فقرا و بالا بردن سطح رفاه اقتصادی آن‌ها، در یکی از محله‌های تهران در نظر می‌گیریم. در گذشته نه چندان دور و حتی در حال حاضر، کمک‌های مستقیم مثل رساندن اقلام غذایی یا پوشاک رواج داشته و دارد، اما با تغییر شکل نهادها و زیرسازه‌های اساسی اجتماع و با توجه به بهره‌وری بسیار پایین این‌گونه خدمات‌رسانی، به نظر نمی‌رسد با تکیه بر آن بتوان تغییر محسوسی در جهت بهبود حاصل کرد. از این جهت، حتی رویکردهای کلی توسعه‌ای هم از نوسازی

(modernisation) به مشارکت گسترده

(extended participation) تغییر پیدا کرده است.(۳)

هرچند شاید هنوز کمک‌های مستقیمی به این شکل که تحت عنوان کمک دوجانبه به آن اشاره می‌شود، حداقل در کشور ما، رویکرد غالب باشند؛ اما تفکر دیگری در کنار آن کم‌کم در حال رشد است که سعی می‌کند در قالب‌های سازمان‌یافته‌تر و به‌روزشده‌تر مثل سازمان‌های غیردولتی با پدیده‌هایی مثل فقر مبارزه کند، اما این تغییر در بعضی مواقع، چیزی فراتر از فرم نیست و محتوا همان‌قدر ضعیف مانده است. یعنی آلترناتیو کمک‌های خیریه‌ای مستقیم و نه چندان سودمند، عملا همان شده است، هر چند با شکلی متفاوت، اما چرا؟

تشابهات NGOهای حمایتی و خیریه‌های سنتی:

در مقایسه عملکرد NGOهای مختلف در پروژه‌هایی با رویکرد توانمندسازی فقرا و سازمان‌های سنتی فعال در این زمینه، توجه به نکات زیر ضروری به نظر می‌رسد:

۱- در رویکرد سنتی که بر پایه ارائه کمک‌های مستقیم استوار است، عامدانه یا از روی سهل‌انگاری، به مددجو فقط به عنوان یک نیازمند و مصرف‌کننده کمک‌ها نگاه می‌شود، نه به عنوان انسانی با پتانسیل تولید و روی پای خود ایستاده. در NGOها نیز، شاهد عدم پاسخ‌گویی و مسوولیت‌پذیری در برابر مددجویان هستیم و تمرکز اصلی بر ارائه کارنامه‌ای است که از نظر داوطلبین فعالیت در سازمان غیردولتی مربوط و نیز حامیان مالی، مهم باشد. در نقطه مقابل، در رویکردی که می‌تواند مبتنی بر «ارزیابی تاثیر» شکل بگیرد، نظرات گروه هدف یا به عبارت دیگر مددجویان نیز به عنوان زاویه دید پایه، مورد توجه ویژه قرار می‌گیرد. یعنی برای موفق بودن، دیدگاه جامعه‌ هدف بر هر چیز دیگری اولویت خواهد داشت.

۲- در کمک‌های مستقیم که گویی از صدقه‌دهندگان به قربانیان می‌رسد، تمایزی میان فرد و جایگاهش گذاشته نمی‌شود و به عبارت دیگر دیدگاه کلانی برای حل اساسی مشکل وجود ندارد. مثلا اگر نیازمندی را در خیابان ببینند به فکر سیر کردن شکم آن در محدوده زمانی کوتاه، مثل یک شب تا چند شب هستند و نه ایجاد راهکارهایی مثل گسترش خدمات عمومی مانند تامین اجتماعی برای حل ریشه‌ای مشکل. در NGOها هم تنها رویکرد، گسترش و تکثیر پروژه‌های حمایتی پنداشته می‌شود؛ در حالی که کسانی که مدافع همیاری هستند، نباید به این عقیده دامن بزنند که کمک‌رسانی یگانه ابزار، یا حتی ابزار اصلی یاری‌دهندگان و حکومت‌ها برای بهبود رفاه مردمانی است که در فقر به‌سر می‌برند

(Roche,Impact Assessment Development agencies ,۱۹۹۹).

سیاست‌های کلان به طور قطع نقش پایدارتری خواهند داشت و «ارزیابی تاثیر» صادقانه می‌تواند باعث دیدن نقش واقعی این سازمان‌ها شود و از جلوی اغراق کردن‌های بیهوده و مضر به حال جامعه را بگیرد.

۳- در سازمان‌های غیردولتی بعضا عدم همسازی را در روند فعالیت می‌بینم. در ارزیابی همسازی به این مساله پرداخته می‌شود که روش‌های مورد استفاده تا چه حد با نتایج حاصله همسازی یا هماهنگی دارد (Roche,۱۹۹۹). مثلا در مواردی که بحث دفاع از حقوق مانند شهروندی یا قضایی، پیش کشیده می‌شود - مانند سازمان‌های غیردولتی که در جهت توانمندسازی و بهبود وضعیت زنان در مناطق نیازمند فعالیت می‌کنند - به جای تعریف کردن فرآیندی برای آموزش نحوه به دست آوردن این حقوق، شاهد این هستیم که این سازمان‌ها با توجیه عدم توانایی دفاع موکلین از خودشان، راسا اقدام به دفاع یا مداخله مستقیم می‌کنند که معمولا نتیجه معکوس دارد و در بلند مدت هم تغییر خاصی رخ نمی‌دهد؛ چون با رفتن این وکلا، کسی یاد نگرفته که چگونه باید از خود دفاع کند و همیشه نیاز به شخص ثالث وجود خواهد داشت. البته باید توجه شود که این یک فرآیند دوطرفه است؛ یعنی هم کنشگران این سازمان‌ها جامعه‌ هدفشان را فعال نمی‌بینند و هم مددجویان به مرور زمان خودباوری تغییر را از دست می‌دهند. گویی توسعه امری است که برای مردمانی در سرزمین‌های دوردست پیاده می‌شوند.

۴- در فرآیند سنتی مبتنی بر «کمک‌های مستقیم»، سعی می‌شود که شکاف عمیق بین صدقه‌دهنده و صدقه‌گیرنده توسط حباب‌هایی توخالی پر شود. البته عمر این حباب شاید به ساعت هم نکشد. از طرفی در فرآیند پروژه‌ها این‌گونه نیست که شما یک فرآیند تک‌خطی از منابع تا نتایج داشته باشید.(۴) تغییرات در زنجیره‌ای از تاثیرات اتفاق می‌افتند. یعنی زمانی که شما پروژه را آغاز می‌کنید، زمینه تغییری نکرده ولی هرچه پروژه جلوتر می‌رود، به فراخور آن زمینه نیز تغییر می‌کند و شما با زمینه‌ای جدید برای تغییر و نتیجتا تاثیر روبه‌رو هستید.

به این ترتیب نکته‌ای که به طور گسترده در سازمان‌های غیردولتی که برپایه مداخله در محل جامعه هدف شکل می‌گیرند، مغفول می‌ماند، فاصله عمیق کنشگران و مددجویان است؛ حتی در ظاهر لباس پوشیدن. معمولا برای اینکه پروژه به اهدافش و در نتیجه تاثیرات پایدار بر زندگی جامعه هدف برسد باید سعی کرد که تا حد ممکن از ناپایدار کردن زمینه و در نتیجه مقاومت ناخودآگاه جامعه محلی پرهیز شود. به عنوان یک مثال کاملا عینی، زمانی که قیمت لباس‌های معلمی که بنا دارد در یکی از این سازمان‌ها، به کودکان بازمانده از تحصیل درس دهد، از حقوق یک ماه پدر آن کودک زیادتر باشد، خانواده و محله به آن فرد به عنوان بیگانه‌ای که از کره‌ای دیگر آمده، نگاه می‌کنند و انتظار اثرگذاری بلندمدت، انتظار عبثی خواهد بود. در موارد بدتر، زمانی که موضوع به خودی خود تنش‌زا خواهد بود -مثل حق کارکردن زنان در خارج از منزل در مناطقی که روابط مردسالارانه عمیقی حاکم است- اگر کنشگران سازمان شما در نظر جامعه هدف، به طور ناخودآگاه غیرخودی به نظر بیایند، کنش شما تنها کم‌نتیجه یا خنثی نیست، بلکه می‌تواند تاثیر کاملا معکوسی داشته باشد.

۵- در فرآیند اجرایی هر پروژه، سازمان‌های فعال باید دریابند که تغییراتی که در محیط مشاهده می‌کنند تا چه حد نتیجه فعالیت آن‌هاست که به این مساله اسناد (attribution) می‌گوییم (Roche,۱۹۹۹). امروزه شاید شعار همکاری توامان (synergy) زیاد شنیده شود؛ اما به خاطر نیاز روزافزون به افزایش وجهه و اعتبار به منظور جلب حمایت و جمع‌آوری اعانه، هر سازمان می‌خواهد نتایج و تاثیرات فعالیت‌ها و یا به عبارتی ارزش افزوده اختصاصی خود را نشان دهد

(Sogge, Compassion and calculation: The Business of Private Foreign Aid, ۱۹۹۶) با این ترتیب، اگر این سازمان‌ها بدون ارزیابی دقیق فعالیت کنند و تا سال‌ها نیز فعالیت‌شان را ادامه بدهند (متاسفانه بسیاری از پروژه‌های سازمان‌های غیردولتی زمان‌دار تعریف نمی‌شود و گویی پایان آن‌ها، پایان تاریخ است) هیچ وقت مشخص نخواهد شد که مسئول شکست‌ها چه کسی است و همان‌طور که همیشه شکست یتیم است، مسئولیت آن مرتبا بر گردن دیگر سازمان‌ها یا متغیرها می‌افتد و این دربلند مدت، منجر به بی‌اعتمادی فزاینده افکار عمومی نسبت به کل فعالیت‌های صورت‌گرفته توسط سازمان‌های غیردولتی می‌شود.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

همان‌طور که در خلال بندهای بالا نیز اشاره شد، رویکردهایی که در فرآیند «ارزیابی تاثیر» به عنوان پایه اصلی قرار می‌گیرند، این مشکلات را تا حد بالایی نمایان می‌کنند. شناخت مشکل، اولین‌گام خواهد بود. پس از شناخت، برای حل آن می‌توان برای آینده، با استفاده از روش‌های روزآمد به دقت برنامه‌ریزی کرد.

در پایان این سلسله نوشتار باید گفت که توسعه و تغییر هرگز صرفا محصول فرآیند عمدی و کنترل شده بنگاه‌های توسعه و NGOها نیست، بلکه تغییر نتیجه فرآیند وسیع‌تری است که عوامل ناخواسته اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، تاریخی و زیست‌محیطی پرشمار بر آن تاثیرگذار هستند (Roche, ۱۹۹۹)

Hrsaber@gmail.com*

پاورقی

۱- برای توضیح بیشتر به قسمت سوم این سلسله مقالات مراجعه شود که با عنوان «اهمیت ارزیابی تاثیر در پروژه‌های سازمان‌های غیردولتی»، در صفحه ۲۹ روزنامه دنیای اقتصاد (چهارشنبه ۵ مرداد ۹۰) به انتشار رسیده و در نشانی اینترنتی زیر نیز قابل دسترسی است:

https://www.donya-e-eqtesad.com/Default_view.asp?@=۲۶۲۹۹۷

۲- درباره اثربخشی و بهره‌وری در قسمت دوم همین سری یادداشت‌ها توضیحاتی مختصر ارائه شد؛ مراجعه شود به «اهمیت ارزیابی تاثیر در مراحل مختلف پروژه‌ها» که در صفحات ۲۸ و ۲۹ روزنامه دنیای اقتصاد (چهارشنبه ۲۹ تیر ۹۰) منتشر شده و در این آدرس اینترنتی نیز قابل مشاهده است:

https://www.donya-e-eqtesad.com/Default_view.asp?@=۲۶۲۰۱۸

۳- مراجعه کنید به قسمت اول همین سلسله مقالات با عنوان «تاثیرات اجتماعی پروژه‌های توسعه محور»، که در صفحات ۲۸ و ۲۹ روزنامه دنیای اقتصاد (چهارشنبه ۲۲ تیر ۹۰) منتشر شده و در این آدرس اینترنتی نیز قابل مشاهده است:

https://www.donya-e-eqtesad.com/Default_view.asp?@=۲۶۱۲۰۹

۴- در این مورد به طور مفصل‌تر در قسمت‌های اول و دوم این سلسله مقالات صحبت شده است.