«یارانه نقدی مشروط»، راهکار توانمندسازی خانوارهای زیرخط فقر

تهیه و تنظیم: مرضیه نوری
در بسیاری از کشورهای پیشرفته، دولت بیشترین سهم را در بخش‌های اجتماعی مانند آموزش، بهداشت و تامین اجتماعی دارد و در عوض سهم دولت در بخش‌های اقتصادی، حداقل است. اما در ایران متاسفانه کاملا برعکس است

دکتر فرجادی در یک نگاه
دکتر غلامعلی فرجادی، پس از فارغ‌التحصیلی از رشته اقتصاد دانشگاه تهران در سال ۱۳۵۰، برای ادامه تحصیل به آمریکا رفت و فوق لیسانس و نیز دکترای اقتصاد خود را از دانشگاه نیویورک دریافت نمود. وی با سابقه حدودا ۲۸ ساله تدریس در دانشگاه‌های مختلف کشور، از جمله باسابقه‌ترین اقتصاددانان ایرانی محسوب می‌شود که بخش عمده سوابق آکادمیک ایشان، به آموزش و پژوهش در ۳ زمینه اقتصاد توسعه، اقتصاد فقر و اقتصاد بازار کار اختصاص داشته است. دکتر فرجادی که هم‌اکنون عضو هیات علمی موسسه عالی پژوهش در برنامه‌ریزی و توسعه است، در سال‌های اخیر به عنوان استاد مدعو هم در دانشگاه‌های شریف و امیرکبیر، به تدریس درس «اقتصاد توسعه» می‌پردازد. او از جمله اقتصاددانانی است که در حوزه اقتصاد فقر، به طور قاطعانه از ایده «توانمندسازی» ‌(Empowerment) حمایت می‌کند و معتقد است که کلیدی‌ترین برنامه‌هایی که می‌تواند از جانب دولت و نیز سازمان‌های غیردولتی به ریشه‌کنی فقر منجر شود، برنامه‌هایی هستند که بر توانمندسازی پایدار فقرا و تلاش بر خودکفایی درآمدی آنها تمرکز دارند. وی مشابه سایر اقتصاددانان حامی «توانمندسازی فقرا»، دو رکن کلیدی «توسعه آموزش» و نیز «توسعه بهداشت و سلامت» را، زیربنایی مهم برای توانمندسازی پایدار خانوارهای فقیر می‌داند. در مصاحبه پیش‌رو، دکتر فرجادی با اشاره به اینکه وظیفه اصلی دولت‌ها به ارائه خدمات اجتماعی باکیفیت مربوط می‌شود، بر این مساله تاکید دارد که با به‌کارگیری ابتکارهایی، می‌توان سیستم یارانه نقدی را در خدمت توانمندسازی فقرا قرار داد. به طور خاص، وی معتقد است که اگر از تجربه موفق اجراشده در مناطق فقیرنشین برخی کشورهای دیگر استفاده کنیم و افزایش یارانه نقدی خانوارهای ساکن مناطق محروم را، به حضور همه کودکان‌شان در مدرسه مشروط سازیم، می‌توان گام بلندی در راستای توانمندسازی نسل آینده این خانوارهای فقیر برداشت.




آقای دکتر، ۲۲ ماه از آغاز پرداخت یارانه نقدی به خانوارها می‌گذرد و یکی از اهداف اصلی پرداخت یارانه نقدی، کمک به نجات خانوارهای فقیر از «تله فقر» بوده است. آیا به نظر شما، استمرار شیوه فعلی پرداخت یارانه نقدی، به سود دهک‌های درآمدی پایین جامعه است؟
نزدیک به دو دهه است که اقتصاددان‌ها بر حذف یارانه‌ها و هدفمندی آن در جهت تولید، اشتغال و فقرزدایی تاکید می‌کنند. ۲۰ سال است که اقتصاددان‌ها می‌گویند قیمت حامل های انرژی و سایر اقلام یارانه‌ای باید افزایش پیدا کند و به سطح میانگین قیمت‌های سایر کشورهای جهان برسد. چون در غیر این صورت مردم در استفاده از انرژی صرفه‌جویی نخواهند کرد و همین مساله تقاضای بی‌رویه انواع انرژی را به دنبال خواهد داشت.
هدف اصلی اقتصاددان‌هایی که مساله حذف یارانه انرژی را مطرح می‌کردند، این بود که با حذف تدریجی یارانه‌ها و افزایش تدریجی قیمت‌ها، دولت منابع مالی اضافی به دست می‌آورد که می‌تواند آن را صرف بهبود وضعیت اقتصادی و معیشتی دو دهک پایین جامعه کند. از نظر آنها پرداخت یارانه به صورت نقدی به مردم کار درستی نبود، بلکه آنها معتقد بودند که از این یارانه‌ها باید به طور غیرمستقیم برای بهبود وضعیت آموزش، بهداشت و سلامت، ایجاد اشتغال و تامین مسکن ارزان‌قیمت برای دهک‌های پایین جامعه استفاده شود.
در پس این دیدگاه، یک منطق اقتصادی قوی وجود داشت. براساس این دیدگاه باید گروه‌های مختلف خانوارهای فقیر در جامعه مورد بررسی قرار می‌گرفتند، ویژگی‌های مختلف هر گروه شناسایی می‌شد و علت ابتلای آنها به فقر هم، ریشه‌یابی می‌شد. بعد می‌توانستیم برای هر گروه از فقرا، برنامه‌ای را انتخاب کنیم که به ریشه‌کن شدن فقر در میان آنها منجر شود. بودجه مورد نیاز برای این برنامه‌ها، می‌توانست از طریق منابع مالی ناشی از حذف یارانه انرژی تامین شود.

بسیار خب، فرمایش شما صحیح است. طبیعتا پدیده فقر، در میان هر گروه از فقرا، ریشه‌های متفاوتی دارد و مثلا ریشه‌های فقر در روستاهای سیستان و بلوچستان، با ریشه‌های فقر در مناطق حاشیه‌نشین شهرهای بزرگ، متفاوت است. اما من می‌خواهم از شما به عنوان اقتصاددانی که پژوهش‌های متعددی در حوزه «اقتصاد فقر» انجام داده‌اید، بپرسم که کلیدی‌ترین ریشه‌های بروز پدیده فقر شدید در مناطق مختلف دنیا چیست؟ و کدام‌یک از این ریشه‌ها، در مورد پدیده فقر مطلق در ایران هم، قدرت توضیح‌دهندگی مناسبی دارد؟
تحقیقات زیادی روی این مساله انجام شده است. نتایج این تحقیقات می‌گوید که «بیماری و لطمه به سلامت»، «نداشتن سواد»، «نداشتن مهارت حرفه‌ای» و «نداشتن شغل»، می‌تواند به تشدید فقر و به عبارت دیگر «بازتولید فقر» منجر شود. همچنین بر اساس نتایج بخش بزرگی از پژوهش‌های انجام‌شده در حوزه «اقتصاد فقر»، خانواده‌هایی که سرپرست خانوارشان زن است، به مراتب بیشتر در معرض دچار شدن به «فقر شدید» قرار دارند. اما یک اشتباه مهم در ارتباط با تحلیل پدیده فقر وجود دارد: بیشتر افراد فکر می‌کنند ریشه اینکه برخی خانوارها دچار «فقر شدید» می‌شوند، به خاطر این است که پول ندارند و در نتیجه اگر به افراد فقیر پول داده شود، آنها از فقر رهایی می‌یابند. گویا تحلیل افرادی که شیوه فعلی پرداخت یارانه نقدی را طراحی کرده‌اند هم، همین‌طور بوده است.
یعنی شما معتقدید تحلیلی که شیوه فعلی پرداخت یارانه نقدی را به سود فقرا ارزیابی می‌کند، اشتباه است؟
این تصور که پرداخت پول به فقرا، باعث نجات آنها از «تله فقر» می‌شود، کاملا نادرست است. خانوارهای گرفتار فقر شدید، فقط زمانی از این فقر نجات پیدا می‌کنند که خودکفا شوند و توانایی تولید درآمد و ثروت را پیدا کنند. بنابراین اگر به خانواده‌ای فقیر پول بدهیم، هرگز نمی‌توانیم صد در صد مطمئن باشیم که این خانواده را از فقر نجات داده‌ایم.
البته ممکن است بر اثر پرداخت پول، در کوتاه‌مدت در زندگی آنها گشایشی ایجاد شود؛ اما در درازمدت، تا زمانی که این گروه‌های فقیر توانایی تولید پیدا نکنند و منابع مالی دریافتی در قالب کمک‌های نقدی را به گونه‌ای صحیح برای ارتقای آموزش، بهداشت و تغذیه فرزندانشان هزینه نکنند، خطر فقر شدید، همچنان آنها را تهدید می‌کند.
با این توضیحات، تحلیل شخصی بنده این است که شیوه فعلی پرداخت یارانه نقدی، چندان به سود خانوارهای گرفتار فقر شدید نخواهد بود.
پس به نظر شما، دولت باید از چه راهکاری برای بهبود وضعیت دهک‌های پایین جامعه استفاده کند؟ مثلا در فاز دوم اجرای طرح هدفمندی، فکر می‌کنید باید سیستم پرداخت یارانه نقدی را به چه شکلی اصلاح کنیم که بیشترین اطمینان در زمینه کاهش «فقر مطلق» ایجاد شود؟
اجازه بدهید در این زمینه، یک تجربه خارجی را نقل کنم: در سال ۱۹۹۰، دولت مکزیک برای کمک به گروه‌های محروم جامعه، تصمیم گرفت که به خانوارهای ساکن برخی از مناطق روستایی شدیدا فقرنشین این کشور، یارانه نقدی پرداخت کند [۱].
در آغاز اجرای این برنامه، همه یارانه نقدی، به پدران خانواده‌های فقیر تحت پوشش این برنامه پرداخت می‌شد، اما بعد از اینکه مدتی از پرداخت این یارانه نقدی گذشت، مجریان این طرح به این نتیجه رسیدند که اگر به جای پدران، یارانه‌ نقدی را به مادران بپردازند، شانس هزینه شدن این کمک‌های نقدی برای بهبود تغذیه و آموزش و بهداشت فرزندان خانواده، افزایش می‌یابد.
بعد از گذشت مدتی، دولت مکزیک این شیوه یعنی پرداخت یارانه نقدی به مادران را هم کارآمد ندانست و تصمیم گرفت که یارانه‌ نقدی به هر خانواده را، به صورت «مشروط» (Conditional) پرداخت کند. براساس این سیاست جدید، هر خانواده‌ای که همه فرزندان در سن تحصیل خود را در مدرسه ثبت‌نام می‌کرد و گواهی مدیر مدرسه مبنی بر حضور منظم آنها در مدرسه را ارائه می‌داد، می‌توانست یارانه نقدی را دریافت کند.
در واقع چون هدف اصلی اجرای این برنامه، «توانمندسازی خانواده‌های فقیر» بود، دولت تصمیم گرفت از این شیوه استفاده کند تا مطمئن باشد که بخش مهمی از این کمک‌های نقدی برای آموزش فرزندان این خانواده‌ها صرف می‌شود و در نتیجه وضعیت توانمندی فرزندان این خانواده‌ها در آینده، افزایش پیدا می‌کند. به بیان دیگر، اطمینان از به مدرسه رفتن همه فرزندان خانواده‌های فقیر، باعث شکستن «چرخه فقر» می‌شود و احتمال اینکه این فرزندان در آینده از فقر مطلق نجات یابند را، افزایش می‌دهد. تصور شخصی من این است که شاید بهتر بود در ایران هم، از شیوه مشابهی برای پرداخت یارانه نقدی استفاده می‌شد. زیرا اگر پرداخت یارانه نقدی به خانوارهای مناطق فقیرنشین، مشروط بر حضور همه فرزندان‌شان در مدرسه باشد، گام مهمی برای شکستن چرخه «بازتولید فقر» برداشته خواهد شد.
آقای دکتر، پیشنهاد شما در مورد پرداخت یارانه نقدی خانوارهای مناطق فقیرنشین به صورت مشروط بر حضور فرزندان در مدرسه، پیشنهاد جالب و خوبی است که می‌تواند در آینده و در قالب فاز دوم طرح هدفمندی، مورد توجه قرار گیرد.
اما اگر موافق باشید، می‌خواهم سوال بعدی را در مورد تاریخ ۲۲ماهه پرداخت یارانه نقدی بپرسم: آیا بعد از هدفمندی یارانه‌ها و برقراری سیستم پرداخت یارانه نقدی، وضعیت اقتصادی دو دهک درآمدی پایین جامعه بهبود پیدا کرده است؟
بعد از هدفمندی یارانه‌ها، برخی مسوولان اعلام کرده‌اند که شکاف بین دهک‌های درآمدی و همین‌طور شاخص «ضریب جینی» (Gini Coefficient)، کاهش پیدا کرده است. باید به این نکته مهم توجه کنیم که کاهش ضریب جینی، لزوما به معنای کاهش تعداد خانوارهای زیر خط فقر در کشور نیست. یعنی اگر ضریب جینی کم شود به معنای آن نیست که حتما وضعیت فقرا بهبود پیدا کرده است. بنابراین برای اطمینان از کاهش فقر در جامعه نمی‌توان به ضریب جینی اعتماد کرد.
ضمنا باید توجه کنیم که بعید نیست که شیوه فعلی پرداخت یارانه نقدی، دست‌کم در مورد برخی از خانوارهای فقیر، باعث تشدید فقر شده باشد. باید توجه کنیم که گروه‌های کم‌درآمدی که دچار فقر شدید هستند، آنقدر محرومیت مصرف دارند که وقتی منابع مالی در قالب یارانه نقدی در اختیار آنها قرار داده می‌شود، ممکن است بلافاصله این پول‌ها را صرف احتیاجاتی کنند که مدت‌ها است آرزوی آن را داشته‌اند. مثلا می‌روند تلویزیون رنگی می‌خرند یا وسایل داخل خانه را تغییر می‌دهند یا وسایلی می‌خرند که به نوعی احساس عقب‌ماندگی‌شان از متوسط جامعه را کاهش دهد.
طبیعتا در این صورت، وسایل خانه ظاهر بهتری پیدا می‌کند، اما چون این پول‌ها برای افزایش توانمندی خانواده هزینه نشده، در دراز مدت این خانواده‌ها از فقر خارج نمی‌شوند و همچنان وابسته به این کمک‌های نقدی باقی خواهند ماند.
به‌جز خطر هزینه شدن یارانه نقدی از سوی خانوارهای فقیر برای خرید وسایل لوکس، چه خطرات بالقوه دیگری در سیستم فعلی پرداخت یارانه نقدی وجود دارد؟
مشکل احتمالی دیگر، این است که بخشی از دهک‌های درآمدی پایین جامعه، که قبلا درآمد خود را از محل کار کردن به دست می‌آوردند، کار را رها کنند. مثلا وقتی پدر یک خانواده می‌بیند که کل دستمزد دریافتی‌اش به اندازه حقوق پایه قانون کار و حداکثر ۴۰۰ هزار تومان است، قابل انتظار است که وقتی مثلا ۲۵۰ هزار تومان یارانه نقدی در ماه دریافت می‌کند (با فرض داشتن خانواده‌ای پنج نفره)، انگیزه کمتری برای کار کردن داشته باشد.
به این ترتیب می‌توان گفت که سیستم فعلی یارانه نقدی، احتمالا نرخ مشارکت اقتصادی این گروه‌ها و به خصوص انگیزه فعالیت اقتصادی در روستاها را کاهش داده است که طبیعتا این مساله به اقتصاد کشور لطمه می‌زند، البته ارزیابی دقیق‌تر در این زمینه، نیازمند کار پژوهشی و آماری دقیق‌تر است. خلاصه اینکه باید توجه کنیم که فقط کسی که پول ندارد، «فقیر» محسوب نمی‌شود. بلکه کسی هم که سواد ندارد، کسی که فقر سواد و فقر شناخت دارد هم، فقیر محسوب می‌شود. گاهی همین فقر آگاهی و سواد، باعث می‌شود که این خانواده‌ها دست از کار بکشند و به این پول‌های بادآورده دل خوش کنند.
پس شما در مجموع، تاثیر سیستم فعلی یارانه نقدی بر وضعیت خانوارهای دو دهک پایین جامعه را، مثبت ارزیابی نمی‌کنید؟
«آمارتیاسن»، اقتصاددان مشهور هندی و برنده نوبل اقتصاد که هم‌اکنون استاد برجسته دانشگاه هاروارد در حوزه «اقتصاد فقر» محسوب می‌شود، بر این اعتقاد است که «توانمندسازی خانواده‌های گرفتار فقر»، و تلاش برای خودکفایی آنها، راه‌ اصلی برای ریشه‌کنی فقر شدید است. امروزه ثابت شده است که افراد فقیر، باید وارد جامعه شوند، نقش بازی کنند، تولید کنند، کار کنند و تعامل با جامعه داشته باشند، تا توانمندی‌شان زیاد شود و امکان کسب درآمد بیشتر پیدا کنند. بنابراین راه خروج افراد از فقر این است که ما توانایشان کنیم و آنها را به جامعه بفرستیم تا در صحنه اجتماع نقش خودشان را بازی کنند و سهمی در تولید داشته باشند و اعتماد به نفس لازم برای زندگی کردن را به دست بیاورند. تنها روش کاهش پایدار خانوارهای زیر خط فقر، همین است؛ نه پرداخت پول به فقرا.
اما آیا قبول ندارید که پرداخت این پول‌ها، دست‌کم در کوتاه‌مدت باعث افزایش رفاه خانواده‌های فقیر می‌شود؟
من نمی‌خواهم بگویم که پرداخت پول به فقرا، به طور مطلق اثر ندارد. ولی اگر فکر کنیم که با این روش این خانواده‌ها از تله فقر خارج می‌شوند، کاملا اشتباه است. یارانه‌های نقدی فقط در کوتاه‌مدت می‌تواند سطح رفاه خانوارهای فقیر را افزایش دهد.

بسیار خب، آقای دکتر، مطلب دیگری که در مورد سیستم فعلی یارانه نقدی مطرح می‌شود، این است که پرداخت یارانه نقدی به هر فرد از بدو تولد، می‌تواند باعث تشویق شدید زادوولد در میان خانوارهای دو دهک درآمدی پایین جامعه شود؛ ارزیابی شما در این زمینه چیست؟
به نظر من هر سیاست جمعیتی که توسط این دولت یا دولت‌های آینده در کشور به اجرا گذاشته شود، تاثیر بسیار کمی روی خانوارهای دهک‌های درآمدی بالا و متوسط جامعه که تحصیل‌کرده هستند، خواهد داشت. متاسفانه این سیاست‌ها بیشتر روی دو دهک پایین جامعه تاثیرگذار است. به این معنا که اگر وضعیت به همین شکل ادامه پیدا کند، با توجه به اینکه خانوارهای فقیر توانایی پایینی برای سرمایه‌گذاری در زمینه آموزش و سلامت و تغذیه فرزندان‌شان دارند، افزایش تعداد فرزندان در میان این خانوارها، می‌تواند باعث شود که به احتمال زیاد، در آینده بر تعداد فقرا افزوده شود.
آیا می‌توان این گونه تصور کرد که پرداخت یارانه نقدی به هر فرزند از ابتدای تولد، نوعی سیاست تشویق جمعیتی بوده است؟
خیر. من این فرضیه را محتمل نمی‌دانم. فکر حذف یارانه‌ها در ایران، سابقه‌ای طولانی دارد و هیچ ربطی به سیاست‌های تشویق جمعیتی ندارد. به نظر من اگر دولت به تدریج و خیلی آرام سوبسیدها را قطع می‌کرد، حتی نیازی نبود که به مردم یارانه نقدی پرداخت کند. اصل حذف سوبسیدها و هدفمندی یارانه‌ها، نکته مثبتی است. اما مساله در مورد شیوه اجرا است که به نظر من در ایران به درستی انجام نشد. اقتصاددان‌ها از ۲۰ سال پیش تاکید داشتند که منابع مالی حاصل از حذف یارانه‌ها، باید در جهت اشتغال‌زایی و همین‌طور افزایش سطح آموزش و نیز بهداشت و سلامت دو دهک پایین جامعه هزینه می‌شد.
اما بخش بزرگی از اقتصاددان‌های مورد اشاره شما، یعنی همان اقتصاددان‌هایی که از ۲۰ سال پیش حامی حذف یارانه انرژی بودند، در زمان آغاز اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها در سال ۸۹، با این طرح موافق بودند. یا دست‌کم انتقاد جدی به این طرح نداشتند.
بله، همین‌طور است. اما توجه کنید که وقتی اقتصاددان‌ها از حدود ۲۰ سال پیش بحث هدفمندی یارانه‌ها را مطرح می‌کردند، منظورشان این بود که یارانه‌ها حذف شود و درآمد آن صرف بهبود وضعیت اشتغال، آموزش، بهداشت و مسکن ارزان‌قیمت برای گروه‌های کم‌درآمد جامعه شود. اما هیچ دولتی حاضر به اجرای این برنامه نشد و در نتیجه در مورد شیوه فعلی اجراشده برای هدفمندی یارانه‌ها، یعنی جایگزینی یارانه انرژی با پرداخت نقدی، می‌توان گفت اقتصاددان‌ها به نوعی از مواضع خود پایین آمدند و سیاست‌های حداقلی را جایگزین سیاست‌های مدنظر خود کردند.
در حال حاضر، در ۲۲ماهی که از طرح هدفمندی یارانه‌ها سپری شده، می‌توان گفت که علاوه بر تشدید آثار تورمی بر اثر پرداخت پول به صورت نقدی به خانواده‌ها، شاهد دستیابی به هدف کلیدی دیگر طرح هدفمندی، یعنی کاهش مصرف انرژی هم نبوده‌ایم. یعنی اگر به آمارهای رسمی و دولتی مراجعه کنیم، می‌بینیم که کاهش محسوسی در مصرف حامل‌های انرژی و به ویژه بنزین، ایجاد نشده است.
به نظر شما، چرا توفیقی در کاهش مصرف انرژی به دست نیامده است؟
من تصور می‌کنم که این مساله، دو دلیل دارد:
یک دلیل این است که وقتی یارانه‌ها به صورت نقدی به خانواده‌ها پرداخت می‌شود، آنها پیشاپیش تفاوت قیمت حامل‌های انرژی را دریافت کرده‌اند و می‌توانند از این پول برای پرداخت بهای انرژی مصرفی استفاده کنند، بنابراین انگیزه صرفه‌جویی کاهش می‌یابد.
علت دوم هم، این است که زیرساخت‌های حمل و نقل عمومی در کشور، به خصوص در کلان‌شهرها و شهر تهران، مناسب نیست. در واقع اگر مردم از اتومبیل‌های شخصی خود برای رفت و آمد استفاده نکنند، چندان انتخاب مناسب دیگری ندارند. از طرف دیگر استفاده از دوچرخه هم در شهری مانند تهران چندان مناسب نیست و برای استفاده از آن در شهر پیش‌بینی‌های لازم انجام نشده است.
بسیار خب، اگر موافق باشید، باز هم به بحث تاثیر پرداخت یارانه نقدی بر وضعیت خانوارهای زیر خط فقر مطلق برگردیم. به نظر شما، در حال حاضر، که پرداخت یارانه نقدی به صورت مشروط نیست و همه سرپرستان خانوار می‌توانند بدون هیچ تعهدی یارانه نقدی را دریافت کنند، چه مقدار از یارانه نقدی دریافتی توسط خانوارهای فقیر، در زمینه آموزش و سلامت کودکان هزینه می‌شود؟
بگذارید یک مثال بزنم: ما می‌دانیم که تعداد معتادان در جامعه ما کم نیست و حداقل یک میلیون نفر معتاد در ایران داریم. اگر خیلی خوش‌بینانه در نظر بگیریم، احتمالا ۵۰۰ هزار نفر از این معتادان، سرپرست خانوار هستند. وقتی یارانه به صورت نقدی به این افراد داده می‌شود، به احتمال زیاد این پول صرف ارتقای آموزش و سلامت و تغذیه خانواده نخواهد شد.
در واقع «فقر اقتصادی»، تا حدودی ریشه در «فقر فکری»، «فقر فرهنگی» و «فقر آموزشی» دارد. یعنی اصلا خود مدیریت کردن هزینه، مدیریت کردن پول و شناخت اولویت‌ها در زندگی خانواده، یک هنر و علم است و نیاز به عقلانیت دارد. اگر هدف از هدفمندی یارانه‌ها، «فقرزدایی» باشد، به نظر من باید تاکیدش روی مسائل آموزشی، بهداشتی، مهارت‌آموزی، ایجاد اشتغال و افزایش تولید برای گروه‌های پایین جامعه باشد به همین جهت حتی به نظر من اگر منابع از دهک‌های بالا گرفته شود و به دهک‌های پایین هم داده شود باز هم ممکن است فقر خانواده‌های دهک‌های پایین برطرف نشود، چون بیشتر آنها نمی‌دانند که این پول‌ها را در چه زمینه‌ای صرف کنند که کارآیی بیشتری داشته باشد و نفع بیشتری را برای خانواده‌ها به ارمغان بیاورد.
بسیار خب، شما به این مساله اشاره کردید که نسبت بزرگی از خانوارهای زیر خط فقر مطلق، سرپرست خانوار مناسبی ندارند یا سرپرست‌شان معتاد است و در نتیجه پول یارانه نقدی را برای بهبود وضعیت فرزندان و خانواده خود استفاده نمی‌کنند. به نظر شما آیا بهتر نبود که دولت به جای اینکه به مردم یارانه نقدی پرداخت کند به آنها کوپن می‌داد؟
خیر. چون به نظر من خانوارها کوپن را هم به پول نقد تبدیل می‌کردند. اگر به خاطر داشته باشید زمانی در ایران در دهه ۱۳۶۰، دولت به مردم کوپن می‌داد. در آن زمان جلوی تمام فروشگاه‌ها و تعاونی‌های کشور، می‌توانستیم کوپن‌فروش‌ها را ببینیم. اگر امروز صبح به مردم کوپن داده شود، همان روز بعد از ظهر کوپن‌فروش خلق می‌شود. چون اگر کسی مثلا کوپن قند دارد و نیازش روغن است، باید بتواند کوپن خود را بفروشد یا تعویض کند و برای این کار هم نیاز به کوپن‌فروش داریم. بنابراین سیستم کوپنی نسبت به پرداخت یارانه نقدی فقط یک هزینه اضافه را تحمیل می‌کند و فرآیند تبدیل کردن کوپن به پول نقد را هم مردم باید اضافه‌تر بپیمایند.
به نظر من اگر می‌خواهیم به سمت توانمندسازی پایدار خانوارهای زیر خط فقر مطلق برویم، باید به جای پرداخت یارانه نقدی یا دادن کوپن به مردم، مناطق فقیر نشین کشور شناسایی شوند، سیستم آموزش و بهداشت در این مناطق تقویت شود و صنایع کوچک و متوسط در این مناطق راه‌اندازی شود و اشتغال برای این افراد فراهم شود. این بهترین راه است.
آقای دکتر اگر فرض بگیریم که الان زمان آغاز طرح هدفمندی بود و شما مسوول طراحی چگونگی اختصاص یارانه به دو دهک پایین جامعه می‌شدید، برای بهبود وضعیت این دو دهک چه اقدامات عملی انجام می‌دادید؟
الان نزدیک به دو سال است که از اجرای طرح هدفمندی یارانه‌ها می‌گذرد و در واقع به نوعی در وسط اجرای طرح هستیم. خانواده‌ها به دریافت یارانه نقدی عادت کرده‌اند و قیمت‌ها هم به طور محسوسی افزایش پیدا کرده و در نتیجه الان دیگر نمی‌توان کار را از اول آغاز کرد. مردم به این سادگی‌ها نمی‌پذیرند که یارانه نقدی آنها حذف شود و همین‌طور پایین آوردن قیمت‌ها امکان‌پذیر نیست؛ یعنی ما نمی‌توانیم شرایط را به قبل از زمان هدفمندی یارانه‌ها بازگردانیم.
با این وجود، به نظر من در حال حاضر بهترین سیاستی که می‌تواند اجرایی شود این است که افزایش قیمت‌ها با شیب ملایم‌تری ادامه پیدا کند تا از ایجاد شوک مجدد به جامعه جلوگیری شود؛ زیرا اگر وضعیت به همین شکل ادامه پیدا کند، جامعه در چرخه «دستمزد-تورم» گرفتار می‌شود و مدام دستمزدها افزایش می‌یاید و به دنبال آن تورم بیشتر می‌شود. اگر دولت امسال هم مانند سال گذشته قیمت حامل‌های انرژی و بقیه اقلام یارانه‌ای را با شیب تند افزایش دهد، دوباره مجبور می‌شود که میزان یارانه‌ها را افزایش دهد و دوباره در چرخه دستمزد و تورم گرفتار می‌شود.
البته اگر هنوز طرح هدفمندی یارانه‌ها اجرایی نشده بود، پیشنهاد من قطعا پرداخت یارانه نقدی به خانواده‌ها نبود. بلکه پیشنهاد می دادم که سوبسیدها قطع شود و قیمت‌ها با یک شیب ملایم افزایش پیدا کند و این درآمدهای اضافی حاصل‌شده برای دولت از قطع سوبسیدها، برای چهار دهک پایین جامعه در جهت افزایش بهداشت و آموزش و ایجاد اشتغال و مسکن ارزان‌قیمت هزینه شود. در این شرایط که آهنگ رشد قیمت‌ها ملایم بود، دهک‌های دیگر جامعه هم توان پذیرش این افزایش قیمت‌ها را داشتند.
توضیحات شما به این معنا است که الان دیگر راهکاری وجود ندارد که بتوان یارانه‌ها را به سمت بهبود وضعیت آموزش و سلامت دو دهک پایین جامعه جهت‌دهی کرد؟
افزایش قیمت‌ها از هم‌اکنون به بعد، باید با شیب ملایم انجام شود و از طرف دیگر سه دهک بالای درآمدی، به طور دقیق شناسایی شوند و یارانه آنها قطع شود. به دو دهک پایین درآمدی هم، باید یارانه‌ها به دو شکل نقدی و غیر نقدی پرداخت شود. یارانه نقدی که ماه به ماه به خانواده‌ها داده می‌شود و یارانه غیرنقدی هم در طولانی مدت برای توانمندسازی این خانواده‌ها هزینه شود.
برای دستیابی به این هدف مهم، یعنی توانمندسازی پایدار خانوارهای زیر خط فقر مطلق، دولت دقیقا باید چه برنامه‌هایی را در اولویت قرار دهد؟
به نظر می‌رسد که دولت، باید در زمینه‌های اجتماعی، نقش پررنگی داشته باشد. در بسیاری از کشورهای پیشرفته، دولت بیشترین سهم را در بخش‌های اجتماعی مانند آموزش، بهداشت، تامین اجتماعی دارد و در عوض سهم دولت در بخش‌های اقتصادی، حداقل است.
اما در ایران متاسفانه کاملا برعکس است: حضور دولت در بخش‌های اقتصادی چشمگیر است؛ اما دولت در بخشی‌ها اجتماعی حضور فعالی ندارد. در حال حاضر سهم دولت در زمینه اجتماعی در کشور ما خیلی پایین‌تر از اروپا و آمریکا و کشورهای پیشرفته است.
بنابراین ما باید به این سمت برویم که دولت منابع بیشتری در اختیار بخش آموزش و بخش بهداشت قرار دهد. اهمیت کلیدی این موضوع در توانمندسازی خانوارهای فقیر، کاملا مشخص است. کافی است در گروه‌های مختلف نگاه کنید، گروه‌های درآمدی خیلی پایین، وقتی بیمار می‌شوند، در بسیاری از موارد قادر به پرداخت هزینه‌های درمان خود نیستند و همین بیماری می‌تواند وضعیت زندگی این خانواده‌ها را به کلی دگرگون کند: از یک طرف باید مبالغ فراوانی برای درمان هزینه شود و از طرف دیگر سرپرست خانوار دیگر ممکن است نتواند کار کند و این مساله باعث تشدید فقر در این خانواده‌ها می‌شود.
بنابراین اگر می‌خواهیم به سمت توانمندسازی پایدار خانوارهای زیر خط فقر مطلق حرکت کنیم، یکی از کلیدی‌ترین برنامه‌های ما، باید توسعه نظام بیمه‌های بهداشت و درمان در دهک‌های درآمدی پایین باشد.
از طرف دیگر، باید توجه کنیم که اگر دولت درآمدهای ناشی از حذف سوبسید ها را در صنایع خیلی بزرگ، ارزبر و صادراتی هزینه کند، ممکن است برای کل اقتصاد کشور مفید باشد؛ اما این‌گونه هزینه کردن‌ها، نفع چندانی برای دهک‌های پایین درآمدی نخواهد داشت.
بنابراین اگر می‌خواهیم فشارهایی که روی خانوارهای زیر خط فقر مطلق است، تا حدودی کاهش پیدا کند، بهتر است دولت این پول‌ها را برای ایجاد زیرساخت‌های مناسب برای راه‌اندازی صنایع کوچک در مناطق محروم، افزایش و بهبود سطح آموزش، توسعه بهداشت و درمان خانواده‌های کم‌درآمد و نیز توسعه آموزش‌های فنی و حرفه‌ای در مناطق محروم کشور هزینه کند.
خلاصه آنکه دولت چه یارانه نقدی بدهد چه ندهد، باید بدانیم که فقر افراد با پرداخت پول به تنهایی، رفع نمی‌شود. تنها در صورتی افراد فقیر می‌توانند از این وضعیت خارج شوند که توانایی آنها بیشتر شود، این رمز برون‌رفت از فقر است. کسی که مهارتی را آموخته باشد و توانایی برای انجام کاری داشته باشد، ممکن است میلیاردر نشود؛ اما در دو دهک پایین جامعه هم قرار نمی‌گیرد. بنابراین مهم‌ترین اصل توانا کردن افراد است.
ارجاعات:
[۱]: توضیحات مشروح‌تری پیرامون این برنامه دولت مکزیک (با نام برنامه «پروگرسا») را، می‌توانید در مقاله «طرح «پروگرسا»: برنامه‌ای موفق در زمینه فقرزدایی در مکزیک»، منتشره در صفحه ۲۸ روزنامه دنیای اقتصاد (مورخه چهارشنبه ۱۲ مهر ۹۱) مطالعه کنید که در آدرس اینترنتی زیر نیز قابل مشاهده است:
https://www.donya-e-eqtesad.com/Defaultview.asp?@=۳۲۰۶۴۰