معضل تولید در فرآورده‏‏‌های نسوز

کاربرد عمده مواد نسوز در صنعت فولاد

صنعت موادنسوز از دیرباز در جهان وجود داشته است؛ اما به شکل امروزی اولین بار شرکت دیدیر آلمان در سال ۱۸۲۴میلادی ساخت مواد دیرگداز را آغاز کرد. اندازه بازار جهانی صنعت نسوز در سال ۲۰۲۲ به ۳۳میلیارد دلار رسید که پیش‌‌‌بینی می‌‌‌شود در سال ۲۰۲۹ به بیش از ۴۴میلیارد دلار برسد که از نرخ رشد مرکب سالانه ۵/ ۴درصد حکایت دارد. طبق گزارش انجمن جهانی نسوز، هزینه محصولات نسوز کمتر از ۳درصد و اغلب حتی کمتر از یک‌درصد محصولات تولیدی است. با این حال، کاربرد و طراحی بهینه محصولات دیرگداز می‌‌‌تواند تا ۲۰درصد هزینه‌‌‌های عملیاتی صنایع نهایی را کاهش دهد. علاوه بر این تولید غیرسمی است و بیش از ۹۰درصد مواد نسوز، بازیافت یا استفاده مجدد می‌‌‌شوند.

صنعت فولاد با حدود ۶۰درصد سهم در سال ۲۰۲۱ مهم‌‌‌ترین مصرف‌‌‌کننده مواد نسوز در جهان است؛ به همین دلیل تولید و مصرف فولاد مهم‌‌‌ترین متغیر اثرگذار بر صنعت نسوز است. تولید و مصرف فولاد در یک‌قرن گذشته از تولید نزدیک به ۲۸میلیون تن در سال ۱۹۰۰میلادی به ۱۹۵۱میلیون تن در ۲۰۲۱ رسیده و ‌جز در بحران‌‌‌های کوتاه‌مدت جهانی رشد صعودی خود را حفظ کرده است. روند جهانی صنعت نسوز به سمت تولید نسوزهای خاص پیش ‌‌‌رفته است، در حالی که در ایران بیشتر شرکت‌‌‌ها نسوزهای شکل‌‌‌دار و معمولی تولید می‌‌‌کنند.

صنعت ۵۰ساله بورس

صنعت دیرگداز در ایران برای اولین بار در سال ۱۳۱۸ با ورود صنعت سیمان به کشور و کارخانه نسوز امین‌آباد تهران با ظرفیت روزانه ۵هزار تن نسوز آغاز به کار کرد. با تاسیس کارخانه ذوب‌‌‌آهن اصفهان که برای کوره‌های ذوب به مقدار زیادی مواد نسوز نیاز داشت، نخستین کارخانه مکانیزه تولید نسوز در ذوب‌آهن اصفهان با ظرفیت اولیه سالانه ۴۰هزار تن آجرم و جرم در سال ۱۳۵۲ راه‌‌‌اندازی شد. هر تن فولاد برای تولید به ۱۰کیلوگرم نسوز نیاز دارد که پژوهش‌‌‌ها نشان می‌‌‌دهد ۵۵درصد تولید دیرگدازها در هشت‌واحد تولید می‌‌‌شود و شرکت‌‌‌های کوچک‌تر به‌‌‌دلیل ظرفیت پایین تولید برای آنها به‌صرفه نخواهد بود. همینطور به‌‌‌دلیل مازاد عرضه‌‌‌ای که در کشور وجود دارد رقابت شدیدی در این صنعت برقرار است که موجب می‌‌‌شود روی نرخ محصولات با یکدیگر رقابت کنند. شش‌شرکت فعال در زمینه تولید فرآورده‌‌‌های نسوز در بازار سرمایه معامله می‌‌‌شوند که مجموع ارزش بازار آنها ۸هزار و ۵۳۶میلیارد تومان است. بیشترین ارزش بازار مربوط به شرکت «کفرا» با ارزشی بالغ بر ۲هزار و ۷۰۰میلیارد تومان و کمترین ارزش بازار مربوط به شرکت «کایزد» با ارزش ۸۴۰میلیارد تومانی است.

میانگین بازدهی این صنعت در سال ۱۴۰۱ حدود ۸۴درصد بوده که بیشترین بازدهی را شرکت «کتوکا» داشته و در سال ۱۴۰۱ در مجموع ۱۴۸درصد بازدهی نصیب سهامداران خود کرده است. همینطور کمترین بازدهی مربوط به شرکت «کاذر» بوده که مجموعا ۴۹درصد بازدهی را به ثبت رسانده است. بر این اساس می‌‌‌توان گفت کلیت صنعت عملکرد بسیار مطلوبی در مقایسه با بازدهی ۵۰درصدی کلیت بازار داشته‌‌‌ و این نشان‌‌‌دهنده اقبال سرمایه‌‌‌گذاران به این صنعت بوده است که عمدتا به‌‌‌دلیل رشد فولادی‌ها و سیمانی‌‌‌ها در سال گذشته توانستند سودآوری خوبی را تجربه کنند.

اقبال سرمایه‌‌‌گذاران به صنعت نسوز

بررسی نسبت قیمت به سود هر سهم صنعت نشان می‌‌‌دهد که در حال حاضر میانه آن برای کل صنعت در حدود ۲۸واحد است. در این میان کمترین میزان برای شرکت «کفرا» با ۱۶واحد و بیشترین برای «کایزد» به‌‌‌میزان ۵۲واحد است. با این حال بررسی آتی این نسبت نشان می‌‌‌دهد که تمامی شش‌شرکت فعال صنعت فرآورده نسوز از میانگین تاریخی خود رشد بیشتری را تجربه کرده‌‌‌اند. بیشترین فاصله برای «کایزد» است که بیش از ۳۶۰درصد از نسبت آتی قیمت به سود فاصله گرفته و کمترین میزان نیز «کاذر» است که فقط ۷درصد بیشتر از نسبت آتی قیمت به سود خود رشد کرده است. بنابراین همان‌‌‌طور که در بخش بازدهی گفته شد، کلیت این صنعت نسبت به بازار بازدهی بالایی را نصیب سهامداران خود کرده‌‌‌ و جو مثبت بازار موجب شده است تا فاصله زیادی با نسبت قیمت به سود آینده‌نگر خود بگیرد.

عملکرد خوب «کفرا» به‌‌‌لحاظ سودآوری

اولین متغیری که می‌‌‌توان گفت مهم‌‌‌ترین متغیر برای ارزیابی عملکرد مالی یک شرکت تولیدی است، بررسی روند حاشیه سود آن است. میانگین حاشیه سود ناخالص کل صنعت فرآورده‌‌‌های نسوز در ۱۰سال اخیر ۲۵درصد بوده است. بررسی روند حاشیه سود ۱۰ساله صنعت نشان می‌‌‌دهد که در سال ۱۳۹۵ شرکت‌‌‌های تولیدی محصولات نسوز با ثبت حاشیه سود ۱۳درصدی کمترین میزان را به ارمغان رساندند. اوج حاشیه سود نیز مربوط به سال ۱۳۹۹ بوده که صنعت نسوز توانسته است بر اثر رشد تولید شرکت‌‌‌های فولادی و سیمانی حاشیه سود خود را به ۳۴درصد برساند.

در این بین بررسی شرکت‌‌‌های تولیدی صنعت نشان می‌‌‌دهد که بیشترین میزان حاشیه سود ناخالص برای شرکت «کفرا» با ۳۷درصد و کمترین نیز مربوط به شرکت «کتوکا» با ۱۸درصد است. بررسی روند حاشیه سود خالص صنعت فرآورده‌‌‌های نسوز هم نشان می‌‌‌دهد که به‌طور میانگین در ۱۰سال اخیر ۱۴درصد حاشیه سود به ثبت رسیده که کمترین میزان مربوط به سال ۱۳۹۵ و بیشترین میزان مربوط به سال ۱۳۹۹ است که به‌‌‌ترتیب حاشیه سود خالص منفی یک‌درصد و ۲۲درصد به ثبت رسیده است. بیشترین میزان حاشیه سود خالص صنعت مربوط به شرکت «کفرا» با ثبت عدد ۲۵درصد و کمترین میزان نیز مربوط به «کفپارس» با حاشیه سود خالص ۸درصدی است.

کمبود مواد اولیه؛ معضل تولید صنعت

بررسی روند میزان تولید صنعت نسوز نشان می‌‌‌دهد که در دهه اخیر صنعت با افت بالای تولید همراه بوده، به‌‌‌طوری که به‌شکل میانگین هرساله یک‌درصد از تولیدات کاسته شده است. در این بین بیشترین افت مربوط به سال ۱۳۹۸ بوده که تولیدات صنعت نسبت به سال پیشین خود ۴۲درصد افت را تجربه کرده و بیشترین میزان رشد نیز مربوط به سال ۱۳۹۷ با افزایش ۴۲درصدی تولید بوده است. بیشترین سهم تولیدات صنعت مربوط به شرکت «کاذر» است که با تولید ۴۵هزار تن محصول نسوز ۵۵درصد تولید کل صنعت را تشکیل دهد.

عمده دلیل افت تولیدات صنعت در دهه اخیر را می‌‌‌توان مساله مواداولیه دانست. از آنجا که عمده مواداولیه این صنعت از طریق واردات تامین می‌‌‌شود، در سال‌‌‌های اخیر مشکل عدم تامین این مواد به علت تحریم یا افزایش نرخ ارز و در نتیجه گران شدن این مواد، موجب شده است تا شرکت‌‌‌ها با کاهش تولیدات همراه باشند. با این حال در سال ۱۴۰۱ شرکت توانسته است تولیدات خود را به‌‌‌سطح سال ۱۴۰۰ برساند و افت ۲۱درصدی سال قبل خود را جبران کند که این امر می‌‌‌تواند مژده بهبود روند تولیدات صنعت در سال‌‌‌های آتی را به سهامداران بدهد.

۶۰ درصد درآمد «کایزد» از محل صادرات

ارزیابی درآمد صنعت فرآورده‌های نسوز نشان می‌‌‌دهد که به‌طور میانگین در ۱۰سال اخیر هرسال ۳۴درصد رشد فروش را تجربه کرده که در این بین بیشترین میزان رشد مربوط به سال ۱۳۹۷ بوده که صنعت به‌‌‌میزان ۸۱درصد افزایش درآمد را تجربه کرده است. کمترین میزان رشد نیز برای سال ۱۳۹۴ است که افت ۷درصدی درآمد صنعت رقم خورده است. در این بین «کفرا» و «کتوکا» به‌ترتیب به‌‌‌میزان ۳۴درصد و ۳۳درصد از درآمد کل صنعت را در سال ۱۴۰۱ و بیشترین سهم درآمد صنعت را تشکیل داده‌‌‌اند.

در مجموع باتوجه به میانگین تورم ۴۰درصدی کشور می‌‌‌توان گفت عملکرد کلی صنعت در این سال‌‌‌ها مطلوب نبوده و عمدتا رشدی کمتر از تورم یا همگام با تورم را تجربه کرده‌‌‌ است. دلیل اصلی این موضوع نرخ‌‌‌گذاری دستوری است که موجب شده است شرکت‌‌‌ها نتوانند نرخ فروش محصولات خود را همگام با افزایش هزینه مواداولیه رشد دهند. درآمد شرکت‌‌‌های صنعت نسوز عمدتا از محل فروش داخل است؛ اما در این بین برخی از آنها از محل صادرات نیز درآمد دارند. بیشترین میزان درآمد صادراتی مربوط به شرکت «کایزد» است که توانسته است در ۱۲ماه ۱۴۰۱، ۶۱درصد از این محل درآمد کسب کند. کمترین مقدار نیز برای «کفرا» است که از محل صادرات درآمدی ندارد و تمامی محصولات خود را در بازار داخل به فروش می‌‌‌رساند.

تعامل خوب «کفرا» با مشتریان خود

یکی از معیارهای مهمی که می‌‌‌تواند موجب رشد سودآوری یک شرکت تولیدی شود، میزان تعامل و چانه‌‌‌زنی آن شرکت برای فروش محصولات خود با نرخ بیشتر نسبت به رقبای خود است. بررسی نرخ فروش محصولی که بیشترین درآمد را برای شرکت‌‌‌های تولیدکننده ماده نسوز داشته، نشان می‌‌‌دهد که «کفرا» در فروردین‌ماه مهم‌‌‌ترین محصول خود را که آجرهای کربن منیزیتی بوده ۲۳درصد بیشتر از میانگین کل سال ۱۴۰۱ به فروش رسانده است. با این حال «کاذر» و «کتوکا» که مهم‌‌‌ترین محصول خود یعنی محصولات نسوز شکل‌دار و قطعات نسوز را ۵درصد بیش از میانگین به‌‌‌فروش رسانده‌‌‌اند، کمترین میزان رشد نرخ فروش را در میان هم‌‌‌گروهی‌‌‌های خود داشته‌اند.

وصول مطالبات دیرهنگام در «کایزد»

آخرین نسبتی که برای مقایسه شرکت‌‌‌های فعال صنعت نسوز در نظر گرفته شده، نسبت جریان نقد عملیاتی به فروش است. هرچه این نسبت بیشتر باشد یعنی آن شرکت توانسته است نقدینگی بیشتری را ذخیره سازد. میانگین این نسبت در دوره ۹ماهه ۱۴۰۱ برای کل صنعت ۱۶درصد بوده که بیشترین آن مربوط به «کایزد» با ۳۸درصد و کمترین نیز مربوط به «کتوکا» با ۸درصد بوده است. در این بین دومین نسبت با اهمیت که گردش نقدینگی سهم را نشان می‌‌‌دهد، دوره وصول مطالبات بوده که هرچه کمتر باشد وضعیت مطلوب‌‌‌تری برای آن سهم را نشان می‌‌‌دهد. میانگین ۱۰فصل اخیر کل صنعت ۶۳روز است که «کفرا» توانسته است دوره وصول مطالبات ۴۲روز را به ثبت برساند و کمترین میزان را در صنعت داشته باشد. همینطور بیشترین میزان برای «کایزد» بوده که دوره وصول مطالبات ۸۴روزه داشته است.