انحصار در آموزش عالی

اقتصاد ایران به شدت از انحصار رنج می‌برد. در واقع اگر بخواهیم یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اقتصاد ایران را نام ببریم قطعا یکی از آنها وجود انحصار و روی دیگر آن یعنی نبود رقابت خواهد بود. دو خودروساز اول کشور نزدیک به ۹۰ درصد صنعت و بازار خودروی ایران را در اختیار دارند.

به‌رغم ورود بخش خصوصی، نظام بانکی و اعتباری ما عمدتا دولتی- عمومی است و برآورد می‌شود که بیش از ۹۰ درصد دارایی‌های بانکی در دست دولت، شبه دولت و سازمان‌های عمومی است. دو فولادساز بزرگ کشور، انحصار نسبی صنعت فولاد را در دست دارند. کل معادن کشور در دست دولت قرار دارد و صنعت نفت کاملا دولتی است. صنعت برق، انحصاری است و تجارت خارجی از انحصارهای متعدد رنج می‌برد. این انحصارها (شامل دولت و بخش عمومی بزرگ) با بودجه‌های کلان خود، همه اقتصاد را تحت تاثیر قرار می‌دهند. نگاهی به روند خصوصی‌سازی سال‌های گذشته نیز نشان می‌دهد بخش‌ها و صنایعی که در این چند سال خصوصی شده‌اند، عمدتا در دست نهادهای شبه دولتی یا عمومی قرار گرفته‌اند.

بنابراین، دموکراسی اقتصادی حاصل نشده و آنچه در دست مردم قرار دارد، کوچک و ناچیز است. محیط کسب و کار غیررقابتی و غالبا انحصاری هم با مشکلات زیادی دست به گریبان است و عرصه را برای ورود تنگ کرده و هر واحد کوچکی را یا پس از چند سال تلاش، ورشکست می‌کند یا آن را ضعیف، کوچک، ناکارآ و غیررقابتی نگه می‌دارد. آشکار است که ایجاد بازارهای رقابتی و آزادسازی و ترمیم محیط کسب‌وکار، مقدم به خصوصی‌سازی و توسعه بخش خصوصی است.
انحصار در بخش آموزش عالی کشور نیز دامن گسترده است. چنان که جدول زیر نشان می‌دهد در بخش آموزش عالی اگر بخش خصوصی واقعی را دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی غیردولتی- غیر‌انتفاعی در نظر بگیریم سهم آنان از کل عرضه آموزش عالی تنها ۸/۷ درصد است و یک انحصار دوقطبی شامل دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی دولتی و دانشگاه آزاد بر بازار خدمات آموزش عالی حاکم است. در سال تحصیلی ۹۰-۱۳۸۹ از مجموع چهار میلیون و ۱۱۷ هزار و ۲۰۸ دانشجو که در کشور مشغول به تحصیل بوده‌اند دو میلیون و ۲۵۷هزار و ۷۳۱ نفر (۵۵ درصد کل دانشجویان) در دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی دولتی و یک میلیون و ۵۳۶ هزار و ۱۹۰ نفر ( ۳۷ درصد) در دانشگاه آزاد ثبت‌نام کرده‌اند. به عبارت دیگر بیش از ۹۲ درصد دانشجویان در موسسات آموزش عالی دولتی و دانشگاه آزاد به تحصیل اشتغال داشته‌اند و سهم دانشگاه‌ها و موسسات آموزش عالی غیردولتی- غیرانتفاعی تنها ۳۲۳ هزار و ۲۸۷ دانشجو بوده است.