وحدت بدون مصالحه ممکن نیست

نویسنده: شادی حمید

اشاره: شادی حمید، دبیر پژوهشی مرکز بروکینگز در دوحه، و همکار مرکز سابان درباره‌ سیاست‌های خاورمیانه در موسسه‌ بروکینگز است. وقتی برای نخستین بار در سال ۲۰۱۰ محمد مرسی را دیدم، به نظر می‌رسید شبیه بقیه‌ فعالان اخوان المسلمین است. او کارهایی انجام داده بود، اما انگار مجموعه دیدگاه‌های شاخص و متمایزی نداشت؛ البته شاید به جز ضد‌آمریکایی‌گرایی بارزش. مرسی اکنون نخستین رییس‌جمهور مصر است که به طور دموکراتیک انتخاب شده. او به‌واسطه‌ نیروهای حامی‌اش در جایگاهی قرار گرفت که پیش‌تر دسترسی به آن برایش بعید به نظر می‌رسید.

مرسی اکنون باید بسیار مواظب باشد؛ یا همان‌طور که عبدالاکبر حشانی اسلام‌گرا زمانی گفته بود: «پیروزی خطرناک‌تر از شکست است». اکنون مرسی با موقعیتی دشوار روبه‌رو است و مردمی بی‌صبر، ارتشی تشنه‌ قدرت و دم و دستگاه رژیم کهن ــ که هیچ علاقه‌ای به موفقیت اخوان‌المسلمین ندارند ــ رویاروی او قرار دارند. به نظر می‌رسید کاریزما و مهارت‌های سیاسی مرسی برای متحدکردن مصریان چندان بسنده نیست.

اما گاه زمانی فرا می‌رسد که در آن سیاست‌مدارهای معمولی رهبر می‌شوند و کارها را از پیش می‌برند و بنابراین مرسی نیز شاید بتواند غافلگیرمان کند. مرسی و اخوان‌المسلمین که ماه‌ها چپ‌گراها و لیبرال‌های مصری را عصبانی کرده بودند و از خود رانده بودند، اکنون لحن و صدایی سازش‌کارانه‌تر از خود بروز می‌دهند.

مرسی بعد از اعلام نتایج انتخابات به دیگران امتیازاتی داده است تا «جبهه‌ متحدی» علیه شورای عالی نیروهای مسلح و دیگر عناصر رژیم برقرار سازد. اخوان‌المسملین تصمیم گرفته است که با ارتش وارد نبرد شود. یکی از مقامات اخوان المسلمین چندی پیش به من گفته بود: «ما بیش از حد نسبت به شورای عالی نیروهای مسلح سازش نشان دادیم و اشتباه کردیم.» مقابله با نیروهای مسلح نیاز به وحدت در میان اپوزوسیون دارد. مرسی این موضوع را فهمیده است.

اما برای تشکیل این جبهه‌ متحد مرسی و اخوان المسلمین باید تغییرات زیادی در خود ایجاد کنند. ابتدا، اخوان المسلمین باید بپذیرند که دموکراسی با سنجه‌ اکثریت مشروع می‌شود. آنها باور دارند که حق با آنها است و این باعث می‌شود که نتوانند خودانتقادی داشته باشند و گهگاه شکست‌های دموکراتیک را بپذیرند. زمان مشخص خواهد کرد که آیا اخوان‌المسلمین برای تشکیل اپوزوسیون متحد این تغییرات را در خود اعمال خواهند کرد یا خیر.