راهبرد استفاده از فرصت گازی

ظرفیت‌های رتبه اول ذخایر گازی جهان

میزان ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی روسیه تا پایان سال ۲۰۲۰ حدود ۴/ ۳۷تریلیون مترمکعب است. این میزان برابر با ۹/ ۱۹درصد از کل ذخایر گاز طبیعی جهان است و روسیه میزبان بزرگ‌ترین ذخایر گاز طبیعی جهان است. این کشور در سال ۲۰۲۱ مقدار ۷/ ۷۰۱میلیارد مترمکعب گاز طبیعی تولید کرده است که ۶/ ۴۷۴میلیارد مترمکعب آن را به مصرف داخل رسانده است. روسیه در سال ۲۰۲۱ مقدار ۱/ ۱۵میلیارد مترمکعب واردات و ۳/ ۲۴۱میلیارد مترمکعب صادارت گاز طبیعی داشته است. همان‌طور که در جداول ۱ و ۲ قابل‌مشاهده است، بخش اعظم گاز صادراتی این کشور به مقصد اروپا بوده است. 

از طرفی در سال ۲۰۲۱، کل واردات گاز طبیعی اروپا ۵/ ۳۹۰میلیارد مترمکعب است که ۸/ ۳۰۳میلیارد مترمکعب توسط خط لوله و ۶/ ۸۶میلیارد مترمکعب به صورت ال‌ان‌جی بوده است. سالیانه حدود ۱۵۰ تا ۱۹۰میلیارد مترمکعب گاز یعنی ۳۵ تا ۴۰درصد  نیاز مصرفی گاز اروپا از روسیه تامین می‌شد.  این حجم گاز عمدتا از طریق ۹ خط لوله و بخش کوچکی از طریق محموله‌های ال‌ان‌جی به اروپا منتقل می‌شد. درگیری روسیه و اوکراین و افزایش تنش بین روسیه و اروپا، صادرات گاز روسیه به اروپا را در معرض خطر کاهش جدی قرار داده است. بنابراین روسیه باید بازارهای جدیدی را برای صادرات مازاد گاز خود جایگزین کند یا میزان تولید خود را کاهش دهد. وجود گاز مازاد روسیه، یک فرصت جدی برای ایران در تجارت گاز خود فراهم کرده که هم‌اکنون نیز مذاکراتی با طرف روسی به منظور واردات و سوآپ گاز انجام شده است. با توجه به این امر، اتخاذ راهبرد صحیح در مورد تجارت گاز با روسیه دارای اهمیت بالایی است که در این گزارش به آن پرداخته شده است.

  تحلیل یک  موقعیت

با توجه به جنگ روسیه و اوکراین و اعمال تحریم از طرف اروپا و آمریکا، صادرات گاز طبیعی روسیه دچار تغییراتی شده است. روند جریان روزانه صادرات گاز طبیعی روسیه طی سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۲ در شکل ۱ قابل‌مشاهده است. مطابق شکل، با فرض ادامه روند فعلی یعنی در صورتی که روسیه در ۵ ماه باقیمانده تا پایان سال ۲۰۲۲ به طور متوسط ۱۰۰میلیون مترمکعب در روز صادرات داشته باشد، صادرات سالانه گاز طبیعی روسیه به اروپا در سال ۲۰۲۲ نسبت به سال گذشته تقریبا ۷۰میلیارد مترمکعب کاهش می‌باید که این مقدار به صورت مازاد برای صادرات در دسترس قرار می‌گیرد. گزینه‌های جدی روسیه برای جایگزینی صادرات گاز خود تحت دو سناریوی کوتاه‌مدت (یک‌ساله) و میان‌مدت (پنج‌ساله) عبارت‌اند از:

افزایش صادرات به چین: در حال حاضر تنها مسیر صادرات گاز روسیه به چین از طریق خط لوله پاور سیبریا به طول ۳۰۰۰کیلومتر است که در سال ۲۰۱۹ عملیاتی شده و ظرفیت آن ۳۸میلیارد مترمکعب است. خط دوم این خط لوله برای انتقال گاز روسیه به چین، هنوز عملیاتی نشده است. طول این خط ۲۶۰۰کیلومتر است و گاز تولیدشده در میادین غرب سیبری را به چین منتقل خواهد کرد. ظرفیت سالانه صادرات این خط لوله ۳۰میلیارد مترمکعب است. پروژه دیگری تحت عنوان سایوز وستوک در حال برنامه‌ریزی است که گاز طبیعی را از طریق مغولستان به چین منتقل می‌کند. این خط لوله از خط لوله پاور سیبریا ۲ منشعب می‌شود.

این خط لوله در صورت تکمیل می‌تواند سالانه ۵۰میلیارد مترمکعب گاز به چین برساند. طبق گزارش BP روسیه در سال ۲۰۲۱، ۶/ ۷میلیارد مترمکعب گاز طبیعی از طریق خط لوله به چین صادر کرده است. با توجه به زیرساخت‌های موجود و اظهارنظرهای مقامات روسی مبنی بر افزایش ۲۰درصدی صادرات انرژی، روسیه در کوتاه‌مدت با افزودن ۳ تا ۵ میلیارد مترمکعب به میزان صادرات سال ۲۰۲۱، می‌تواند ۱۰ تا ۱۲میلیارد مترمکعب گاز طبیعی به چین صادر کند. پیش‌بینی می‌شود در میان‌مدت (تا سال ۲۰۲۵)، ظرفیت عملیاتی خط لوله پاور سیبریا ۱ به ۳۸ میلیارد مترمکعب خواهد رسید. همچنین بخشی از ظرفیت خط لوله سایوز وستوک به میزان ۱۰میلیارد مترمکعب نیز وارد مدار شده و به میزان صادرات به چین و مغولستان افزوده خواهد شد.

افزایش صادرات ال‌ان‌جی: یکی از روش‌های افزایش صادرات گاز روسیه، صادرات به صورت ال‌ان‌جی است. ظرفیت واحدهای موجود در جدول ۳ آمده است. مجموع این ظرفیت ۲۸میلیون تن در سال (۳۹میلیارد مترمکعب) است. استفاده از این روش برای حجم‌های بزرگ نیاز به فناوری سطح بالا و سرمایه‌گذاری‌های بزرگ‌تر دارد؛ لذا در کوتاه‌مدت نمی‌توان افزایش قابل‌توجهی را ایجاد کرد.  شروع به کار واحد ال‌ان‌جی پرتوایا با ظرفیت ۱/ ۲میلیارد متر‌مکعب و آرکتیک ال‌ان‌جی ۲ با ظرفیت ۲۴/ ۹میلیارد مترمکعب به ترتیب برای سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ برنامه‌ریزی شده بودند که به دلایل مختلف از جمله تحریم هنوز به بهره‌برداری نرسیده‌اند. در مجموع، روسیه در کوتاه‌مدت ۵۰میلیارد متر‌مکعب ظرفیت تولید ال‌ان‌جی دارد.

براساس گزارش بی‌پی، مقدار صادرات ال‌ان‌جی روسیه در سال ۲۰۲۱ حدود ۴۰میلیارد مترمکعب بوده است. بنابراین روسیه در کوتاه‌مدت حداکثر می‌تواند ۱۰میلیارد مترمکعب افزایش تولید ال‌ان‌جی داشته باشد.   روسیه در میان‌مدت (۲۰۲۶-۲۰۲۲) سه واحد مایع‌سازی دیگر با مجموع ۳۷میلیارد مترمکعب در حال احداث دارد. مشکل جدی برای بهره‌برداری این واحدها که با فناوری لینده آلمان در حال ساخت هستند، اعمال تحریم است. با وجود این، به دلیل اینکه روسیه خود دارای توان فنی ساخت واحدهای کوچک ال‌ان‌جی است، حتی اگر تحریم‌های اعمال‌شده ادامه یابد، می‌توان انتظار داشت روسیه بخشی از ال‌ان‌جی خود را از این طریق توسعه داده و صادر کند. لذا پیش‌بینی می‌شود حدود ۲۰میلیارد مترمکعب در میان‌مدت به ظرفیت صادرات ال‌ان‌جی روسیه افزوده شود.

افزایش صادرات به جنوب آسیا و خاورمیانه: دیگر گزینه روسیه برای تغییر بازار صادرات گاز، بازار خاورمیانه و جنوب آسیا (عراق، کشورهای حاشیه خلیج فارس، پاکستان و هند) است. مطابق شکل ۲، برای صادرات به این دو بازار سه مسیر ترکیه، ایران و افغانستان وجود دارد. در این میان، تنها مسیر ایران در کوتاه‌مدت یک‌ساله قابل‌برنامه‌ریزی است، چرا که دو مسیر دیگر فاقد زیرساخت خط لوله بوده و همچنین دارای مشکلات امنیتی و سیاسی هستند.

 دو مسیر ترکمنستان-ایران و آذربایجان-ایران برای صادرات از طریق ایران قابل‌استفاده است. از ترکمنستان به ایران دو خط لوله دولت‌آباد-سرخس-خانگیران در شمال شرق و کرپچه-کردکوی در حاشیه دریای خزر با مجموع ظرفیت ۲۰میلیارد مترمکعب در سال وجود دارد. انتقال گاز روسیه به ترکمنستان از طریق خط لوله آسیای مرکزی (CAC) با ظرفیت ۹۰میلیارد مترمکعب متصل می‌شود که به دلیل فرسوده شدن آن نیمی از این ظرفیت قابل‌دست‌یابی است. لذا عامل محدودکننده در اینجا، ظرفیت خطوط لوله ترکمنستان به ایران است.  در غرب دریای خزر مسیر خط لوله صادراتی قاضی محمد-آستارا به عنوان محل اتصال ایران به روسیه از طریق آذربایجان است. ظرفیت این خط لوله ۱۰میلیارد مترمکعب است که برای افزایش حجم عملیاتی نیاز به تعمیر دارد. بنابراین میزان زیرساخت در دسترس برای انتقال گاز روسیه به بازارهای غرب و جنوب آسیا از طریق ایران، حداکثر ۳۰میلیارد مترمکعب است.

 جمع‌بندی و پیشنهاد

ارزیابی میزان صادرات ممکن از طریق گزینه‌های جایگزین گاز روسیه در جدول ۴ ارائه شده است. با توجه به شرایطی که بررسی شد، تنها گزینه جدی روسیه به ویژه در کوتاه‌مدت، صادرات گاز طبیعی به بازار جنوب آسیا و خاورمیانه است؛ چرا که افزایش صادرات به چین و افزایش صادرات از طریق ال‌ان‌جی زمان‌بر خواهد بود و با محدودیت‌های سیاسی و فنی مواجه است. در این راستا، ایران به علت موقعیت جغرافیایی و روابط سیاسی مناسب و همچنین وجود زیرساخت‌های قابل‌بهره‌برداری، بهترین گزینه برای صادرات گاز روسیه به شمار می‌رود. البته باید توجه داشت در صورت گذر زمان و محقق نشدن تجارت گاز ایران با روسیه، ممکن است روسیه مسیرهای دیگر به بازار جنوب آسیا و خاورمیانه به ویژه مسیر افعانستان-پاکستان را پیگیری کند.

روسیه در دهه گذشته تجربه چنین موقعیتی را داشته است. در سال ۲۰۱۴ و در جریان درگیری نظامی در شرق اوکراین که منجر به جدایی کریمه شد، روسیه به علت نگرانی از دست دادن بازارهایش، به‌سرعت قرارداد خط لوله پاورسیبریا یک را به مدت ۳۰ سال و به حجم سالانه ۳۸میلیارد مترمکعب صادرات گاز به چین از طریق خط لوله منعقد کرد. مذاکرات این قرارداد از سال ۲۰۰۴ بین چین و روسیه آغاز شد و به علت اختلاف قیمتی تا آن زمان به نتیجه نرسیده بود. اما روسیه برای اینکه بتواند موازنه سیاسی با اروپا و غرب ایجاد کند، تنها دو ماه بعد از جدایی کریمه این قرارداد را با قیمت نزدیک به پیشنهاد چین منعقد کرد. چند ماه بعد نیز عملیات اجرایی این خط لوله آغاز شد.

درک این نکته ضروری است که در شرایط فعلی، واردات گاز از روسیه یک نیاز برای این کشور به شمار می‌رود و ایران باید ما‌به‌ازای آن از روسیه در بازار گاز امتیاز مطالبه کند. بنابراین راهبرد ایران در قبال روسیه باید اولا مبتنی بر مدل خرید-فروش گاز (نه‌سوآپ و ترانزیت) باشد، زیرا سوآپ و ترانزیت به معنای بازاریابی برای گاز روسیه در منطقه است.ایران باید برای دستیابی به هدف تبدیل شدن به هاب گازی منطقه، بازار گاز منطقه را برای خود حفظ کند و با واردات گاز از روسیه و صادرات آن به بازارهای هدف خود، به سمت تبدیل شدن به هاب گازی منطقه گام بردارد.

ثانیا خرید گاز از روسیه باید همراه با تخفیف قیمتی باشد، چرا که روسیه در کوتاه‌مدت گزینه جایگزینی نسبت به ایران ندارد و در بلندمدت نیز مسیر ایران بهترین مسیر برای روسیه است. لذا براساس زیرساخت‌های موجود شبکه خط لوله پیشنهاد می‌شود ایران در کوتاه‌مدت، در بازه‌ای یک‌ساله، بین ۲۰ تا ۳۰میلیارد مترمکعب گاز طبیعی از روسیه خرید کند، و در گام دوم بر‌اساس یک برنامه میان‌مدت پنج‌ساله با ایجاد خط لوله مستقیم با گذر از ترکمنستان به ایران، واردات گاز از روسیه را به حداقل ۵۰میلیارد متر‌مکعب برساند.