کاشیسازان در افق ۱۴۰۱
فرشید اسکندری /کارشناس بازار سهام
کاشی محصولی از جنس سفال در صنعت ساختمان است که در مرحله نازک‌‌‌کاری ساختمان کاربرد دارد و گاه به این محصول، سنگ‌مصنوعی نیز گفته می‌شود. کاشی در انواع مختلفی تولید می‌شود که کاشی دیوار، کاشی کف (سرامیک)، کاشی پرسلانی و کاشی گرانیتی از جمله پرکاربردترین آنهاست. در بین تمام کفپوش‌‌‌های ساختمانی، کاشی به دلیل مقرون به صرفه بودن در صدر توجه مصرف‌کنندگان جهانی قرار دارد.
بررسی بازار جهانی کاشی
براساس آخرین نتایج تحقیقاتی ارائه‌شده، میزان کاشی تولیدشده در سال ۲۰۲۰ حدود ۱۶.۰۹۳میلیون مترمربع بود. در این بین، چین با تولید ۸۴۷۴میلیون مترمربع بیش از ۵۰درصد در این بازار سهم دارد. پس از این کشور، هند، برزیل، ویتنام و اسپانیا پنج‌کشور برتر تولیدکننده کاشی در جهان هستند. ایران در این بین با تولید ۴۴۹میلیون مترمربع، جایگاه ششم تولید کاشی در جهان را دارد. در مورد بازار صادارت کاشی و سرامیک باید توجه کرد که از ۱۶میلیارد مترمربع کاشی و سرامیک تولیدشده در جهان تنها ۵/ ۲میلیارد مترمکعب به کشورهای دیگر صادر می‌شود. این داده نشان می‌دهد که عمده کشورهای تولیدکننده، مصرف‌کننده‌‌‌های اصلی این بازار نیز هستند. همچنین در مورد بازار صادراتی باید به این نکته توجه کرد که چین با ۶۲۲میلیون مترمربع، بزرگ‌ترین صادرکننده این بازار به شمار می‌‌‌آید. پس از آن هند با ۴۳۷میلیون مترمربع، اسپانیا با ۴۲۲میلیون مترمربع، ایتالیا با ۳۱۸میلیون مترمربع و ایران با ۱۷۹میلیون مترمربع در جایگاه‌‌‌های بعدی قرار دارند.
نکته بسیار حائز اهمیت در بازار صادراتی، متوسط قیمت هر مترمربع کاشی صادر شده است. در میان کشورهای صادرکننده، ایتالیا به‌عنوان کشوری که باکیفیت‌‌‌ترین کاشی‌‌‌های جهان را تولید می‌کند، در سال ۲۰۲۰ هر مترمربع کاشی را به قیمت بیش از ۱۵دلار به سایر کشورها فروخته است. پس از آن اسپانیا با ۹/ ۷دلار و لهستان با ۹/ ۶دلار، گران‌‌‌ترین کاشی‌‌‌ها را صادر کرده‌‌‌اند. نکته بسیار ناامید‌کننده در این آمار، متوسط قیمت صادرات ایران در سال ۲۰۲۰ است که هر مترمربع کاشی را تنها به قیمت ۳/ ۱دلار به فروش رسانده است. این رقم کمتر از هر کشور دیگری در بین ۱۰صادرکننده برتر کاشی و سرامیک جهان است. پس از ایران، مصر با متوسط ۴/ ۲دلار هر مترمربع کاشی را صادر کرده که تقریبا دوبرابر نرخ فروش کشور ما است.
دلیل قیمت بسیار نازل کاشی صادراتی ایران را باید در عمده صادرات ایران به عراق دانست که کیفیت پایین، بسته‌‌‌بندی ضعیف و همچنین عدم‌هماهنگی بازار عراق با استاندارد جهانی موجب شده است، محصول تولیدی ایران جز در عراق و چند کشور همسایه دیگر، برای خریداران مطلوبیت چندانی نداشته باشد. تقریبا ۷۰درصد کاشی ایران به عراق صادارت می‌شود.
بررسی بازار داخلی کاشی
داده‌‌‌های آماری نشان می‌دهند که پس از اتمام جنگ تحمیلی با افزایش نرخ رشد جمعیت کشور نیاز به ساخت مسکن در کشور شتاب یافت. در این بین، ظرفیت کارخانه‌‌‌های کاشی و سرامیک نیز به‌عنوان یکی از صنایع مرتبط با صنعت ساختمان روند صعودی به خود گرفت. این روند تا سال ۱۳۹۰ هر سال در حال افزایش بوده است، به‌طوری که طبق آمار صنعت کاشی، میزان ظرفیت تولیدی کارخانه‌‌‌های صنعت از سال ۱۳۸۱ تا سال ۱۳۹۰ از ۱۱۷میلیون مترمربع به بالغ بر ۷۰۰میلیون متر رسیده است. اما در پی رکود بازار مسکن در اوایل دهه ۹۰ به‌‌‌نظر می‌‌‌رسید بازار در شرایط اشباع قرار گرفته است و تمایل به تولید کارخانه جدید کاشی و سرامیک در کشور از بین رفته است.
در حال حاضر، طبق آخرین آمارنامه ارائه‌شده، میزان ظرفیت کارخانه‌‌‌های کاشی و سرامیک کشور حدود ۷۱۸میلیون مترمربع است. نکته قابل‌توجه این است که تولید کاشی در حدود ۶۲درصد این ظرفیت و معادل ۴۹۹میلیون مترمربع در سال ۱۳۹۹ بوده است. دلیل عدم‌هماهنگی بین ظرفیت و تولید را باید در احداث بی‌رویه کارخانه‌‌‌های کاشی و سرامیک طی دهه ۸۰دانست که با شروع رکود نسبی بازار مسکن در دهه ۹۰، سبب نبود بازار داخلی برای این حجم از تولید شد. همچنین عدم‌توانایی برای رقابت در بازارهای صادراتی و عدم‌شناخت کافی از مصرف‌کننده‌‌‌های بین‌المللی موجب شد تا تولیدکنندگان ایرانی توانایی ورود موثر به بازارهای جهانی را نداشته باشند. این مهم خود عامل به وجود آمدن مازاد ظرفیت حدود ۲۵۰میلیون مترمربعی کاشی در کشور شده است.
صنعت کاشی و سرامیک در بازار سرمایه
در حال حاضر، هشت شرکت کاشی الوند، سینا، حافظ، پارس، سعدی، تکسرام، صدف و بهسرام در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران پذیرفته شده‌‌‌اند. در تاریخ تهیه این گزارش، ارزش بازار شرکت‌های فعال در صنعت کاشی بالغ بر ۸هزار میلیارد تومان بوده که سهمی کمتر از یک‌درصد بازار سرمایه کشور را دارند. در این بین، کاشی حافظ با ارزش بازار ۲۵۰۰میلیارد تومان و کاشی سینا با ارزش بازار ۲۱۰۰میلیارد تومان بزرگ‌ترین شرکت‌های صنعت هستند. شرکت کاشی سینا با نماد «کساوه» مالکیت ۵۲درصد از سهام شرکت کاشی پارس با نماد «کپارس» را در اختیار دارد. ظرفیت تولیدی شرکت‌های موجود حدود ۵۰میلیون مترمربع کاشی است که سهمی کمتر از ۱۰درصد ظرفیت کاشی کشور را به خود اختصاص می‌دهند. آخرین نسبت قیمت به سود گذشته‌نگر شرکت‌های فعال صنعت در محدوده ۵/ ۱۰ واحد قرار دارد.
از ابتدای سال ۱۳۹۷ با رشد نرخ ارز حاشیه سود صنعت از ۱۶درصد به ۳۴درصد افزایش یافته است. علت اصلی این موضوع را در ساختار بهای تمام‌شده شرکت‌های کاشی و سرامیک می‌‌‌توان یافت. حدود ۶۰درصد بهای تولید کاشی را مواد مصرفی شامل خاک، رنگ، لعاب و سایر مواد مصرفی مانند کارتن تشکیل می‌دهند که در سرفصل مواد مستقیم مصرفی و مواد مصرفی سربار طبقه‌‌‌بندی می‌‌‌شوند. حدود ۳۰درصد از هزینه‌‌‌های تولید مربوط را حقوق و دستمزد و حدود ۱۰درصد آن را سایر اقلام سربار از جمله هزینه انرژی تشکیل می‌دهند. با توجه به اینکه عمده مواد اولیه صنعت از داخل تامین می‌‌‌شوند و افزایش نرخ اقلام تشکیل‌دهنده بهای تمام‌شده شامل مواد، دستمزد و سربار به طور معمول کمتر از رشد قیمت فروش در دوره‌‌‌های صعودی نرخ ارز بوده‌‌‌اند، می‌‌‌توان ادعا کرد که افزایش نرخ ارز می‌‌‌تواند موجب افزایش حاشیه سود ناخالص صنعت شود. البته باید به این موضوع توجه کرد که به دلیل وجود رقابت شدید در صنعت، نرخ‌‌‌گذاری محصولات عمدتا توسط شرکت‌ها و کشش بازار انجام می‌شود که خود عاملی برای جلوگیری از رشد شدید حاشیه سود ناخالص صنعت است.
تاثیر طرح‌های عمرانی دولت بر صنعت کاشی و سرامیک
همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، با افت فعالیت‌‌‌های عمرانی و ساختوساز در ابتدای دهه ۹۰، فاصله بین ظرفیت اسمی و تولید واقعی شرکت‌های کاشی و سرامیک اختلاف معناداری پیدا کرد و با جهش نرخ ارز از ابتدای سال ۱۳۹۷ و خروج بازار مسکن از رکودی که بین سال‌های ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۶ تجربه کرد، بخشی از این فاصله رفته‌رفته جبران شد تا اینکه در سال ۱۳۹۹ صنعت کاشی با نسبتی برابر با ۶۲درصد ظرفیت اقدام به تولید کرد.
در این بین، با روی کار آمدن دولت سیزدهم و مطرح‌‌‌شدن طرح ملی مسکن که در آن مقرر شده است طی چهار سال، ۴میلیون مسکن ساخته شود، می‌‌‌توان امیدوار بود در صورت عملی شدن این طرح، شرکت‌های فعال در این صنعت به ظرفیت اسمی خود در تولید نزدیک شوند. البته هزینه عمرانی بسیار بالای این طرح و همچنین کمبود مصالح اساسی از جمله فولاد و سیمان برای اجرایی شدن این حجم از ساختوساز، عملی بودن این طرح را با چالش‌‌‌های زیادی مواجه کرده است. در بین شرکت‌های فعال در صنعت، کاشی حافظ طرح توسعه ۵/ ۴میلیون مترمربعی را که ۲۵/ ۲میلیون مترمربع آن در آذرماه ۱۴۰۰ به بهرهبرداری رسیده و ۲۲۵/ ۲میلیون مترمربع آن طبق برآورد شرکت در پایان تیر ماه ۱۴۰۱ به بهرهبرداری می‌‌‌رسد، در دست اجرا دارد. علاوه بر کاشی حافظ، کاشی سینا نیز در نظر دارد تا پایان سال ۱۴۰۲ از طرح توسعه ۲میلیون مترمربعی محصولات پرسلانی سایز بزرگ خود بهرهبرداری کند.
