زیروبم روغنی‌‌‌ها از زاویه بورس
الهه ظفری / تحلیلگر بازار سرمایه
منبع اصلی تولید روغن‌های گیاهی، دانه‌های روغنی گیاهان یک‌ساله مانند سویا، آفتابگردان، کلزا (کانولا)، ذرت و میوه‌های درختی مانند پالم، زیتون و نارگیل هستند که سویا، پالم، کلزا و آفتابگردان اساس تجارت جهانی روغن را تشکیل می‌دهند. دانه‌های روغنی (حاوی روغن نباتی)، زمین‌های زیرکشت وسیعی را در سراسر دنیا به خود اختصاص داده‌اند چراکه نه تنها به دلیل ارزش و اهمیت تولید روغن خوراکی مورد توجه هستند بلکه به دلیل ماده پروتئینی با ارزشی که پس از روغن‌کشی از آنها باقی می‌ماند اهمیت زیادی دارند. این اهمیت تا جایی است که پس از غلات، دانه‌های روغنی دومین ذخایر جهانی غذایی را در دنیا به خود اختصاص داده‌اند و در اقتصادها در زمره صنایع راهبردی قرار گرفته‌اند.
در صنعت روغن‌نباتی، دانه‌های روغنی به عنوان مواد اولیه، وارد کارخانههای روغن‌کشی شده و تبدیل به روغن خام و کنجاله می‌شود. روغن خام در کارخانههای تصفیه روغن پس از فرآوری به روغن خوراکی تبدیل شده و به عنوان محصول نهایی به بازار عرضه می‌شود. کنجاله نیز به عنوان خوراک دام و طیور به مرغداری‌ها و گاوداری‌ها عرضه می‌شود.
دانه‌های روغنی به میزان روغن قابل استحصال از هریک از انواع آن در صنعت روغن نباتی از اهمیت متفاوتی برخوردار هستند. به عنوان مثال دانه سویا و تخم پنبه دارای ضریب تولید ۱۸ تا ۲۰درصد، دانه آفتابگردان و کلزا دارای ضریب تولید ۳۵ تا ۴۵درصد و پالم دارای ضریب تولید ۴۵ تا ۵۰درصد است. بیشترین ضریب تولید را مغز نارگیل (۶۵تا۶۸درصد) دارد. به طور کلی بیش از ۹۵درصد روغن نباتی تولید شده در دنیا از دانه‌های روغنی به دست می‌آید. برهمین اساس می‌توان گفت روغن‌ها با توجه به ارزش غذایی آنها در سه گروه اصلی طبقه‌بندی می‌شوند. گروه اول (نظیر روغن‌های بذرکتان، کانولا، سویا و زیتون)، گروه دوم (نظیر گلرنگ، آفتابگردان و ذرت) و گروه سوم (پنبه‌دانه و پالم که عموما چربی اشباع زیادی دارند). به طور کلی روغن حاصل از دانه سویا و سایر دانه‌های روغنی حدود ۵۵درصد و روغن پالم حدود ۳۵درصد از تولید جهانی روغن نباتی را به خود اختصاص داده‌اند. چین با تولید حدود ۱۷میلیون تن روغن سویا در جایگاه اول و پس ازآن ایالات متحده با تولید ۱۲میلیون تن در جایگاه دوم جهان قرار دارند. در بخش صادرات، آرژانتین با ۶میلیون تن و برزیل با ۰۵ /۱ میلیون تن در صدر صادرکنندگان قرار گرفته‌اند و هند با ۲ /۳ میلیون تن بیشترین واردات روغن را در سال ۲۰۲۰ داشته است. به طور کلی توسعه دانه سویا و روغن پالم به میزان دسترسی به زمین‌های جدید بستگی داشته که با توجه به اعمال قوانین جدید به منظور حفاظت از محیط‌زیست می‌تواند در آینده محدود شود. این موضوع به‌ویژه در مورد زمین‌های کشت درختان پالم موضوعیت پیدا می‌کند. همچین سیاست‌های مرتبط با استفاده از سوخت‌زیستی (از منابع انرژی‌‌‌های تجدیدپذیر) که طرح‌های مربوط به آن در آمریکا و اروپا و اندونزی به مرحله بهره‌برداری آزمایشی رسیده‌اند از دیگر موارد تاثیر‌گذار بر این صنعت خواهد بود. در ایران مصرف سرانه روغن (۱۹کیلوگرم) بالاتر از میزان مصرف استاندارد جهانی (۱۲کیلوگرم) تخمین زده شده است به‌طوری که با افزایش واردات روغن و دانه‌های روغنی طی سال‌های اخیر روبه‌رو بوده است. درحال حاضر بیش از ۸۸درصد مصرف روغن نباتی کشور از محل واردات تامین می‌شود. دو کشور آرژانتین و برزیل عمده صادرکننده روغن به ایران هستند. روغن خام موردنیاز کشور به طور میانگین سالانه ۵ /۱ میلیون تن برآورد شده است. با توجه به اینکه بخش عمده‌ای از نیاز کشور به کنجاله و روغن از طریق واردات صورت می‌پذیرد، صادرات دانه‌های روغنی و کنجاله به صورت خام ممنوع است. در کشور ۴۶شرکت در حوزه تصفیه، تولید و بسته‌بندی روغن‌های خوراکی فعالیت دارند که از این میان چهار شرکت در بورس و اوراق بهادار تهران پذیرفته شده‌‌اند؛ غبشهر با دو برند تجاری (لادن و بهار)، غمارگ (آفتاب)، غپونه (تبرک) و غکورش (فامیلا و اویلا). به ترتیب ۳شرکت با بیشترین تولید در بازار صنعت غذایی مرتبط با تولید روغن نباتی خوراکی شرکت‌های کورش (۱۶درصد)، صنعتی بهشهر (۱۵درصد) و طبیعت سبز پارس کهن (۹درصد) هستند.
نگاهی به عملکرد روغنی‌‌‌ها
شرکت مارگارین (غمارگ): مارگارین اولین شرکت تولیدکننده روغن گیاهی در ایران است. برندهای تجاری این شرکت خروس، آفتاب و آفتاب طلایی هستند. ظرفیت تولیدی این شرکت هزار تن در روز است. نرخ فروش روغن نباتی شرکت طی ۷ ماه سال ۱۴۰۰، ۱۹درصد افزایش پیدا کرده است و مقدار فروش روغن شرکت به طور میانگین ماهانه ۱۱هزارتن بوده است. برهمین اساس و با فرض محقق شدن فروش ۳ماه پایانی سال مالی شرکت برابر با میانگین فروش مقداری ۹ماه و نرخ فروش مهرماه سود هر سهم این شرکت برای سال ۱۴۰۰، حدود ۱۴۰ریال (با سرمایه جدید) برآورد می‌شود.
شرکت صنعتی بهشهر (غبشهر): شرکت صنعتی بهشهر بزرگ‌ترین و قدیمی‌ترین شرکت تولید روغن گیاهی خوراکی کشور است. تولید روزانه شرکت بیش از هزار تن در روز است و حدود ۱۵درصد از سهم بازار روغن کشور را به خود اختصاص داده است. برند تجاری روغن تولیدی این شرکت (لادن و بهار) است. نرخ فروش شرکت طی سال ۱۴۰۰ حدود ۳۳درصد افزایش داشته است. با فرض تکرار نرخ فروش مهر ماه برای ۳ماه پایانی سال مالی شرکت و همچنین مقدار فروش متناسب با عملکرد ۹ماه، سود هر سهم شرکت برای سال مالی ۱۴۰۰ حدود ۰۳۰ /۲ ریال برآورد می‌شود.
شرکت غذایی کورش (غکورش): صنعت غذایی کورش، زیرمجموعه گروه صنعتی گلرنگ است. برندهای تجاری این شرکت اویلا، فامیلا و کیمبال و... هستند و سهم بازار این شرکت حدود ۱۶درصد است. نرخ فروش روغن خوراکی شرکت طی سال مالی ۱۴۰۰، به طورمیانگین ۳۰درصد افزایش داشته است و میانگین فروش مقداری شرکت ماهانه ۲۵هزارتن بوده است. با فرض تکرار نرخ و مقدار فروش بر اساس میانگین ۷ماه شرکت، سود هر سهم سال ۱۴۰۰ حدود ۴هزار ریال برآورد می‌شود.
