معضل هدر روی آب در شرایط کم‌آبی

حسین غلامی - سال آبی ۸۵-۸۴ در ایران با توجه به کاهش نزولات جوی وضعیت چندان مناسبی ندارد، به طوری که نسبت به سال آبی ۸۴ـ۸۳ در حوضه آبریز سد کرج ۳۰‌درصد، در حوضه سد لتیان ۴۶درصد و در حوضه سد لار ۵۲درصد کاهش بارندگی و بارش بوده است، بنابراین با گذشت ۹ماه از سال آبی ۸۵ـ۸۴ می‌توان گفت که سال آبی مناسبی نداشته‌ایم. از سوی دیگر احتمال خشکسالی هفت استان در حال نزدیک شدن به واقعیت و اعمال روش‌های جیره‌بندی در برخی شهرها شده است. با این وجود می‌توان گفت آبی که با تلاش فراوان، صرف هزینه‌های زیاد و کنترل کیفیت پرهزینه در اختیار مصرف‌کنندگان قرار می‌گیرد، در مجموع آب گران‌قیمتی است. به گزارش ایسنا، در حال حاضر از اماکن مذهبی به ازای هر هزار لیتر ۲۲۳ریال، آموزشی ۸۶ ریال، صنعتی تجاری ۱۷۳۰‌ریال، دولتی ۱۵۰۰‌ریال و از مکان‌هایی که به ساخت و ساز مربوط می‌شوند ۲۶۷۰‌ریال دریافت می‌شود، در حالی که قیمت تمام شده هر هزار لیتر آب ۱۲۶۰‌ریال است و در این میان، مشترکان خانگی برای هر مترمکعب (هزار لیتر) آب تنها ۴۶۲‌ریال آب‌بها پرداخت می‌کنند. با این شرایط اتلاف آن با چنین ویژگی‌هایی چه در شبکه تامین و توزیع و چه در حوضه استفاده مشترکان، زیانی بر اقتصاد ملی است و موجب افزایش محدودیت در امر تامین آن خواهد شد. در این میان آب به حساب نیامده در نوع خود نشانگر برخی نارسایی‌ها در فرایند تامین و توزیع است و کاهش آن، خود دلیلی بر انجام اقدامات بهینه در زمینه رفع یا کاهش نارسایی‌ها و به نوعی مدیریت مؤثر در عرضه آب شرب خواهد بود.

‌ آب به حساب نیامده

آب به حساب نیامده، آبی است تولیدی که به دلیل فرسودگی خطوط و لوله‌های انتقال شبکه، انشعابات غیرمجاز و دقت نداشتن دستگاه‌های اندازه‌گیری کشور از دسترس خارج است و برای آن صورت حساب صادر نمی‌شود. به طور نمونه میزان مصرف آب در سال گذشته ۹۵۰‌میلیون مترمکعب بوده است که از این میزان ۲۶‌درصد آن به هدر رفته است. جالب اینجا است که در بررسی‌های انجام شده مشخص شد که ایران از نظر تکنولوژی و تجهیزات نشت‌یابی چندان از کشوری مثل ژاپن عقب نیست، ولی میزان هدررفت آب ژاپن ۱۰‌درصد و میزان آب به حساب نیامده ما حدود ۲۲‌درصد است.

یکی از معیارهای اساسی برای ارزیابی کارایی سیستم‌های آب و فاضلاب، میزان آب به حساب نیامده (آب بدون درآمد) است. برای افزایش کارایی این سیستم‌ها که شامل فرآیندهای تولید و توزیع می‌شود، باید میزان آب به حساب نیامده در حد مجاز منطقی قرار گیرد. اجزای آب به حساب نیامده طبق پیشنهاد انجمن بین‌المللی آب شامل مصارف مجاز بدون درآمد، هدررفت ظاهری و هدررفت واقعی است که این دسته‌بندی براساس هدررفت‌های غیرفیزیکی است که شامل مواردی ازقبیل خطای اندازه‌گیری کنتورها و خطای انسانی در قرائت کنتورها، انشعابات غیرمجاز و مصارف فضای سبز می‌شود.

بخشی از آب به حساب نیامده جنبه فیزیکی دارد و مواردی از قبیل نشت از خطوط انتقال و شبکه‌های توزیع، حوادث و تعمیرات و نشت انشعابات را دربر می‌گیرد. در این مجموعه هدررفت ظاهری شامل مصارف غیرمجاز، خطای اندازه‌گیری و خطای انتقال داده‌ها است.

خطای اندازه‌گیری یکی از راه‌های هدر رفت ظاهری است. این خطا ابعاد گوناگونی را در بر می‌گیرد که مهم‌ترین آن خطای مربوط به دبی استارت است، یعنی مصارفی که دبی آنها کمتر از مقدار دبی استارت باشد و کنتور قادر به اندازه‌گیری آنها نیست و رفع این خطا نیز با نصب کنتورهایی با دبی استارت مناسب و استاندارد صورت می‌گیرد. این در حالی است که طبق گفته سرپرست دفتر نظارت بر کاهش آب به حساب نیامده، سرمایه انجام این کار هزینه‌های زیادی را به شرکت‌های آب و فاضلاب تحمیل می‌کند و این در حالی‌ است که اکثر آنها توانایی مالی تعویض کنتورهای خراب را هم ندارند.

مبینی، سرپرست دفتر نظارت بر کاهش آب به حساب نیامده با بیان این که کنتورهایی که اندازه واقعی مصرف را نشان نمی‌دهند، موجب تجاوز ناخواسته مشترکان از الگوی مصرف می‌شوند، خاطرنشان می‌کند: مشترکان از این موضوع اطلاعی ندارند و به علت عدم اندازه‌گیری مناسب، درآمدی هم برای شرکت‌های آب حاصل نمی‌شود و به این ترتیب تنها پیامد آن هدر رفت سرمایه ملی خواهد بود.

وی، نبود بررسی جامع برای کاهش میزان آب به حساب نیامده را وابسته به بررسی جامع در کلیه فرآیندهای تولید و توزیع آب دانسته و می‌افزاید: با این وجود با بررسی‌های مقدماتی در بخش بازسازی شبکه‌های توزیع مشخص شده که بیش از ۲هزار میلیارد تومان اعتبار تا سال ۱۴۰۰ لازم است تا بخش‌های غیرکارآمد و فرسوده این بخش ساماندهی شود.

باید توجه داشت که طبق گفته مبینی تاکنون برآورد جامعی از مقدار سرمایه‌ای که بابت آب به حساب نیامده هدر می‌رود، انجام نشده است، ولی با توجه به مقدار هدررفت ۲/۱میلیارد مترمکعبی آب در سال ۸۳ و با فرض نصف این مقدار به عنوان مقدار مجاز هدررفت، سالانه در حدود ۱۸۰۰‌میلیارد ریال به شرکت‌ها زیان وارد می‌شود.

از سوی دیگر جاجرمی، مدیر دفتر آب به حساب نیامده شرکت آب و فاضلاب شهر تهران، میزان آب به حساب نیامده این شهر را در حال حاضر ۳/۲۷درصد از کل تولید آب کشور می‌داند و از کاهش زمان رفع حوادث از دو تا چهار ساعت به نیم ساعت تا ۲۰ دقیقه، استفاده از روش‌های نوین در امدادرسانی، نشت‌یابی مستمر آب تهران، تعویض شیرآلات معیوب، اصلاح و بازسازی شبکه و تعویض کنتورهای خراب به عنوان اقداماتی نام می‌برد که در زمینه کاهش مصرف آب در تهران انجام شده است و تداوم دارد.

‌ انشعابات غیرمجاز

پیش‌بینی مصرف آب در تهران برای امسال‌ حدود ۹۵۰ تا ۹۷۰‌میلیون مترمکعب و همچنین پیش‌بینی هدررفت امسال نیز حدود ۲۵‌درصد است. مصارف غیرمجاز مربوط به انشعابات غیرمجاز همواره به عنوان یکی از معضلات کشور در بخش آب و فاضلاب است که این پدیده از ابعاد اجتماعی، اقتصادی، امنیتی و فرهنگی قابل بررسی است. همچنین مشکلات قانونی و قرار نداشتن ملک در محدوده شهر، عدم وجود شبکه با ظرفیت مناسب، نبود منابع کافی آب در منطقه و نبود توان مالی شرکت‌ها برای توسعه منابع آب جمله موانع اجتماعی این انشعابات است.

در این باره مبینی با اشاره به تصویب برخی قوانین مانند ماده ۸ قانون منع فروش و واگذاری اراضی فاقد کاربری مسکونی برای مسکن به شرکت‌های تعاونی و سایر اشخاص حقیقی و حقوقی، خاطرنشان می‌کند: قوانینی از این دست شرکت‌ها را از انجام واگذاری انشعاب به کلیه متقاضیان منع می‌کند و همین امر موجب افزایش استفاده‌های غیرمجاز می‌شود.

این در حالی است که اتصال انشعابات غیرمجاز علاوه بر تجاوز به حق قانونی دیگر مشترکان و افت فشار در شبکه، مشکلات بهداشتی نیز ایجاد می‌کند، چراکه این انشعابات معمولا به صورت غیراستاندارد به شبکه متصل می‌شوند. از سوی دیگر این افراد به علت این که بابت مصرف آب هزینه‌ای پرداخت نمی‌کنند، معمولا بالاتر از الگوی مجاز مصرف می‌کنند.

به گفته وی، انشعابات غیرمجاز به عنوان مهم‌ترین جنبه غیر فیزیکی هدر رفت آب مطرح است، البته تعداد آنها هم به روشنی قابل پیش‌بینی نیست، زیرا با توجه به شرایط منطقه و فرهنگ مردم این امر تفاوت دارد و بحران‌هایی مانند حاشیه نشینی، سیل، زلزله و غیره می‌تواند این پدیده را تشدید کند.

در مطالعات اولیه انجام شده در پایلوت شهر اهواز پنج درصد، در تبریز ‌۸۷درصد و در شهر بوشهر ‌۱/۵۱درصد از مقدار آب به حساب نیامده مربوط به انشعابات غیرمجاز گزارش شده و این در حالی است که حدود ۶هزار انشعاب غیرمجاز فقط در ارومیه وجود دارد. به طوری که طبق گفته مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب آذربایجان غربی، میزان آب به حساب نیامده در کشور ۳۰درصد و در استان ۹/۲۷درصد است.

میزان آب به حساب نیامده با توجه به شرایط در مناطق مختلف متفاوت است. با این حال، درصد آن شاخصی از میزان توجه مدیریت آب آشامیدنی است. به عنوان مثال، وضعیت آب به حساب نیامده در پایتخت چند کشور از جمله دمشق، امان، الجزیره و صنعا هر یک بیش از ۴۰درصد، بیروت و کازابلانکا هریک بیش از ۳۰درصد، تهران ۲۹درصد و تونس، رام‌ا... و دبی کمتر از ۲۰درصد بر این اساس است.

در این میان انجام اقدامات کاهش آب به حساب نیامده به عنوان پروژه‌های زمانبندی شده در سطح شرکت‌های آب و فاضلاب، پیگیری، پشتیبانی و جمع بندی و ارایه نتایج در قالب طرح ملی آب به حساب نیامده توسط شرکت‌ها می تواند به عنوان شاخص روشن مدیریت آب شهری ضمن کمک به تحقق اهداف شرکت‌ها، امکان ارزیابی میزان موفقیت برنامه‌ها را نیز فراهم آورد.

محمودی، مشاور وزیر نیرو، در این‌باره هدف‌گذاری کاهش آب به حساب نیامده در کشور از ۳۰ به حدود ۱۸درصد تا افق۱۴۰۰را امری منطقی دانسته و می‌افزاید: با ایجاد ساختار اجرایی مناسب و تدوین جامع و علمی آن که با استفاده از تجربیات مغتنم به دست آمده است، باید در جهت کاهش این رقم تلاش شود.

‌ مدیریت مصرف

مدیریت مصرف آب شامل کنترل تلفات و جلوگیری از مصارف غیرضروری از زمان تحویل آب به مشترک است که در مفهوم جامع و کامل می‌تواند کنترل تلفات را از لحاظ تامین و توزیع و اقداماتی جهت بهینه‌سازی آب و داشتن الگوی مصرف داشته باشد. ازجمله اقدامات محوری و ضروری در این زمینه می‌توان به انجام اقدامات پیشگیرانه تعمیرات و ایجاد روش‌های علمی نگهداری از تاسیسات، به کارگیری مصالح و لوازم با کیفیت مناسب در اجرای طرح های تامین و توزیع، بازرسی‌های مستمر و فنی از تاسیسات، آموزش، بهره‌برداری و رسیدگی سریع و به موقع به حوادث و اتفاقات شبکه، نشت سنجی و رفع نشت شبکه‌های آب شهری با اختلاف رقوم ارتفاعی زیاد، پیاده‌کردن سیستم GIS و ایجاد سیستم‌های تله‌مترینگ و تله‌کنترل متناسب در مدیریت آب شهری اشاره کرد.

به گفته محمودی، با توجه به این که منابع مالی داخلی و عمومی شرکت‌های آب و فاضلاب امکان پیاده‌سازی همه طرح‌های مرتبط با کاهش آب به حساب نیامده را نمی‌دهد، لذا در جهت اثرگذاری مناسب پیشنهاد می‌شود که اولویت برنامه‌های آب به حساب نیامده از نشت سنجی و رفع نشت شبکه توزیع و انشعابات آغاز شود. همچنین در به‌کارگیری و نصب تاسیسات، خصوصا لوازم انشعابات، از مصالح مرغوب استفاده شود تا اقدامات امروز موجب افزایش آب به حساب نیامده در آینده نشود.

در این راستا جاجرمی می‌گوید: اقدامات انجام شده در زمینه مدیریت مصرف در تهران شامل نصب قطعات کاهنده، شیرآلات استاندارد در مراکز پرمصرف و نصب در مراکز عمومی و دولتی به خصوص در مدارس و مراکز آموزشی بوده است که با تداوم این اقدامات می‌توان سالانه یک‌درصد از میزان آب به حساب نیامده را کاهش داد.

وی با اشاره به کاهش میزان آب به حساب نیامده در تهران به عنوان شهر پرجمعیت و پرمصرف می‌افزاید: علت این کاهش نظارت بر کلیه منابع تامین آب، مدخل‌های ورودی آنها به شهر و مجرای خروجی آب از تصفیه‌خانه‌ها، شناسایی مشترکان بین راهی از کرج تا تهران و اندازه‌گیری میزان آب مصرفی آنها بوده است که موجب شده میزان فروش واقعی آب افزایش یابد.

یکی از اقدامات قابل اعمال در زمینه مدیریت مصرف استفاده از کنتورهای جدید است.

معاون درآمد و امور مشترکین شرکت آب و فاضلاب استان تهران در این رابطه می‌گوید: در سال ۸۰ از ۹۰۰هزار کنتور موجود ۶۰۰‌هزار کنتور آب تعویض شدند و حساسیت آنها در مقایسه با کنتورهای قبلی به حدی بالاست که حتی مصرف آب کولر را هم اندازه‌گیری می‌ کنند که با این اقلام ۴۰‌درصد آب به حساب نیامده در سال‌های گذشته را با ۸درصد کاهش به ۲۷‌درصد رسانده‌ایم.

از سوی دیگر جاجرمی نیز خاطرنشان می‌کند: امسال با توجه به نبود مشکل خاصی در زمینه نشت، اتلاف آب در شبکه توزیع نداریم و بیشتر متوجه بخش مدیریت مصرف هستیم تا با استفاده از آن میزان آب به حساب نیامده را کاهش دهیم.

وی با بیان این که انجام اقدامات مدیریت مصرف در کنار ادامه اصلاح بازسازی شبکه خواهد بود، اظهار می‌کند: با توجه به این اقدامات امیدواریم امسال میزان آب به حساب نیامده را به ۲۶‌درصد برسانیم که به این ترتیب در ۳۰‌درصد تجهیزات آب تهران صرفه‌جویی خواهیم کرد و امکان سرمایه‌گذاری در منابع جدید را افزایش می‌دهیم.

الگوی مصرف در شهر تهران و برای مشترکان مسکونی ماهانه به ازای هر خانوار ۱۸‌هزار و ۵۰۰ لیتر است که نرخ دریافتی از آن به ازای هر مترمکعب آب ۲۳۹‌ریال محاسبه می‌شود و خوشبختانه ۶۰‌درصد مشترکان این الگو را رعایت می‌کنند.

جاجرمی در این باره می‌گوید: برای تعیین الگوی مصرف در تهران، پایلوتی را با سازمان ملل انجام دادیم که براساس آن میزان مصرف واقعی در شهر تهران مشخص شده است، بنابراین سعی داریم با انجام راهکارهایی از جمله نصب کنتورهای آپارتمانی و استاندارد کردن تجهیزات داخلی ساختمان‌ها میزان مصرف را کاهش دهیم.

به هر حال باید در نظر داشت که کل آورد آب در ایران ۱۳۰‌میلیارد مترمکعب است که از این میزان فقط ۶۵‌درصد (۸۴‌میلیارد و ۵۰۰‌میلیون متر مکعب) قابل استحصال و کنترل است و به دلیل مسائل جغرافیایی، مکانی و زمانی نیز توزیع آن نامناسب است. همچنین سهم هر ایرانی دو هزار مترمکعب آب در سال است که این رقم در تهران به ۵۰۰ مترمکعب می‌رسد.

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب تهران در این باره با اشاره به اینکه مصرف آب شهر تهران دو برابر نرم جهانی است، تاکید می‌کند: در حال حاضر حدود ۲۷درصد آب تولید شده در تهران به هدر می‌رود که با مدیریت مصرف قادر به کنترل آن خواهیم بود.

قربانی خاطرنشان می‌کند: تا افق ۱۴۰۰ به یک میلیارد و ۴۵۰‌میلیون مترمکعب آب نیاز داریم و در این راستا برنامه‌ریزی شده که حدود ۲۸۰‌میلیون مترمکعب از اضافه برداشت سدهای کرج، لار، ماملو و طالقان تامین شود و نیز با شناخت انشعاب‌های غیرمجاز، اصلاح و بازسازی شبکه، نشت یابی و کاهش آب به حساب نیامده و همچنین از طریق مدیریت مصرف و تغییر الگوی مصرف‌کنندگان مقادیر باقی مانده تامین شود.

منبع: ایسنا