نمرات ایران در تجارت غذا

گزارش معاونت بررسی‌های اقتصادی اتاق بازرگانی تهران نشان می‌دهد، در بهار ۱۴۰۰ تجارت محصولات کشاورزی و غذایی بالغ بر ۴/ ۶۵ میلیارد دلار بوده که از این میزان حدود ۱/ ۲۲ میلیارد دلار را صادرات و تقریبا ۳/ ۴۳ میلیارد دلار را واردات تشکیل داده است. بررسی آمار نشان می‌دهد به این ترتیب کسری تراز تجاری این محصولات افتی حدود ۲/ ۲ میلیارد دلار داشته است.

این آمار نشان می‌دهد از کل صادرات و واردات کالایی در بهار امسال سهم بخش کشاورزی در حوزه صادرات و واردات افت داشته است. بر اساس مطالعات معاونت بررسی‌های اقتصادی اتاق تهران‌، میانگین قیمت صادرات محصولات کشاورزی و غذایی طی مدت مورد بررسی حدود ۵۰۸ دلار به ازای هر تن بوده که نسبت به مدت مشابه سال قبل با افت حدود ۱۶ درصدی مواجه بوده است. میانگین قیمت واردات نیز طی بازه مورد بررسی با رشد ۲/ ۴۵درصدی نسبت به فصل نخست ۱۳۹۹ روبه‌رو بوده است.

   محصولات آب‌بر؛ عمده‌ترین کالاهای صادراتی

برآیند بررسی‌ها نشان می‌دهد در فصل نخست سال‌جاری در میان ۲۰ عمده محصول صادراتی بخش کشاورزی، پسته‌ها با پوست تازه یا خشک رتبه اول را به خود اختصاص داده است. در سه ماه نخست سال حدود ۲۵ هزار تن از این کالا به ارزش ۱۵۳ میلیون دلار صادر شده است. همچنین در این دوره ۶۱۹ هزار تن هندوانه به ارزش ۱۳۹ میلیون دلار و ۱۵۶ هزار تن گوجه‌فرنگی به ارزش ۷۳ میلیون دلار صادر شده است. به این ترتیب پس از پسته محصولات آب‌بری همچون هندوانه و گوجه‌فرنگی در رتبه‌های دوم و سوم سبد صادراتی ایران قرار دارند.

در فصل نخست امسال حدود ۶۸ درصد از ارزش کل صادرات این گروه کالایی صرفا متعلق به ۲۰ ردیف تعرفه بوده که نشان‌دهنده تنوع کم و تمرکز بالا در صادرات محصولات کشاورزی و غذایی ایران است. نکته مهم‌تر اینکه در ترکیب ۲۰ قلم کالای مهم بخش کشاورزی سهم محصولات فرآوری شده و با ارزش افزوده بالا نسبتا اندک است.

شیرینی بدون کاکائو، رب گوجه‌فرنگی، شیرخشک صنعتی، پنیر و خامه با مجموع ارزشی ۱۰۷ میلیون دلار، حدود ۱۳ درصد از ارزش ۲۰ قلم عمده صادراتی این بخش را تشکیل می‌دهد و مابقی فهرست، کالاهای خام هستند. صدور محصولات آب‌بر از جمله گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای و هندوانه به‌رغم هشدارهای فعالان اقتصادی مبنی بر عدم‌کشت و صادرات محصولات آب‌بر، در رشد صادرات این بازه زمانی تاثیر مثبت داشته است.

   عمده‌ترین مقاصد صادراتی

برآیند مطالعات حاضر نشان می‌دهد، در فصل نخست سال‌جاری، محصولات کشاورزی و غذایی ایران به ۱۱۱ کشور صادر شده که سهم ارزشی صادرات به ۲۰ کشور نخست حدود ۹۳ درصد از کل صادرات این گروه از محصولات بوده است. برمبنای این مطالعه، ۵ کشور عراق، افغانستان، امارات متحده عربی، روسیه و پاکستان عمده مقاصد صادراتی ایران هستند. کالاهایی که به این مقاصد در فصل نخست سال صادر شده عمدتا محصولات جالیزی و صیفی همچون هندوانه، گوجه‌فرنگی و خربزه هستند که در جرگه محصولات آب‌بر قرار دارند.

در فصل اول سال‌جاری، سهم عراق از صادرات محصولات کشاورزی و غذایی ایران ۶/ ۳۲درصد است، در این مدت کالا به ارزش ۳۹۸ میلیون دلار به عراق صادر شده است. البته حجم صادرات فعلی ایران نسبت به فصل نخست سال ۱۳۹۹ افتی حدودا ۱۷ درصدی داشته است.

در دوره مورد بررسی ۶۸ میلیون دلار هندوانه به عراق صادر شده که نسبت به بهار سال ۱۳۹۹ رشد بیش از ۲۶ درصدی داشته است. اما صادرات گوجه‌فرنگی زراعی ۵۰ میلیون دلار ارزش داشته و سیب نیز با ارزش ۲۲ میلیون دلاری و رشد ارزشی نزدیک به ۱۶ درصدی دومین و سومین کالاهای منتخب صادراتی به عراق هستند.

ارزش صادرات گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای ۱۷ میلیون دلار بوده و صادرات خربزه با افتی بیش از ۳۲ درصد به ۱۶ میلیون دلار رسیده است. این دو کالا چهارمین و پنجمین کالاهای صادراتی ایران در گروه کشاورزی و صنایع غذایی هستند.

پس از عراق، کشورهای افغانستان و امارات متحده عربی به‌ترتیب با سهم حدود ۱۱ و ۱۰ درصد از کل صادرات این گروه محصولات، رتبه‌های دوم و سوم را در میان مقاصد اصلی صادرات محصولات کشاورزی و غذایی ایران طی بهار ۱۴۰۰ به خود اختصاص داده‌اند.  طی مدت مورد بررسی، ۲۹۶هزار تن کالای کشاورزی و غذایی به ارزش ۱۳۴میلیون دلار به افغانستان صادر شده است. در بهار ۱۴۰۰ ارزش صادرات ایران به افغانستان نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۲/ ۳۴درصد کاهش داشته است. این مطالعه نشان می‌دهد، صادرات ایران در این دوره به امارات رشد بیش از ۴۶ درصدی ارزشی نسبت به دوره مشابه سال قبل دارد. صادرات ایران به امارات در این فصل ۲۸۸ هزارتن به ارزش ۱۲۰ میلیون دلار بوده است.

براساس این گزارش عوامل مسلط بر افت ۱/ ۱درصدی صادرات محصولات کشاورزی و غذایی طی فصل نخست ۱۴۰۰ را می‌توان سهم منفی ۶/ ۶ واحد درصدی افت صادرات به عراق و سهم منفی ۵/ ۶واحد درصدی کاهش صادرات به افغانستان دانست.

پنج کالای منتخب صادراتی ایران به افغانستان در بازه زمانی مورد بررسی شامل کنسانتره آب‌میوه، سایر شیرینی‌های بدون کاکائو، سیب‌زمینی، سیب و گوجه‌فرنگی زراعی است. در این میان گوجه فرنگی زراعی با ارزشی معادل ۵/ ۱۵میلیون دلار نخستین کالای صادراتی ایران به افغانستان است. همچنین سیب با ارزش ۵/ ۱۳میلیون دلار و رشد ارزشی بیش از ۱۲۹ درصدی کالای دوم، سیب‌زمینی با ارزش ۷/ ۹میلیون دلار و افت نزدیک به ۳۳درصدی کالای سوم، سایر شیرینی‌ها بدون کاکائو با ارزش ۶/ ۸میلیون‌دلار و افت ارزشی نزدیک به ۳۵درصدی کالای چهارم و کنسانتره آب‌میوه با ارزش ۱/ ۶میلیون‌دلار و رشد ارزشی بیش از ۷۰درصدی کالای پنجم صادراتی ایران به افغانستان است.

صادرات پنج کالای مهم ایران به امارات شامل هندوانه با ارزش ۳۰ میلیون دلار و رشد ارزشی نزدیک به ۶۰ درصد، گوجه‌فرنگی گلخانه‌ای با ارزش ۱۳میلیون دلار، پسته با پوست تازه یا خشک با ارزش ۹میلیون دلار و رشد ارزشی ۵/ ۵۶ درصد، مغز پسته تازه یا خشک با ارزش ۷میلیون دلار و رشد ارزشی بیش از ۷۳ درصد و گوجه‌فرنگی زراعی با ارزش ۷ میلیون دلار است.

این گزارش نشان می‌دهد، عمده صادرات محصولات کشاورزی ایران به روسیه نیز شامل هندوانه (۱۴ میلیون دلار)، پسته‌ با پوست تازه یا خشک (۱۴ میلیون دلار)، سیب (۱۲ میلیون دلار)، فلفل فرنگی (۱۰ میلیون دلار) و کیوی (۷ میلیون دلار) است.

صادرات کیوی نسبت به مدت مشابه سال قبل نزدیک به ۹ درصد و صادرات سیب ۵/ ۵۰ درصد افت داشته است. در مقابل صادرات فلفل‌فرنگی، پسته‌ با پوست تازه یا خشک و هندوانه به ترتیب با رشد بیش از ۵۶ درصدی، نزدیک به ۶۵ درصدی و نزدیک به ۲۵۶ درصدی روبه‌رو بوده است.

این مطالعه همچنین نشان می‌دهد کالاهای منتخب صادراتی ایران به پاکستان عبارتند از: شیرخشک صنعتی با ارزش ۱۶ میلیون دلار، خرما مضافتی با ارزش ۲/ ۴میلیون دلار، پسته‌ با پوست تازه یا خشک با ارزش ۹/ ۳میلیون دلار، سایر شیرینی‌های بدون کاکائو با ارزش ۹/ ۳میلیون دلار و آب انگور با ارزش ۵/ ۳میلیون دلار. در فصل نخست سال جاری صادرات شیرخشک صنعتی افتی نزدیک به ۹ درصد و صادرات پسته‌ها با پوست تازه یا خشک افتی بیش از ۴ درصد داشته است. در مقابل صادرات خرمای مضافتی نزدیک به ۱۰ درصد، سایر شیرینی‌های بدون کاکائو بیش از ۱۰۶ درصد و آب انگور حدود ۳۵ درصد رشد داشته است.

   واردات محصولات غذایی و کشاورزی در بهار

طی فصل نخست ۱۴۰۰ ذرت دامی در میان اقلام وارداتی کشاورزی و غذایی با سهم ۸/ ۱۸درصدی از کل ارزش واردات این گروه محصولات، در رتبه نخست قرار دارد. طی مدت مزبور حدود ۲میلیون تن از این محصول به ارزش ۶۴۴ میلیون دلار وارد شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته با افزایش حدود ۹ درصدی مواجه شده است. میانگین قیمت ذرت دامی وارداتی نیز طی مدت مذکور ۳۲۰دلار به ازای هر تن بوده است. پس از ذرت دامی دو محصول کشاورزی «دانه سویای تراریخته» و «روغن خام دانه آفتابگردان» به ترتیب با سهم حدود ۲/ ۱۳درصد و ۵/ ۱۲درصد از کل ارزش واردات محصولات کشاورزی و غذایی در رده‌های دوم و سوم قرار دارند. طی مدت مورد بررسی، حدود ۳۱۵ هزارتن روغن خام دانه آفتابگردان به ارزش ۴۵۲ میلیون دلار (افزایش ۹ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل) و ۶۶۷ هزارتن دانه سویای تراریخته به ارزش ۴۲۸ میلیون دلار (افزایش ۴۲۱ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل) وارد شده است. میانگین قیمت وارداتی این محصولات طی فصل اول ۱۴۰۰ برای روغن خام آفتابگردان حدود ۱۴۳۳ دلار به ازای هر تن و برای دانه سویا حدود ۶۴۲ دلار به ازای هر تن بوده است.   از عوامل مسلط بر افزایش حدود ۳۴درصدی واردات محصولات کشاورزی و غذایی طی سه ماهه نخست ۱۴۰۰ می‌توان به سهم ۷/ ۱۶درصدی رشد واردات دانه سویای تراریخته و سهم ۶/ ۵درصدی افزایش واردات روغن خام آفتابگردان اشاره کرد.

طی سه ماهه نخست ۱۴۰۰، واردات محصولات کشاورزی و غذایی ایران از کشور امارات‌متحده عربی با سهم ۱/ ۲۸ درصدی از کل ارزش واردات محصولات مزبور، رتبه نخست را در بین مبادی وارداتی این گروه محصولات به خود اختصاص داده است. طی مدت مذکور حدود ۲میلیون تن کالا به ارزش ۹۶۵ میلیون دلار از این کشور وارد ایران شده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته با افزایش حدود ۲۱۰‌درصدی همراه شده است. میانگین قیمت واردات محصولات کشاورزی و غذایی از امارات‌متحده عربی نیز طی مدت مورد بررسی حدود ۴۶۶ دلار به ازای هر تن است. ۵ کالای مهم وارداتی از امارات در این بازه زمانی عبارتند از: «ذرت دامی» به ارزش ۴۱۰ میلیون دلار و رشد ارزشی بیش از ۵۶۰ درصد نسبت به مدت مشابه سال قبل، «دانه سویا تراریخته» به ارزش ۱۷۱میلیون دلار، «روغن‌خام آفتابگردان» به ارزش ۵۱ میلیون دلار و رشد ارزشی ۵/ ۱۶۳ درصد نسبت به بازه مشابه سال ۹۹، «جو» به ارزش ۵۰ میلیون دلار و رشد ارزشی نزدیک به ۱۴۷ درصد و «کنجاله سویا» با ۴۷ میلیون دلار و رشد ارزشی بیش از ۷۲۷ درصد.

 پس از امارات‌متحده عربی، کشورهای ترکیه و سوئیس به ترتیب با سهم حدود ۱۲ درصد و ۹درصد از کل ارزش واردات این گروه محصولات، در رتبه دوم و سوم قرار دارند. طی مدت مورد بررسی، به ترتیب ۶۷۷ هزارتن کالای کشاورزی و غذایی به ارزش ۴۰۱میلیون دلار (کاهش ۱۷درصدی نسبت به فصل نخست ۱۳۹۹) از کشور ترکیه و حدود ۴۸۴ هزارتن کالای کشاورزی و غذایی به ارزش ۲۹۵ میلیون دلار (افزایش ۱۱۰۳ درصدی نسبت به فصل نخست ۱۳۹۹) از کشور سوئیس وارد شده است. میانگین قیمت واردات محصولات کشاورزی برای دو کشور ترکیه و سوئیس نیز به ترتیب، حدود ۵۹۳ دلار به ازای هرتن و ۶۰۹ دلار به ازای هر تن بوده است.