محمدرضا تاجیک:دوران ورود امثال من به دنیای سیاست تمام شده
روزنامه وقایع اتفاقیه با محمدرضا تاجیک مصاحبه مفصلی انجام داده است.
بخشی از این مصاحبه را می خوانید:
چرا به دکتر تاجیک، مرد پشت صحنه‌های سیاست می‌گویند؟
این یک بازنمایی است که از فردی چون من به عمل می‌آید، نه اینکه به‌لحاظ شخصی و منش، چنین علائم و نشانه‌هایی در من نباشد اما اینکه عامدا و عاملا قصد ایفای چنین نقشی را داشته باشم، درست نیست. شاید بیشتر از آن‌روست که خیلی راغب و مایل نیستم در عرصه سیاست مرسوم و مألوف، نقشی ایفا کنم اما در عین حال، می‌خواهم به شکلی در فضای سیاسی کشورم نقش‌آفرینی کنم و در ذیل گفتمانی که می‌پسندم و می‌پذیرم فعالیت داشته و مؤثر باشم؛ به همین علت در هنگامه‌های مختلف تاریخی کشورم تلاش کرده‌ام که حضور پررنگ فکری و استراتژیک داشته باشم و شاید از‌همین‌رو باشد که برخی تصور می‌کنند من در پس پرده‌ها نقش‌آفرینی می‌کنم.
به عقیده شما آیا درون جریان اصلاحات خودانتقادی یا نقد درون‌گفتمانی آن‌طوری که باید باشد تا امروز وجود داشته است؟
شاید نقدی که به جریان اصلاح‌طلبی وارد است، ناظر باشد بر همین فقدان نقد از درون یا محاسبه نفسی که جریان اصلاحات باید داشته باشد و ندارد. شاید این تحلیل درست باشد که جریان اصلاح‌طلبی از زمانی که جامه جنبشی و گفتمانی و مردمی و مدنی خود را به‌در کرده و دوان‌دوان به‌سوی دروازه‌های قدرت روان شده و با ماکرو- قدرت عجین و اجیر شده و گفتمان اجتماعی و فرهنگی‌اش اندک‌اندک به گفتمان صرفا سیاسی و معطوف به قدرت تبدیل شده، حاملان و عاملانش نیز در فرایند نوعی دگردیسی و تغییر گفتمانی، منشی و روشی قرار گرفته‌اند و همان کسانی که منادی نقد بودند و با شعار نقد، پا به صحنه‌های سیاسی و اجتماعی گذاشته‌اند، دیگر نقد را بر خود نمی‌پسندند و تحمل نمی‌کنند. این گفتمان از آن‌رو گفتمان اصلاح‌طلبی بوده که استراتژی آن نقد بوده، نقطه کانونی آن نقد بوده و این نقد شامل همه، از جمله «خودِ اصلاح‌طلب» نیز می‌شده اما متأسفانه به همان دلیلی که عرض کردم فرهنگ و کنش والای نقد به حاشیه رانده شد و نقاد درونی با بی‌مهری مواجه شد و این‌روزها شاهد این هستیم که فضای نقد و نقادی در میان ما اصلاح‌طلبان اندک‌اندک در حال مه‌آلود شدن است. اگر این منش و روش از
میان ما برخیزد، دیگر نه نام و نه نشانی از اصلاح‌طلبی و اصلاح‌طلبان نخواهد ماند. امیدوارم که بازگشت نقد به جریان اصلاح‌طلبی را شاهد باشیم.
اگر خودتان بخواهید شروع‌کننده این بازگشت باشید چه نقد جدی‌ای را به این جریان در سال‌های اخیر وارد می‌دانید؟
بی‌تردید، از زوایا و سطوح گوناگون به جریان اصلاح‌طلبی نقدهایی وارد است. شاید نخستین نقد این باشد که در زمانه و شرایطی که سخت نیازمند بازتقریر و بازتولید گفتمان اصلاح‌طلبی به‌مثابه یک گفتمان هژمونیک هستیم، از آن غافلیم. از اصلاح‌طلبی بسیار سخن می‌گوییم اما در مفهوم اصلاح‌طلبی با هم یگانه و متحد نمی‌شویم. یک فضای گنگ و گیجی نسبت به دقایق اصلاح‌طلبی در ذهن ما وجود دارد و هر کسی از منظر خودش با این مفاهیم ارتباط برقرار می‌کند. بنابراین باید این منظومه فکری را تقریر و تدوین کرده و با شرایط زمانه خود منطبق کنیم. به بیان دیگر، باید این گفتمان را با ذائقه فرهنگی، سیاسی، اجتماعی، سبکی و زیبایی‌شناختی نسل جدید جامعه همگون کرده و متغیرهای جدید و بی‌بدیل را وارد آحاد تعریفی آن کنیم. مورد دوم اینکه تلاش نکردیم نسل جدید را تربیت کنیم و پرورش دهیم، چرخش نخبگان و شایستگان را درون خودمان لحاظ کنیم و اجازه بدهیم این چرخ بچرخد و مجال بدهیم و شرایط را فراهم کنیم که نسل جدید پرورش بیابد و از درون آن تئوریسین‌ها، استراتژیست‌ها و مدیران بجوشند و بتوانند جایگزین نسل گذشته شوند. متأسفانه هرجایی که رقابتی بر سر تصاحب قدرت و نام و
نشانی از قدرت وجود دارد، عده‌ای خاص و تکراری در صحنه حاضرند و از نسل جدید غافلند. نسل جدید حکم سیاهی‌لشگری را بازی می‌کند که در فردای این تصاحب قدرت باید مومیایی شود و تا هنگامه قدرتی دیگر در مقبره‌ها نگه‌داری شود. اما نقد دیگر اینکه برخی حیات و ممات اصلاح‌طلبی را در گروی حضور یا عدم حضور در حوزه سیاست و قدرت رسمی قرار داده‌اند و از قدرت و سیاست غیررسمی و مدنی غافل شده‌اند. باید توجه داشته باشیم که دامن و دامنه تفکر و گفتمان اصلاح‌طلبی صرفا عرصه سیاست و قدرت را در بر نمی‌گیرد بلکه ساحت‌های اجتماعی، فرهنگی، هنری و... را نیز فرامی‌گیرد. بنابراین، تحدید و محدودکردن این گفتمان فربه و فراگیر به حوزه‌ای خاص تنها و تنها قراردادن آن در مسیر احتضار است. نقد دیگر، مجال‌دادن به عده‌ای شبه‌اصلاح‌طلب یا اصلاح‌طلبان کاذب و دروغینی است که به جریان اصلاحات و بزرگانش نگاه ابزاری می‌کنند و از آنان پلی ساخته‌اند برای نیل به منافع و مصالح خود. متأسفانه این عده که در مرام و منششان، نشان و نشانه‌ای از فرهنگ، اخلاقیات و الهیات اصلاح‌طلبی دیده نمی‌شود، این‌روزها مجال یافته‌اند به نام نامی اصلاحات و بزرگان اصلاحات، حضور پرمعنا و
پرمنفعتی در عرصه قدرت و سیاست داشته باشند و اصلاح‌طلبان راستین را به حاشیه بکشند.
درباره مورد آخر آیا می‌شود گفت که در جریان اصلاحات تکیه بر آزادی و فضای باز سیاسی به ضرر خود اصلاحات تمام شد؟
این ناظر بر بحث اول من است که ما گفتمان اصلاح‌طلبی را به‌مثابه یک گفتمان در معنای دقیق آن تقریر و تدوین نکردیم. در چنین فضای گنگ و گیج و پر از ابهام و ایهام گفتمانی، همگان می‌توانند خودشان را اصلاح‌طلب بنامند. اگر ما حریم و خطوط قرمز و نارنجی و زرد و سفید گفتمانی خود را مشخص کنیم هرکسی نمی‌تواند وارد این حریم شود و خودش را خودی تعریف کند. آنگاه می‌شود کسانی را که قصد استفاده ابزاری از این گفتمان دارند تشخیص داد و تکلیف خود را با آنها مشخص کرد. اما این اتفاق نیفتاده، لذا مجالی برای کسانی فراهم شده که صرفا منطق قدرت و ثروت را می‌فهمند و از تمام تاریخ، میراث و سرمایه نمادین و سرمایه اجتماعی و انسانی اصلاح‌طلبی به‌صورت ابزاری استفاده می‌کنند. از‌همین‌رو، باید از لحاظ سازمانی و تشکیلاتی تکلیف خودمان را مشخص کنیم و هم از لحاظ گفتمانی، گفتمان تقریر و تدوین‌‌یافته‌ای داشته باشیم که درون و برون آن مشخص باشد و از سویی باید درون جریان هشیار بود و به هرکسی مجال نداد که وارد جرگه اصلاح‌طلبی بشود.
اکثر جریان‌های سیاسی، مدعی تفکر حضرت امام هستند و اصولا با استناد و برداشت شخصی و گروهی از افکار و اندیشه امام(ره)، برخی از همین جریان‌ها مثل ملی و مذهبی‌ها طرد شدند، آیا می‌شود گفت اینها خوانش متفاوتی از امام نسبت به همفکران شما دارند؟
همان‌طور که در گفتمان اسلامی، قرائت‌های گوناگونی وجود دارد که همه به نام دین و پیامبر اسلام سخن می‌گویند، ذیل گفتمان امام نیز جنگ قرائت‌ها برپاست. شیعیان اولین امامشان در مسجد و در سر نماز با شعار لاحکم الاالله شهید می‌شود. به‌عنوان مثال، کسی وارد مسجد نمی‌شود بگوید به نام نامی هگل، مارکس یا آتئیسم و شمشیر را فرود بیاورد، بلکه به نام نامی خدا و دین، شمشیر ناحق را فرود می‌آورد. آنهایی که واقعه کربلا را خلق کردند در فردای پیروزی خود به شکرانه آن مسجدها برپا کردند. با اشاره به این مثال‌ها، باید امروز این تکثر قرائت‌ها را به رسمیت بشناسیم و تلاش کنیم میان آنان دیالوگی برپا شود تا گفتمان اصیل‌تر رخ بنماید.
بازگردیم به اصلاحات، آیا جریان اصلاحات برای انتخابات‌های بعدی کادرسازی کرده که شخصیتی با کاریزما را معرفی کند تا در ساحت قدرت بار دیگر حضور داشته باشد؟
یکی از نقدهای وارد به ما، عدم تلاش برای نخبه‌سازی است. فاقد نخبه نیستیم؛ به هرحال در جریان اصلاح‌طلبی، نخبگانی وجود دارند که در شرایط لازم وارد صحنه می‌شوند و دارای مشروعیت و مقبولیت هم هستند اما تلاش نکردیم چهره‌های جدیدی را ایجاد کنیم و کماکان با کارت ژنرال‌هایمان بازی می‌کنیم.
شما پس از سال‌ها فعالیت در پشت صحنه سیاست آیا قصد آن را ندارید که خودتان را در معرض آرای مردم قرار بدهید؟
خارج از اینکه من اصلا تمایل دارم یا خیر، اولین سؤال این است که ممکن است یا خیر؟ به نظر می‌رسد که عمر سیاسی مرسوم و معمول چون منی به پایان رسیده است و به‌راحتی این مجال در اختیار فردی چون من قرار نخواهد گرفت.
به‌خاطر جریانات سال ۸۸؟
نمی‌دانم اما به‌قول فرانتس فانون، ما به مغضوبین روی زمین تبدیل شده‌ایم و این بازنمایی صورت‌گرفته از من طبیعتا مسلط بر بسیاری از افکار و اذهانی است که علاقه دارند مسیر را برای حضور امثال من ناهموار کنند. من راضی هستم و خیلی تلاش ندارم که چنین تصور و تصوری را معکوس کنم.
عملکرد آقای روحانی در مورد شعارهای کلیدی‌اش منطقی و قابل‌قبول بوده؟
به عنوان رئیس‌جمهوری و کسی که حداقل در شعارها و تبلیغات انتخاباتی‌اش بسیار در این خصوص صحبت کرده و یک فضای روانی را در جامعه ایجاد کرده، برخی توقعات و انتظاراتی که در فردای پس از استقرار دولت کنونی از ایشان می‌رفت تحقق پیدا نکرده است. کاملا متوجه محدودیت‌ها و چارچوب‌های تصمیم‌گیری و مدیریت اجرایی دولت و شخص رئیس‌جمهوری هستیم اما در همان چارجوب و حد و حدود، ایشان می‌توانند نقش‌آفرینی آشکارتر و جدی‌تری نسبت برخی مسائل خاص و آنچه اکنون دارند، داشته باشند که امیدوارم در روزهای آتی شاهدش باشیم.
پس از سال‌ها فعالیت در فضای سیاست هیچ‌وقت خسته شدید؟
صادقانه باید بگویم چرا، بعضی وقت‌ها کاملا خسته و ملول می‌شوم و مثل سیدجمال‌الدین اسدآبادی که می‌گفت اگر عمری را که برای تغییر از بالا صرف کردم را به تغییر از پایین اختصاص می‌دادم بسیار موفق‌تر بودم، من هم گاهی بر این فرض می‌شوم که اگر این همه تلاشی که داشتم تا در فضای بازیگران و کنشگران سیاسی تغییری حاصل کنم تا فضای جامعه متفاوت بشود و مناسبات سیاسی اخلاقی‌تر و عقلانی‌تر بشوند، مصروف لایه‌های میانی و پایینی جامعه کرده بودم شاید موفق‌تر بودم و این‌همه حرف و حدیث هم نداشتم و می‌توانستم زندگی دانشگاهی پربارتری را داشته باشم و وقت بیشتری برای نوشتن و مطالعه و تأمل بگذارم. آن زمان شاید می‌توانستم تأثیرگذاری عمیق‌تری هم داشته باشم. اما همواره به خودم نهیب می‌زنم که اگر در شرایط کنونی، نقش تاریخی خودت را ایفا نکنی ممکن است همین شرایط هم برای تأمل و خواندن و نوشتن برای نسل آتی وجود نداشته باشد بنابراین زمان‌هایی باید از خود گذشت تا گناه آنچه حادث می‌شود بر عهده تو نباشد. به قول شاملو: گناه همواره به گردن کسانی است که در هنگامه‌های تغییر تاریخی خود غایبند؛ بنابراین آنجایی که باید تاریخ را ورق زد باید حضور داشت و
هزینه داد. به‌قول مرحوم بهشتی، بهشت را به بها می‌دهند نه به بهانه.
بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.
