پشت پرده یک جنجال در خرید‌های هوایی
اعتماد نوشت؛
شاید اگر به یک دهه قبل بازگردیم و کمی مصاحبه‌های مسوولان در سال‌های پایانی دولت اصلاحات و البته سال‌های ابتدای دولت دهم را مرور کنیم بارها شاهد خبر برگزاری نشست‌های مختلف برای خرید هواپیماهایی هستیم که قرار بوده، توسط دلالان مختلف بخش هوایی به کشور وارد شوند و هیچگاه این هواپیماهای خیالی در آسمان ایران رخ نمایی نکردند. هرآنچه هم تحت عنوان خرید هواپیما توسط برخی ایرلاین‌های تازه‌تاسیس مطرح شد، عمدتا هواپیماهایی بودند که از شرکت‌های واسطه‌ای خریداری شد. مثلا یک کشور دورافتاده در آفریقا خریدی انجام داده بود با سرمایه ایرلاین‌های ایرانی، اما خبری از مالکیت نبود و استیجاری بود.
این امر حتی در مصاحبه روزنامه اعتماد با مهدی رحمتی، وزیر راه و ترابری دولت نهم مطرح و بر درستی آن صحه گذاشته شد. وی در آن زمان به صراحت از برگزاری جلسات متعددی گفت که «با نام ورود هواپیماهای جدید به ناوگان هوایی ایران برگزار می‌شد و در نهایت جز زمان‌سوزی ثمری برای ناوگان هوایی کشور نداشت.» نتیجه آنکه در برهه‌ای از زمان به دلیل فرسودگی ناوگان هوایی کشور شاهد سقوط‌های متعدد هوایی و از دست دادن تعداد زیادی از هموطنان‌مان بودیم. داستان خروج هواپیماهای فرسوده از ناوگان هوایی کشور، داستانی به قدمت ٣ دهه است. بعد از تحریم‌های امریکا، سال به سال عمر هواپیماهای ملکی ایران بالا و بالاتر رفت. راهی برای دور زدن این تحریم‌ها جز آنچه مطرح شد، نبود. گاهی به همسایه قدیمی شمالی رجوع شد و توپولف وارد شد. گاهی برنامه ساخت هواپیما در دستور کار قرار گرفته که مهم‌ترین آن پروژه ایران ١٤٠ بود که ناموفق ماند و در نهایت استفاده از هواپیماهای استیجاری. درباره قطعات هواپیما هم داستان به همین منوال بود. داستان فرسوده شدن ناوگان هوایی از آنجا غم‌انگیز شد که آخرین آمار از زمینگیر شدن یکصد فروند هواپیما خبر می‌دهد. در واقع جای خالی
ناوگان خارج شده با ناوگان جدید پر نشده بود و ثمره خروج این هواپیماها جز پر شدن پارکینگ ایرلاین‌ها چیز دیگری نبود. اما پس از روی کار آمدن دولت یازدهم و اجرایی شدن برجام ورق بازی کمی تغییر کرد. همانطور که از ابتدا تصور می‌شد امضای برجام با زمزمه‌های ورود ناوگان جدید به بخش هوایی کشور همراه شد. غول‌های بزرگ هوایی دنیا راهی ایران شدند و همایش‌ها و سمینارهای متعددی برگزار شد تا بخش هوایی ایران هم روی خوش بعد از تحریم‌ها را مشاهده کند.
صف‌شکن‌های حاشیه‌ساز
هر چند صف شکن این تحریم‌ها با خرید ٩ فروند هواپیما از سوی ایرلاین ماهان پیش از رسمی شدن قرارداد رخ داد، اما با حضور عباس آخوندی در نمایشگاه هوایی پاریس مذاکرات خرید همزمان با مذاکرات برجام کلید زده شد. سفر حسن روحانی به فرانسه قفل خرید هواپیما را شکست. برجام که به نتیجه رسید، دیگر مانعی برای خرید هواپیما نبود. از پاییز سال گذشته مذاکرات روند جدی‌تری گرفت و در نهایت در زمستان ٩٥ طلسم با ورود دو غول بزرگ هوایی شکست. آنجا که در ذهن فعالان بخش هوایی کشور امضای قرارداد خرید هواپیمای نو از ایرباس و بویینگ به عنوان منشا اصلی شسکت تحریم‌های غربی ثبت شد. حالا بعد از بیش از ٣٨ سال آسمان ایران می‌تواند شاهد ورود هواپیماهایی باشد که عمر آنها هنوز یک رقمی بود و ساعات پروازهای انجام شده شان به سختی دو رقمی شده است. شاید به همین دلیل بود که وقتی نخستین ایرباس عزم ایران کرد و از تولوز روانه تهران شد، باند فرودگاه مهرآباد تهران بیش از هر زمان دیگری شاهد ایرانی‌هایی بود که با سمت و بی‌سمت به استقبال نخستین ایرباس پسابرجامی آمده بودند.
هرچند دو خواهر دیگر ایرباس نخست با چنین استقبال گرمی مواجه نشدند اما شریک فرانسوی با وفای به عهد خود سعی کرد بد قولی‌های قبلی در قبال ایرانیان را رفع و رجوع کرده و ثابت کند که پای قراردادش خواهد ماند. بعد از ایرباس هم رقیب گردن کلفت امریکایی ایرباس به میدان آمد و با انعقاد قرارداد با آسمان در دو مرحله ٦٠ هواپیمای بویینگ کوچک خود را به این ایرلاین فروخت تا نوسازی ناوگان هوایی ایران جدی‌تر شود.
موضوعی که حتی به مجادله‌ای جدید در بخش رسانه‌ای مبدل شد. این مباحثه و مجادله کار را به جایی رساند که عباس آخوندی، وزیر راه و شهرسازی دولت یازدهم که طی سه ماه گذشته بارها در مورد چند و چون هواپیماهای وارداتی توضیح داده بود تاب توان از دست داد و با واکنشی خاص در جمعی رسانه‌ای موجب شد تا دستاوردهای ورود هواپیماهای نو وارد فازی جدید شود.
حاشیه‌ها از کجا شکل گرفت؟
آخر هفته گذشته، بعد از پایان جلسه هیات دولت، عباس آخوندی، وزیر راه و شهرسازی ناگهان در راس اخبار قرار گرفت. عکس‌هایی که از عصبانیت او در واکنش به سوال خبرنگار باشگاه خبرنگاران جوان حکایت داشت، دست به دست در فضای مجازی گشت. خیلی‌ها ناراحت شدند و آخوندی را سرزنش کردند. اما او فردای آن روز در نوشته‌ای علت از کوره در رفتن خود را جریانی خواند که به زعم او «تخم ناامیدی می‌افشاند و در عین حالی که خود سهم اصلی را در ایجاد وضع نابسامان کنونی کشور دارد، در لباس یک مدعی تمام عیار ظاهر می‌شود.» آنچه خبرنگار باشگاه خبرنگاران پرسیده بود درباره مرجوعی بودن هواپیمای سوم بود. ظاهرا استناد این سوال از اطلاعاتی بوده که پایگاه فلایت گلوبال اعلام کرده است. این پایگاه به لحاظ اعتباری، پایگاه چندان معتبری نیست. با این حال این سایت نوشته بود که سومین هواپیمای خریداری شده برای هما در سال ٢٠١٤ ساخته شده است. در عین حال توضیح داده که این هواپیما در طی سال‌های ٢٠١٤ تا ٢٠١٧ در خطوط پروازی، هیچ پروازی را انجام نداده است. این بدان معناست که هواپیما کاملا نو است و تنها از زمان ساخت آن سه سال می‌گذرد. تردیدی نیست که از زمان سفارش برای
ساخت هواپیما زمان زیادی باید صرف شود. هواپیما‌سازی مثل خودروسازی نیست. ساخت یک هواپیما یک‌سال به طول می‌انجامد و تلاش دولت برای نوسازی انجام شدن سریع این هدف است. پس ابتدا آنچه موجود است، خریداری می‌شود و مابقی باید ساخته شود. اما مخالفان دولت برای آنکه فضای رسانه‌ای را حاشیه‌ساز کنند، به همین خبر استناد کردند. منتقدان پیش از این هم که بارها با دید شک به ورود هواپیماهای جدید نگاه کرده بودند شروع به انتقاداتی در مورد سن و سال هواپیماهای وارداتی کرده بودند.
فرصت‌سازی از نقدها
این گروه معتقدند که «مهم‌ترین مشکل خرید هواپیمای پهن پیکر در مکانیسم پسابرجام آن هم در چارچوب خرید اقساطی این است که در صورت بازگشت تحریم‌ها به صورت موردی یا عمومی، عملا امکان انتقال وجه اقساط به ایرباس از بین می‌رود و حقوقا قرارداد معلق شده، هواپیمای پهن پیکر در صورت سفر به خارج از ایران در معرض مصادره یا سایر مشکلات حقوقی قرار می‌گیرد. در واقع در صورت بازگشت تحریم‌ها حتی به صورت موردی، هواپیمای پهن پیکر فوق در آسمان ایران حبس می‌شود و به صورتی کاملا غیراقتصادی از این هواپیماها تنها در خطوط داخلی استفاده کنیم.»
این گروه همچنین معتقدند که «ممکن است کسانی بگویند بر مبنای بخش پرسش‌های متداول اوفک هر کالایی که انتقال آن به ایران تکمیل شده باشد، بعد از بازگشت تحریم‌ها مشکلی برای بازپرداخت اقساط نخواهد داشت. در پاسخ به این ادعا باید اشاره کرد به بیان صریح مسوول مستقیم پروژه خرید ایرباس، آقای دکتر فخریه کاشان، تا زمان پرداخت آخرین قسط هواپیما به نام یک spc ثبت شده در خارج از ایران خواهد بود و انتقال مالکیت هواپیما رخ نداده است. از این زاویه خرید ایرباس پهن پیکر به‌صورت اقساطی یکی از خطاهای استراتژیک دولت است. بدیهی است که درباره هواپیما، بازگشت تحریم‌ها ربطی به پاره شدن برجام ندارد و مجوز موردی اوفک برای خرید هواپیما آنقدر اگر و اما دارد که بهانه‌های کافی برای بازگرداندن موردی تحریم در فرآیند خرید هواپیما را کاملا به اوفک می‌دهد. از همین زاویه خرید هواپیمای کوچک (اصطلاحا بچه بویینگ) که فقط برای پروازهای regional کاربرد دارد بسیار صحیح و فکر شده است. در صورت بازگشت تحریم به صورت موردی یا کلی این نوع هواپیما کاملا ظرفیت استفاده در داخل آسمان ایران را دارد و این از نکات مهم این خرید از زاویه مالی تحریم‌هاست.»
بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.
