«چغندرقند» و خشکسالی دریاچه ارومیه

به گزارش خبرانلاین شکری که روی میز صبحانه شماست به احتمال ۵۰ درصد از چغندر قند تولید شده. اگر اینطور نباشد یا محصول نیشکرهای جنوب است یا واردات شکر آماده. اما اگر جزو آن ۵۰درصدی باشد که در ابتدا گفتیم، یعنی برای تولید آن دو برابر شکر وارداتی هزینه صرف شده و هر یک کیلوگرم آن دست‌کم ۲متر مکعب از منابع آبی کشور را بلعیده است! شکری با این وصف اگرچه یک کالای ضروری است اما تولید آن به بهای تخریب محیط زیست تمام می‌شود.

۳ برابر تشنه‌تر

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین؛ سرانه مصرف شکر در جهان ۲۳ کیلوگرم در سال است و سرانه مصرف در ایران ۳۵ کیلوگرم. این یعنی که ایران برای تامین شکر مورد نیاز خود باید یک و نیم برابر میانگین جهانی هزینه کند اما هزینه‌هایی که امروز برای تامین شکر می‌پردازیم گاهی خیلی بیشتر و البته مخرب‌تر از هزینه‌های دیگران است.

چغندر قند محصول پُر آب بری است. این گیاه در بیشتر نقاط دنیا در فصل پاییز کشت می‌شود تا بیشترین حجم آب مورد نیاز خود را از باران‌های پاییزی تامین ‌کند و بخش کمی از آن، با آبیاری کشاورزان تامین ‌شود. با این حال وقتی کشت این گیاه در اوایل دهه ۱۳۷۰ به آذربایجان غربی راه پیدا کرد، کشاورزان مجبور شدند آن را در بهار بکارند تا از سرمای شدید زمستان در امان بماند. باران‌های بهاری اما کفاف آب مورد نیاز چغندر قند را نمی‌داد و کشاورزان از آبیاری بیشتری برای زمین‌های خود استفاده ‌کردند.

نتیجه این شد که مصرف آب چغندرقند ایرانی به ۳ برابر میانگین جهانی رسید و آب مورد نیاز برای آبیاری، به حدود ۹ برابر استاندارد دنیا! اتفاقی که بحران بی‌آبی سال‌های اخیر را تشدید کرد و اصرار کشاورزان بر کشت این محصول، باعث کاهش شدید آب‌های زیر زمینی در آذربایجان غربی شد.

در جدول زیر گزارش موسسه جهانی مطالعات آب را درباره تفاوت آب مورد نیاز چغندرقند در آذربایجان غربی با میانگین جهانی مشاهده می‌کنید؛

اختلاف نزدیک به ۳ برابری کل آب مورد نیاز در استان آذربایجان غربی در مقایسه با استاندارد جهانی نشان می‌دهد که ایران در انتخاب محل کشت ۵۵ درصد از چغندر قند تولیدی خود اشتباه استراتژیک بزرگی را مرتکب شده است؛ اشتباهی که از نگاه مدیریت منابع آب در یک کشور نیمه بیابانی می‌تواند خسارت‌های جبران ناپذیری داشته باشد. از سوی دیگر، میزان آبی که در آذربایجان غربی برای کشت یک تن چغندر مصرف می‌شود، نشان می‌دهد که کشت بهاره چغندرقند فشاری ۱۰برابری به منابع آبی استان آذربایجان غربی می‌آورد که با خشکسالی‌های اخیر، جبران آن تقریبا غیرممکن است.

آذربایجان غربی کوتاه نمی‌آید!

سطح زیر کشت و میزان تولید چغندرقند در ایران در دهه گذشته تغییرات قابل توجهی داشته است. با یخبندان شدید سال ۱۳۸۶ و پس از آن خشکسالی سال ۱۳۸۷، کشاورزان منطقه سطح زیر کشت چغندر قند را کاهش دادند اما با پشت سر گذاشتن این دو سال سخت، دوباره کشت چغندرقند از سر گرفته شد و کشاورزان آذربایجان غربی که از سال ۱۳۷۲ تا به حال همیشه در یک سیر صعودی کشت این محصول را افزایش داده بودند، باز هم به این روند ادامه دادند.

آنها در دو دهه، یعنی از ۱۳۷۲ تا ۱۳۹۲ مساحت زمین‌های زیر کشت چغندر قند خود را از ۵ درصد به ۲۸ درصد رساندند. یعنی از حدود ۱۰ هزار هکتار به ۲۳ هزار و ۴۰۰ هکتار. این سیر صعودی البته به همین جا ختم نشد و در سال ۹۴ رقم ۳۰ هزار و ۴۰۰ هکتار را به خود اختصاص داد.

آن طور که سازمان خوار و بار جهانی گزارش می‌دهد، ۵۵ درصد از چغندر قند ایران در استان آذربایجان غربی تولید می‌شود و در این راه ۷۱۰ میلیون مترمکعب از منابع آبی استان به مصرف می‌رسد تا ۳۵۵ هزار تن شکر تولید شود. این یعنی به ازای هر کیلوگرم شکر باید ۲ مترمکعب آب از منابع آبی این استان مصرف شود.

در نمودارهای زیر می‌توانید روند تولید چغندر قند و سطح زیر کشت آن را در سال‌های گذشته در استان آذربایجان غربی ببیند؛

دولت زیر تیغ نمایندگان

با وجودی که تولید چغندر قند نه صرفه اقتصادی دارد و نه توجیه زیست محیطی، دولت در سال ۹۵ چغندر قند را با قیمت تضمینی ۲۹۱۶ ریال از کشاورزان خریداری کرده است. این در حالی است که طبق گزارش انجمن کارخانجات قند و شکر ایران، هزینه هر کیلو شکر خامی که از این چغندر به دست می‌آید، حدود ۱۸۲۰۰ ریال برآورد می‌شود و با اضافه شدن هزینه‌های مراحل تولید در کارخانه، به ۳۰۳۰۰ ریال می‌رسد. اما قیمت همین شکر در صورتی که به کشور وارد شود، نصف این مقدار خواهد بود.

بر اساس اطلاعات گمرک هر تن شکر خام با قیمت ۴۵۰ دلار به ایران وارد می‌شود که حتی اگر دلار را به نرخ بازار آزاد حساب کنیم، واردات هر کیلوگرم آن به کشور، حدود ۱۵۷۵۰ریال تمام خواهد شد. یعنی نصف هزینه تولید آن در داخل.

اما با وجود این تفاوت چشمگیر، دولت در سال ۹۵ نرخ خرید تضمینی چغندرقند را نسبت به سال قبل حدود ۸درصد افزایش داد. این کار از یک سو با هدف حمایت از کشاورزان محلی انجام شد و از سوی دیگر، سعی داشت صدای مخالفانی را که در مجلس و اصناف دولت را به زمینگیر کردن کشاورزی استان‌های شمال غربی متهم می‌کنند، خاموش کند. حمایتی که البته به قیمت ایجاد یک بحران جدید تمام خواهد شد؛ بحران بی‌آبی که تا همین حالا با خشکاندن دریاچه ارومیه دامن ساکنان استان‌های شمال غربی کشور را گرفته است.