دست‌های خالی سینما برای عاشورا

به گزارش خبرآنلاین با گذشت ۳۸ سال از انقلاب اسلامی و گذر از دوره آزمون و خطا، به نظر می‌رسد سینمای ایران هنوز نتوانسته نقشی فعال‌ و تاثیرگذار در زمینه تولید فیلم با موضوع عاشورا و واقعه کربلا داشته باشد.

نژلا پیکانیان: سهم سینمای ایران در تولید فیلم با موضوع محرم، عاشورا و زندگی امام حسین(ع) در میان انبوه آثار ساخته شده در طول ۳۸ سال پس از انقلاب اسلامی، به تعداد انگشتان یک دست هم نمی‌رسد و شاید بتوان تلویزیون را در این میان پیشرو‌تر از سینما دانست.

واقعه عاشورا علاوه بر اهمیت و ارزش‌های آن برای شیعیان، به لحاظ دراماتیک قابلیت بالایی برای پرداخت سینمایی دارد: با این وجود در عمر بیش از ۳۵ ساله سینمای ایران بعد از انقلاب و با وجود شعارها و ابراز علاقه اغلب مدیران برای تولید فیلم‌هایی با موضوعات اسلامی، تعداد اندکی از آثار موجود هستند که چنین رویکردی داشته‌اند و از آن میان کمتر فیلم‌هایی با موضوع قیام عاشورا ساخته شده است.

در میان انبوه فیلم‌های ساخته شده در این سال‌ها به طور مشخص چهار فیلم «روز رستاخیز» به کارگردانی احمدرضا درویش، «سفیر» ساخته فریبرز صالح، «روز واقعه» به کارگردانی شهرام اسدی و «عصر روز دهم» ساخته مجتبی راعی به صورت جدی موضوع عاشورا را مورد توجه قرار داده اند. از میان این فیلم‌ها نیز «روز رستاخیز» بعد از دوره هشت ساله تولید به مرحله اکران رسید، اما از هزارتوی اکران نتوانست عبور کند و در حال حاضر مخاطبان امکان تماشای آن را ندارند. «سفیر» و «روز واقعه» مشخصا به واقعه عاشورا پرداختهاند و «عصر روز دهم» هم تنها فیلم ایرانی است که در لوکیشن کربلاتولید شده و ویژگی آن وجود تصاویری از مراسم عزاداری تاسوعا و عاشورای حسینی در عراق و کربلاست.
در این گزارش سعی کردیم نگاهی کوتاه به آثار مهم تولید شده با موضوع عاشورا در سینما بپردازیم. آثاری که از 4 سال بعد از انقلاب تولید شدند و تا سال امروز ادامه پیدا کردند.

سفیر/ فریبرز صالح

«سفیر» نام اولین فیلم سینمایی در تاریخ سینمای ایران است که به واقعه عاشورا می پردازد و تا سال ها به عنوان اثری مناسبتی در سینما و تلویزیون به نمایش در می آمد. فریبرز صالح این فیلم را در سال 1361 به عنوان اولین اثر سینمایی اش کارگردانی کرد. فیلمی که صالح خودش نیز به همراه کیهان رهگذر نویسندگی آن را بر عهده داشت. او با ساخت این فیلم نام خودش را به عنوان اولین کارگردانی که اثری درباره قیام عاشورا ساخته به ثبت رساند. «سفیر» این شانس را داشت که در اولین دوره جشنواره فیلم فجر حضور داشته باشد. البته این دوره از جشنواره شامل مسابقه سینمای آماتور بود و بخش سینمای حرفه‌ای، به صورت غیر رقابتی برگزار شد و به هیچ کدام از فیلم های شرکت کننده در جشنواره جایزه ای تعلق نگرفت. جرقه ی ساخت این فیلم در سال های آغازین انقلاب اسلامی زده شد و انتظار می رفت پس از آن فیلم های بیشتری در این باره ساخته شوند اما این اتفاق تا سال ها بعد تکرار نشد.

داستان «سفیر» درباره قیس ابن مسهر، نمایندة امام است که با نامه ای برای سلیمان خزاعی به طرف کوفه می رود. در راه به دست راهداران ابن زیاد، والی کوفه، دستگیر و به زندان افکنده می شود. قیس پیش از دستگیری نامه را از بین می برد و در زندان زندانیان را بر ضد زندانبان ها می شوراند. حسین ابن نمیر، فرمانده راهداران، قیس را به زندان ابن زیاد در کوفه، منتقل می کند. ابن زیاد به پیشنهاد مشاورش، خالد، از قیس می خواهد که در مسجد سخنرانی کند و به دروغ به مردم بگوید که امام قصد بیعت با یزید را دارد. قیس می پذیرد، اما در روز موعود علیه یزید سخنرانی می کند. ابن زیاد، که به خشم آمده، او را از فراز ارک به زیر می اندازد. فرامرز قریبیان، عزت اله مقبلی، جلال پیشواییان، کاظم افرندنیا، کیومرث ملک مطیعی و ... از جمله بازیگرانی بودند که در «سفیر» به ایفای نقش پرداخته بودند.

شب دهم/ جمال شورجه

هفت سال بعد از اولین فیلم سینمایی که درباره واقعه عاشورا در سینما ساخته شد جمال شورجه فیلم «شب دهم» را کارگردانی کرد. سال ها بعد حسن فتحی سریالی با همین نام برای تلویزیون ساخت که البته داستانش متفاوت بود با آنچه که شورجه کارگردانی اش کرده بود. جمتل شورجه به همراه رحیم رحیمی پور فیلمنامه این سریال را نوشته بود و داستان آن درباره عزیز سحرخیز بود که در شب دهم ماه محرم پس از درگیری خیابانی عزاداران با مأموران ارتش، که برای حمایت از چند آمریکایی مست به خیابان آمده اند، از مهلکه می گریزد و همسرش را تنها رها می کند. او تا سال ها بعد از حرکت خود احساس پشیمانی و حقارت می کند و موفق نمی شود فرزندش را، که شانزده ساله شده، از زیر تأثیر برادر همسرش، نایب، که عزادارن شب دهم ماه محرم را رهبری می کرده، خارج کند. پسر او به جبهه جنگ می رود و عزیز به دنبال پسر روانه ی‌ جبهه جنگ می شود، اما در راه بر اثر موج انفجار دچار فراموشی می شود و پس از بهبودی خود را در موقعیت متفاوتی می بیند. جهانبخش سلطانی، ولی شیراندامی، ملیحه نیکجومند، نسرین خدادوست مقدم، رضا بنفشه خواه و... نیز در فیلم سینمایی «شب دهم» جلوی دوربین رفته بودند.

با نگاهی به کارنامه کاری جمال شورجه به این نکته می رسیم که ا در سال های فعالیت اش در سینما با اینکه آثار مذهبی زیاد دیگری را کارگردانی و تهیه کرده اما دیگر سراغ ساخت فیلم یا سریالی با موضوع عاشورا نرفت.

روز واقعه/ شهرام اسدی

شهرام اسدی دوزاده سال بعد از اولین فیلمی که درباره واقعه عاشورا و قیام امام حسین (ع) ساخته شد اثری را به نام «روز واقعه» کارگردانی کرد که هنوز هم بعد از چند سال از آن به عنوان یکی از مهمترین و ماندگارترین فیلم هایی که درباره عاشورا ساخته شده نام می برند. اسدی «روز واقعه» را در سال 1373 کارگردانی کرد. فیلمنامه این اثر متعلق به بهرام بیضایی بود که سال 61 آن را به نگارش درآورده بود. فیلمنامه ای که به صورت کتاب نیز تا کنون بارها منتشر شده است. نکته جالب اینکه قرار بود بیضایی خودش این فیلم را کارگردانی کند و در یک مصاحبه از روند انتخاب کارگردان های مختلف برای هدایت این فیلم و اینکه نگذاشتند خودش این فیلم را بسازد گفته بود، نگذاشتند «روز واقعه» را نگذاشتند خودم بسازم. لااقل 10 کارگردان عوض شد و من تعجب می کردم که این همه آدم نمی توانند این فیلم را بسازند. حتی گفتند واروژ کریم مسیحی این فیلم را بسازد. خوشحال می شدم اگر او این فیلم را می ساخت. حتی اسم آقای محمد رضا اصلانی را آوردند. خیلی ها عقیده داشتند که چند جای فیلم را باید عوض کنم، اما من برای عوض کردن نرفتم. به هر حال آقای اسدی مهارتش را داشت که لااقل تعداد جاهایی را که می خواستند عوض شود به سه برساند و فیلمی بسازد شبیه فیلم هایی که قرار است از تلویزیون پخش شود.»

«روز واقعه» در سیزدهمین دوره از جشنواره فجر شرکت کرد و موفق شد جوایز زیادی را کسب کند. این فیلم سیمرغ بهترین فیلم، بهترین موسیقی متن، بهترین چهره پردازی، بهترین صحنه آرایی را از این جشنواره دریافت کرد و در رشته های بهترین فیلمنامه، بهترین کارگردانی، بهترین بازیگر نقش اول مرد(علیرضا شجاع نوری) بهترین تدوین و بهترین فیلمبرداری نیز کاندید دریافت جایزه شد.

علاوه بر علیرضا شجاع نوری که در نقش اصلی این فیلم درخشید بازیگران زیاد دیگری نیز مقابل دوربین شهرام اسدی رفتند، عزت‌الله انتظامی، جمشید مشایخی، لادن مستوفی، محمدعلی کشاورز ، مرحوم مهدی فتحی، سعید نیکپور، حسین محب اهری، حسین پناهی ، عنایت بخشی، سیامک اطلسی، مرحوم حمیده خیرآبادی، ژاله علو و ... از جمله این بازیکران بودند.

«روز واقعه» داستان جذابی داشت و روایت قصه زندگی عبدالله جوانی مسیحی بود که تازه به اسلام روی آورده و دل در گرو عشق راحله دختر زید داشت. وی در جریان عروسی با راحله ندایی می‌شنود که او را به یاری فرا می‌خواند، عبدالله بیابان به بیابان، واحه به واحه به سمت کربلا می‌تازد و هنگام عصر عاشورا به آنجا می‌رسد و در آن زمان «حقیقت» را بر سر نیزه می‌بیند... به زعم عده زیادی از صاحبنظران و منتقدان «روز واقعه» علی الخصوص سکانس پایانی این فیلم یکی از تاثیرگذارترین فیلم هایی است که در رابطه با قیام عاشورا ساخته شده است. این فیلم تا به حال بارها و بارها از تلویزیون به روی آنتن رفته و هنوز هم می تواند مخاطبان زیادی را به تماشا بنشاند.

عصر روز دهم/ رسول ملاقلی‌پور

«عصر روز دهم» نکه از دیگر فیلم های مرتبط با موضوع عاشوراست قرار بود ابتدا توسط زنده یاد رسول ملاقلی پور مقابل دوربین رود. او قصد داشت این فیلم را در سال 1385 کارگردانی کند اما فوت این کارگردان سینما در مراحل پیش تولید این فیلم قرعه کارگردانی این اثر را به نام مجبتی راعی زد و راعی نیز این فیلم را دو سال بعد یعنی در سال 87 مقابل دوربین برد. ملاقلی پور پیش از این در سال 67 نیز فیلم سینمایی «افق» را کارگردانی کرده بود، فیلمی که قصه اش حادثه کربلا نبود و تلاش رزمنده ای به نام نصرت را برای انهدام سکوی الامیه را به تصویر می‌کشید اما داستان زندگی این رزمنده تداعی کننده قیام عاشورا و واقعه کربلا بود و این اثر ملاقلی پور را نیز می توان به نوعی در زمره فیلم هایی قرار دارد که با موضوع عاشورا روی پرده سینما رفته اند.

«عصر روز دهم» به طور مستقیم به واقعه عاشورا نمی پرداخت و قرار بود این فیلم روایتگر ماجرایی از جنگ ایران و عراق را در عراق باشد و در لا به لای قصه نیم نگاهی نیز به ماجرای عاشورا داشته باشد و تصاویری که از عزاداری شیعیان در کربلا در این فیلم به نمایش گذاشته شد فضایی حماسه ای را در این اثر سینمایی رقم زد. با وجود اینکه قصه این فیلم در زمان واقعه عاشورا نمی گذرد اما همزمانی قصه این فیلم با ماه محرم مخاطب را با فضایی اندوهگین رو به رو می کند.

داستان «عصر روز دهم» درباره دکتر مریم شیرازی است که با گروهی از پزشکان هلال احمر برای کمک به مردم عراق عازم این کشور می شود و تصمیم به جست وجو برای یافتن خواهر گمشده اش می گیرد. این حضور با عزاداری شیعیان در محرم همزمان می شود.

هانیه توسلی، آفرین عبیسی، احمد مهران فر و سلیمه رنگزن از جمله بازیگرانی هستند که در «عصر روز دهم» ایفای نقش کردند.

رستاخیز/ احمدرضا درویش

از زمانی که احمدرضا درویش «رستاخیز» را جلوی دوربین برد خیلی ها آن را مهترین اثر ساخته شده درباره قیام عاشورا می دانند. این فیلم درویش که هنوز بعد از چند سال رنگ اکران را به خود ندیده روایتی درباره واقعه عاشورا و قیام امام حسین(ع) است. قصه «رستاخیز» درباره شخصیت بکیر فرزند حربن یزد ریاحی مربوط است که در متن حوادث حرکت می کند. اولین نمایش این فیلم در سی و دومین جشنواره فیلم فجر بود که واکنش‌های مختلفی را به همراه داشت. اما از همان موقع حرف و حدیث ها درباره اکران این فیلم شروع شد و با وجود اینکه انتظار نمایش این فیلم در ماه محرم سال بعد می رفت، در نهایت فیلم رستاخیز در تیر ماه سال ۱۳۹۴ با مجوز قانونی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به اکران عمومی درآمد اما ساعاتی پس از آن درپی مخالفت علما و مراجع با محتوای آن و به تصویر کشیدن چهره برخی از پرده سینماها به پایین کشیده شد و تا کنون اکران مجدد آن هنوز میسر نشده است. «رستاخیز» در سی و دومین جشنواره فیلم فجر موفق به دریافت هفت سیمرغ بلورین از جمله بهترین فیلم و بهترین کارگردانی شد.

داستان فیلم «رستاخیز» از بعد از مرگ معاویه پسر ابوسفیان که یزید بن معاویه خود را خلیفه مسلمین می‌خواند شروع می شود، او به فرماندار مدینه نامه می‌نویسد که از حسین بن علی بیعت بستاند. بکیر بن حر که به عنوان پیک مخصوص دربار یزید بن معاویه برگزیده شده است مأمور رساندن نامه یزید بن معاویه به مدینه می‌گردد. او که جوانی چابک و پرانرژی است و در تکاپوی حقیقت است در مدینه متوجه می‌شود که حامل نامه‌ای است که در آن به کشتن حسین بن علی فرمان داده شده است. بکیر در مکه با اندیشه‌ها و خط فکری حسین بن علی (امام شیعیان) آشنا می‌شود.
مردم کوفه با فرستادن نامه‌های بسیار زیاد، حسین بن علی را به کوفه دعوت کرده‌اند تا در قیام بر ضد یزید پسر معاویه، آنها را یاری کنند. حر ابن یزید ریاحی، به همراه بکیر و دو هزار سوار از سوی عبیداله بن زیاد مأمور می‌شوند به سمت کاروان حسین بن علی که به سمت کوفه در حرکت هستند بروند. کاروان حسین در شماری اندک، در کربلا به محاصره هزاران نفر از لشکریان یزید درمی‌آیند. یکی از نکات جالب توجه دیگر فیلم درویش حضور تعداد زیاد بازیگران سینما و تلویزیون در آن است. چهره هایی که در نقش های متفاوتی جلوی دوربین رفتند و نقش آفزینی در این فیلم نقطه عطف کارنامه بسیاری از بازیکران آن است.

همراه با عاشورا
به دلیل تنیده شدن فرهنگ عاشورا در زندگی مردم ایران، در برخی از فیلم های سینمایی که مستقیم به واقعه عاشورا اشاره نکرده اند نیز این موضوع مورد توجه قرار گرفته است و گاه صحنه هایی از عزاداری یا تعزیه خوانی در فیلم های سینمایی جای گرفته اند. از جمله این فیلم ها می توان به «به خاطر هانیه» ساخته کیومرث پوراحمد اشاره کرد: فیلمی که براساس ایمان و اعتقاد به نذر در ایام محرم تولید شده است. پوراحمد ماجرای این ایمان را در فیلم خود چنین روایت کرد: «ناخدا علو با چهارده مرد دیگر برای صید به دریا می روند ولی همه جز ناخدا صید دریا می شوند و مردم ناخدا را مسبب مرگ عزیزان شان می دانند و به او و خانواده اش حمله می کنند و در این بین دختر خردسال ناخدا هانیه فلج می شود، ناخدا و خانواده اش تنگک را ترک می کنند و به بوشهر می روند. ناخدا علو نذر کرده که شب دهم محرم تا صبح دمام بزند تا هانیه شفا یابد اما مرگ امانش نمی دهد. پس از ناخدا پسر او تصمیم می گیرد تا نذر پدر را ادامه دهد تا شفای خواهر را بگیرد اما برای دمام زدن مشکل پیدا می کند. او در محرم مامور می شود به تنگک برود و گهواره مراسم محرم را به بوشهر بیاورد. اما در تنگک خبر آمدن پسر ناخدا علو به همه می رسد و این بچه ها برای انتقام دست به کار می شوند و بشیرو را آزار می دهند اما او با شهامت بسیار گهواره را به مقصد می رساند. او که به فکر دمام زدن تا صبح است، اتفاقی در انبار زائر خذر که وسایل محرم در آنجا نگهداری می شود زندانی می شود و بدین ترتیب موفق می شود که به دمام دست یابد و تا صبحدم دمام بزند و بدین ترتیب نذرش را ادا می‌کند.

مسعود کیمیایی، سال 75 و در «سلطان» یکی از فصل های فیلم خود را به زنجیرزنی قهرمان خود در اربعین اختصاص داد که یکی از تصاویر ماندگار سینمایی است.

همچنین فیلم مستند «تعزیه» ساخته ناصر تقوایی یکی از این رویکردهاست. در این فیلم ویژگی های این هنر به تصویر کشیده شده است. تعزیه طی یک هفته در منطقه زواره اصفهان با حضور جمعی از بهترین تعزیه خوان های ایران تصویربرداری شد و فرهاد صبا و اصغر رفیعی جم به شکل همزمان تصاویر فیلم را ثبت کردند.