پشت‌پرده شهرسازی در دولت احمدی‌نژاد
ماهنامه دیار در جدیدترین شماره خود گفتگویی با معصومه ابتکار، رییس سازمان محیط زیست انجام داده است.
به نوشته ماهنامه دیار، در جدیدترین شماره خود گفتگویی با معصومه ابتکار، رییس سازمان محیط زیست انجام داده است.
«خانم دکتر، رئیس‌جمهور نمی‌شوید؟!» درحالی که به دوربین نگاه می‌کرد و تلاش داشت چشم‌هایش را در نور فلاش، باز نگه دارد، گفت: «دست شما درد نکند!» این آخرین جمله پیش از خداحافظی بود که در گفت‌وگو با دکتر معصومه ابتکار معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست بین‌مان رد و بدل شد. از طبقه نهم ساختمان پارک پردیسان، همه جای شهر پیداست، در حین عکاسی می‌گفت: «امسال هیچ روزی هوا ناسالم نبوده است. با اینکه غبار هم داشتیم.» روز پنجشنبه ۱۳ خرداد، هفتادوپنجمین روز سال ۹۵ و هفتادوپنجمین روز هوای سالم تهران در همین سال بود؛ رکوردی برای هوای پایتخت. پیشنهاد کردم «دیار» را از آخر به اول ورق بزند، از پشت جلد مجله؛ طرح رقابت عارف و لاریجانی که در نهایت با ریاست لاریجانی در پارلمان به پایان رسید. با دیدن طرح، لبخندی زد و اندکی تامل کرد و بعد هم تورق مجله شروع شد؛ «جنگل زباله‌های سراوان.» گفت‌وگو را از همین جا شروع کردیم.
یکی از بزرگترین معضلات استان‌های شمالی ایران زباله است. حساسیت دولت در این زمینه به چه میزان است؟
پسماند استان‌های شمالی یکی از دشوارترین مسائل پیش روی ما است؛ از سال ۱۳۸۰ در دولت اصلاحات، پس از بررسی روی آسیب‌شناسی مسائل پسماند، به این نتیجه رسیدیم که نیازمند یک قانون جامع هستیم. از همان سال شروع کردیم و تلاش شد که قانون پسماند به تصویب برسد؛ این از آخرین مصوبات مجلس ششم بود. آیین‌نامه‌های اجرایی آن را نیز تا پایان عمر آن دولت تصویب کردیم. برای اولین بار با وزارت کشور نشستیم و ضمن تعیین ردیف بودجه اولویت‌ها را نیز مشخص کردیم. واقعاً در حد توانمان زمینه‌سازی کردیم. متأسفانه وقتی سال ۹۲ آمدیم دیدیم که بعد از هشت سال، نه‌تنها هیچ اتفاقی ازنظر اجرای مقررات نیفتاده، بلکه گام مؤثری نیز برداشته نشده است. معضل زباله به ویژه در استان‌های شمالی به بحران تبدیل شده است. مسئله استان‌های شمالی مختص مردم این مناطق نیست و میلیون‌ها گردشگر را نیز دربرمی‌گیرد. متاسفانه نظام پذیرایی مناسبی برای گردشگران وجود ندارد. اغلب مسافران یا ویلای شخصی دارند یا از ویلاهای اجاره‌ای استفاده می‌کنند و هیچ برنامه‌ای برای مدیریت حجم بالای گردشگری وجود نداردکه هزینه پسماند هم نمی‌پردازند. درحالی‌که در همه جای دنیا، بخشی از هزینه‌های سفر مربوط به هزینه‌های مدیریت پسماند است.
در دولت یازدهم چه تلاشی برای مقابله با بحران زباله در شمال کشور شده است؟
در این دولت به‌طورجدی رسیدگی به این مسئله را شروع کردیم. اولین برنامه ما، اجرای برنامه بسیج اجتماعی و تعهدگرفتن از استاندارهای شش استانی بود که منتهی به این وضعیت می‌شد. برنامه‌های «مسیر سبز» و «ساحل پاک» را اجرا کردیم. هنوز هم درحال اجراست. یک تفاهمنامه با استانداران این شش استان منعقد کردیم و آنها متعهد شدند در مورد پسماند، مدیریت جامعی داشته باشند. س‍‍پس با شورایعالی استان‌ها جلسه گذاشتیم و تاکید کردیم برنامه‌ای جامع برای پسماند شهر و روستای خود تدوین کنند. اکثر استان‌ها روی این موضوع کار کردند و تنها درصد کمی از آنها کم‌توجهی کردند.
اما شرایط استان‌های شمالی از نظر پسماند همچنان اسفناک است.
در مورد استان‌های شمالی اقدامات کافی نبود و از چند زاویه مجددا به آن پرداختیم. عمده شهرداران می‌گویند اعتبار کافی ندارند تا بخواهند مسئله را دنبال کنند، ما هم در دولت، روی حذف تعرفه‌های واردات تجهیزات مربوط به دستگاه‌های بازیافت کار کردیم و با موافقت وزیر صنعت این اتفاق افتاد. همچنین مکاتباتی در مورد مسئله تأمین وام‌های تدریجی با وزیر اقتصاد و سازمان برنامه داشتیم که هنوز هم ادامه دارد. الان سرمایه‌گذاران می‌گویند که حاضر هستیم سرمایه‌گذاری کنیم ولی آیا شرایط فراهم است؟ دولت باید در گام‌های اولیه حمایت لازم را انجام دهد. با دکتر طیب‌نیا مکاتبه کردیم و در جلسه‌ای که با دکتر سیف نیز این موضوع که سیستم بانکی چه کمکی می‌تواند بکند را مطرح کردیم. ورود سرمایه گذاران به این حوزه یک کار عام‌المنفعه است و سودآور نیست. بسیاری از سرمایه گذاران که پا به این عرصه میگذارند، دغدغه کشور و محیط‌زیست را دارند. امیدواریم بتوانیم امتیازهایی بگیریم که این حمایت‌ها تحقق یابد. علاوه بر این با وزارت کشورتعامل خوبی در این زمینه داریم. پسماند در حال حاضر سند حمایتی دارد. علاوه بر آن روی فناوری‌ها کار کردیم و برنامه‌ریزی بلندمدت برای تولید انرژی از پسماند یا استخراج گاز متان داریم. در دنیا روی این موضوع کار می‌شود. در بازدیدی که از کره جنوبی داشتم، این کار را از محل قدیمی دفن زباله‌ها انجام می‌دهند.
ظاهرا در کهریزک اقداماتی برای بازیافت گاز متان از زباله شده است.
در مشهد اقداماتی در این زمینه انجام داده‌ایم. در تهران نیز کارهایی شده است. البته مشکلات فنی داشته که نمی‌دانم برطرف شده است یا نه؟ سرمایه‌گذاری در این موضوع اقتصادی است، به‌شرطی که بحث خرید برق برای سرمایه‌گذار مقرون‌به‌صرفه باشد که در این زمینه اقداماتی صورت گرفته است مکاتبات و جلسات کارشناسی برگزار شده تا موضوع جا بیفتد. روش‌ها و رویکردهایی برای بازیافت داریم که استان‌های شمالی در این زمینه باید فعال باشند. بازیافت می‌تواند حجم زباله را بسیار کاهش دهد. علاوه بر آن طرح‌های کمپوست و طرح‌هایی که زودبازده هستند وجود دارند که می‌توانند مورد‌استفاده قرار گیرند. برای هرکدام از این موارد مطالعاتی شده است؛ یکی از این موارد مرکز کمپوست بهشهر بود که در سفر ریاست‌جمهور افتتاح شد. موارد دیگری نیز در دست اجرا و اقدام است.
به کره اشاره کردید. شهرهای کره تمیز هستند و زباله‌ای در سطح شهر دیده نمی‌شود. جزیره جیجو، ساحل و جنگل بسیار زیبایی مانند گیلان دارد با این تفاوت که هیچ زباله‌ای در آنجا دیده نمی‌شود. به نظر می‌رسد فرهنگ شهروندان بسیار مهم است. در این باره چکار باید بکنیم؟
کار فرهنگی لازم است. ما اقدامات گسترده آموزشی با ابعاد مختلف را انجام می‌دهیم. کار خوبی را با وزارت آموزش‌وپرورش شروع کردیم و تفاهمنامه‌ای برای ورود مسائل زیست محیطی به کتب درسی منعقد شد. همچنین برای برنامه‌های غیررسمی و فوق‌برنامه در سازمان‌های دانش‌آموزی برنامه ریزی شد. الان در کتاب‌های درسی بچه‌ها، آموزش مسائل محیط‌زیستی به‌طور گسترده و متنوع آمده است. به عنوان مثال در مقطع یازدهم کتاب «انسان و محیط‌زیست» تدوین شده است.کارهای متنوع و خیلی خوبی را با آموزش‌وپرورش دنبال می‌کنیم و با این زمینه‌سازی به بهبود شرایط بسیار امیدوار هستیم. البته به آن بسنده نکرده‌ایم. احیای جشنواره فیلم سبز بعد از ۱۰ سال خاموشی اقدام مناسبی بود تا بتوانیم با استفاده هنر و سینما، در حوزه فرهنگ‌سازی محیط زیست گام برداریم. خوشبختانه سینماگران و هنرمندان استقبال خیلی خوبی از این جشنواره داشتند که برای ما باور کردنی نبود؛ فکر نمی‌کردیم با یک سال تلاش و بعد از ۱۰ سال خاموشی شاهد این استقبال باشیم. ۴۰۰ اثر از ۴۱ کشور به جشنواره ارائه شد که این نشان می‌دهد چقدر سرمایه و ظرفیت داریم. بنابراین تصمیم گرفتیم آن را مردمی کنیم. خوشبختانه هماهنگ شد که در بیش از ۵۰ شهر و مرکز استان این فیلم‌ها اکران شوند که استقبال بسیار خوبی را شاهد بودیم. در حاشیه مراسم اعطای لوح ذخیره‌گاه هامون، جشنواره فیلم سبز استان سیستان‌وبلوچستان در زاهدان را نیز افتتاح کردیم. از سوی دیگر شاهد حمایت‌های خاص هنرمندان از مسائل محیط زیستی هستیم. کتایون ریاحی، میترا حجار، رضا کیانیان به حمایت از محیط زیست آمده‌اند. آقای جوان نیز در «خندوانه» خیلی به محیط‌زیست می‌پردازند و ...
خانم هدیه تهرانی در مراسمی در انتقاد به حیوان‌آزاری شرکت می‌کند. اما بازخوردهای آن متفاوت است. گروهی می‌گویند دست شما درد نکند اما گروهی دیگر می‌گویند مردم از گرسنگی می‌میرند چرا به فکر آنها نیستید.
موضوعات محیط‌زیست بسیار متنوع و گسترده هستند. قطعاً برخی اهمیت و اثرگذاری بیشتری دارند. موضوع آلودگی هوا برای ما بسیار است و دولت وقت زیادی برای این موضوع گذاشته است و خوشبختانه نتیجه هم گرفته‌ایم.اگر آمارسال‌های ۹۲ تا ۹۴ مورد توجه قرار گیرد متوجه روند بهبود کیفیت هوا در هشت کلانشهر می‌شویم. البته این بهبود کیفیت در برخی استان‌ها کندتر و در برخی سریع‌تر است. مثلا در اصفهان، تعداد روزهای سالم سه‌برابر شده است؛ و این یعنی هوای بهتری تنفس می‌کنند.
اولویت‌بندی موضوعات زیست‌محیطی چگونه است؟
بحث تالاب‌ها، دریاچه ارومیه، اصلاح الگوی مصرف آب، مدیریت کشاورزی، توجه به بحث حق‌آبه طبیعت که وزیرنیرو به‌عنوان اولین موضوع ابلاغ کرد از اولویت‌های زیست‌محیطی دولت یازدهم است. علاوه‌بر این موارد سازمان محیط‌زیست توجه جدی به حیات‌وحش دارد. درخصوص حفاظت از یوزپلنگ اگر بی‌توجهی کنیم مردم ایران به عنوان جمعیتی بی‌تفاوت نسبت به گونه ارزشمند محیط‌زیست زیر سوال می‌روند. در این زمینه متاسفانه ۵۰ درصد گونه‌های پستاندار و همچنین ببر مازندران را از دست داده‌ایم.
اما در بحث حیوان‌آزاری از سازمان محیط‌زیست توقع زیادی می‌رود.
توجه به حیوان‌آزاری به صراحت در وظایف سازمان محیط‌زیست نیامده است اما به‌صورت تلویحی به‌عنوان متولی محیط‌زیست از ما انتظار می‌رود. ما تلاش خودمان را می‌کنیم البته شهرداری‌ها در این زمینه مسئول هستند و ساماندهی حیوانات ولگرد در سطح شهرها بر عهده شهرداری است. ما به شهرداری‌ها، آیین‌نامه داده‌ایم. با وزارت کشور این آیین‌نامه را بازنگری و پیگیری می‌کنیم و به تمام مدیران‌مان در استان‌ها تاکید کرده‌ایم با متخلفان برخورد کنند. پیش‌نویس لایحه مقابله با حیوان‌آزاری را به دولت ارائه داده‌ایم و دولت نیز آن‌را به کمیسیون نهایی ارجاع داده است. موضوع مورد بررسی قرارگرفته اما برای نهایی شدن به زمان نیاز است. دوستان می‌گویند چرا قانون حیوان‌آزاری را تصویب نمی‌کنید، انگار این قانون دست من است و من حال و حوصله ندارم که بروم این کار را بکنم یا وقت نمی‌گذارم. ما اقدامات لازم را انجام داده‌ایم. چند لایحه مهم قبل از این در نوبت بررسی در دولت هستند و نمی‌توانیم بگوییم حیوان‌آزاری مهم‌تر از آلودگی هواست، نمی‌توانیم بگوییم مهم‌تر از تالاب یا ارزیابی خاک و هوا است، از نظر زمانی هم پشت سر این موارد قرار می‌گیرد. گاهی جوانان ما با فرآیند قانون‌گذاری آشنا نیستند و کامنت میگذارند چرا قانون حیوان‌آزاری را تصویب نمی‌کنید. من وظیفه داشتم که پیش‌نویس تهیه کنم، برای دولت بفرستم و نظر کارشناسان را بگیرم.
خاطرم هست مرحوم اینانلو انتقاد می‌کرد که چرا برای کمپین‌های محیط‌زیستی، اولویت‌های زیست‌محیطی اهمیت ندارد.
دقیقاً این هم یک برنامه‌ریزی است برای اینکه سازمان را در افکارعمومی خسته و دچار چالش کنند. کامنت گذاشتند که: خانم ابتکار در زمان شما، موارد حیوان‌آزاری بیشتر شده است؛ حتماً تقصیر شماست. گفتم بله. من خودم مشغول حیوان‌آزاری هستم. ما نشستیم و تشویق می‌کنیم که مردم حیوان‌آزاری کنند. الان در شبکه‌های اجتماعی دسترسی‌ها بیشتر شده است، اطلاع‌رسانی‌ها بیشتر شده است ولی اینکه عامداً ممکن است دست به چنین اقدامی بزنندتوسط بازرسی بررسی و برخورد می‌شود. خیلی از متخلفان به دادگاه معرفی شدند، خیلی از آنها محکوم شدند و حکم قضایی دارند. البته باید توجه داشت بعضی از این فیلم‌ها و اطلاعاتی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شود جدید نیست و مربوط به چندین سال پیش است. این نشان می‌دهد که بعضی‌ها دقت نمی‌کنند یا برنامه دیگری دارند که مستمر و مرتب این مسئله روی آنتن می‌آید و تصاویر حیوان‌آزاری پخش می‌شود. دولت گام‌هایی را که باید بردارد، برمی‌دارد. پیگیر موضوع هم هست، اطلاع‌رسانی مردم هم خیلی خوب است. لطفاً کسانی که درگیر این موضوع هستند با دقت و حساسیت بیشتری تلاش کنند تا اسیر بازی‌های ناخواسته نشویم که ما را از اولویت‌های اصلی‌مان بازدارد. ما متوجه کار اصلی خودمان که رسیدگی به مسائل کلان و ملی کشور است، هستیم.
آقای قالیباف در مراسم «دکتر سلام» به دولت کنایه زد و گفت آنهایی که نتوانستند با کلید مشکل مردم را حل کنند بهتر است قفل نزنند، این در حالی است که خیلی‌ها معتقدند در دوره ایشان بزرگترین آسیب‌های زیست محیطی به تهران وارد شده است. دلیل این نوع برخورد شهردار تهران را چه می‌دانید؟
فضا آزاد است و هر کس می‌تواند اظهارنظر خود را داشته باشد. در مورد اینکه آقای روحانی شعار کلید را مطرح کرده است از خود ایشان باید سوال شود. عملکردها با ششاخص‌ها بررسی می‌شود. آقای رئیس‌جمهور وعده‌هایی را دادند که نسبت به این وعده‌ها، پایبند هستند و موفقیت‌هایی را نیز به دست آورده اند. با تلاش مجموعه دولت و حمایت رهبری بسیاری از قفل‌ها باز شده است. علاوه بر کسب موفقیت بزرگ برجام، در زمینه‌های مهار تورم و خروج از رکود تلاش بسیاری صورت گرفته است ولی کار خیلی مانده است. دولت در مهار تورم نیز موفق بوده است.
در بحث دریاچه ارومیه هیچ‌کس فکر نمی‌کرد که وضعیت این دریاچه بهتر شود.
آقای قالیباف مسائل را واقع‌بینانه ببینند البته موضوعاتی هم هست که دولت نتوانسته است به آن برسد و همه موفقیت‌ها یکجا حاصل نمی‌شود. بعضی از وعده‌های رئیس‌جمهور مانند توافق هسته‌ای و دریاچه ارومیه محقق شده است. اما تهران معضلات بسیاری دارد که دلیل اصلی آن بحث فروش پروانه‌های ساختمانی است.
البته این روند از حدود ۲۵ سال قبل وجود داشته است.
در دوران اصلاحات که هنوز عضو شورای شهر تهران نبودم وقتی در مورد نرخ پروانه ساختمانی پرس و جو می‌کردم می‌گفتند: پروانه ساخت با شرط سنددار بودن زمین صادر و در چارچوب ضوابط شامل معافیت عوارض می‌شود اما پس از اتمام ساخت عوارض سنگین به آن تعلق می‌گیرد که نتیجه آن عوارض پایدار سالانه است. حساسیت و پیامدهای ناگوار این ماجرا را وقتی متوجه شدم که به عنوان نماینده مردم تهران به شورای شهر رفتم. فهمیدم که درآمد شهرداری وابسته به فروش شهر و صدور پروانه ساخت است. شهرداران مناطق مکلف بودند از این راه درآمد کسب کنند و هزینه ساخت و سازها و پروژه های شهری از محل این درآمدها تامین می‌شد. در دوره دولت دهم توافقات پنهانی در حوزه شهرسازی با محوریت صدور مجوز افزایش طبقات در تهران باشهرداری انجام شد که نتیجه آن افزایش جمعیت پایتخت و معضلات وگرفتاری‌های
متعدد شد. این در حالی بود که مدت‌ها در مورد طرح تفصیلی پایتخت کار کارشناسی انجام شده بود اما همه زحمات و برنامه‌ریزی‌ها را با یک جلسه از بین بردند. گفتیم آقای قالیباف شما نمی‌توانید با یک تصمیم، همه مطالعات کارشناسی را نادیده بگیرید؛ اگر قرار است فله‌ای زیاد و کم کنید و در اعداد و ارقام دست ببرید، چرا بودجه‌های میلیاردی برای تدوین طرح تفضیلی هزینه می‌کنید؟
اما ماجرا به همین ختم نشد؛ شهرداری در توافق با دولت مجوز ساخت ۲۰۰ هزار مسکن مهر را صادر کرد. کاملاً مشخص بود که با دولت توافق شده است. ماحصل این توافقات پنهانی بحران آب، هوا، تراکم، جمعیت و .... برای تهران شد. در ابتدای دولت یازدهم همراه با دکتر نجفی و دکتر مسجدجامعی با دکتر آخوندی جلسه گذاشتیم و همه موارد را به وزیر راه و شهرسازی گفتیم. وزیر هم خیلی سریع به این مباحث ورود کرد و به یکسال نرسید که در ضوابط صدور مجوزها تجدیدنظر شد. اما در منطقه ۲۲ مجوزهای ساخت و ساز را صادر کرده بودند. در حال حاضر نمی‌شود برای معضلات مسکن مهر پردیس چاره‌ای اندیشید. همچنین منطقه یک دیگر جای زندگی نیست. هر کسی در این منطقه زندگی می‌کند می‌گوید که به کارگاه بزرگ ساختمانی تبدیل شده است. مدل شهرسازی این منطقه با اصول معماری و مدیریت شهری
سنخیتی ندارد. علاوه بر این در تهران گروه‌های خاصی هستند که به دنبال تخریب بافت‌های شهری قدیمی و ساخت و سازهای جدید هستند. در این چرخه پول‌های هنگفتی جابه‌جا می‌شود. رانت‌‌های بزرگ و دست‌های پنهانی در کار است. در چنین شرایطی سازمان محیط زیست چقدر می‌تواند دخالت یا ورود کند. ما تذکر می‌دهیم ولی راه‌حل آن اصلاح لایحه مدیریت شهری است که در دستور کار دولت است.
شورای شهر و شهرداری البته مخالف این لایحه هستند.
ما هم نکته‌هایی در مورد این لایحه داریم. درآمدهای شهری باید پایدار شود. نباید از محل فروش تراکم و فروش شهر تامین درآمد کرد. کسانی که روی کرسی شورای نشسته‌اند، مسئول هستند و باید جواب مردم را بدهند اما متأسفانه در بعضی موارد مماشات می‌شود. دلیل آن هم مشخص است. نمایندگان شورای شهر و مجلس به دلیل فقدان حزب و برنامه مدون و مشخص پاسخگو نیستند و کارنامه آنها هم غیر شفاف است. در شهرهای دیگر هم این مشکلات را داریم. نظام شوراها مسیر دشوار و طولانی برای تبدیل شدن به یک نظام مؤثر، تأثیرگذار و کارآمد دارد.
بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.
