تاثیر دیپلماسی ظریف بر تصمیم‌گیری‌های اروپا
محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه کشورمان پس از دو روز دیدارهای فشرده و پی‌در‌پی با مقامات ارشد بلژیک و سران اتحادیه اروپایی امروز به تهران بازگشت.
روزنامه شرق نوشت؛
رییس دستگاه دیپلماسی در این دیدارها و همچنین حضور در نشست موسسه اگمونت و پارلمان اتحادیه اروپایی به تشریح نظرات ایران پرداخت. در خصوص این سفر و نتایج آن، گفت‌وگویی با سید وحید کریمی، مدیر گروه مطالعات اروپایی دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی وزارت امور خارجه داشته‌ایم که مشروح آن در ادامه می‌آید.
روند روابط ایران و اتحادیه اروپایی طی سال‌های گذشته به چه شکلی بوده است؟
ایران و اتحادیه اروپایی، دوره‌های مختلفی از روابط را در طول سال‌های گذشته طی کرده‌اند. با آغاز به کار اتحادیه اروپایی و بهبود نسبی روابط ایران با اروپا، ما شاهد دور نخست گفت‌وگوها میان ایران و اتحادیه اروپایی بودیم که انتقادی بود. پس از گذشت چند سال، روابط ایران و اتحادیه اروپایی در حال حرکت به سمت حالت تجاری شدن و گسترش بود و به همین خاطر هم شاهد بودید که گفت‌وگوهای ایران و اتحادیه اروپایی از حالت انتقادی به حالت جامع و فراگیر تغییر یافته بود اما پس از آغاز بحران هسته‌ای در اوایل دهه قبل، هرگونه روابط میان ایران و اروپا مسکوت ماند چراکه هر مساله‌ای مطرح می‌شد، آنها انجام و حل موضوع را منوط به حل پرونده هسته‌ای می‌کردند. با این حال، مراودات میان ایران و اروپا وجود داشت اما ارتقا هم نیافت. پس از انتقال پرونده هسته‌ای ایران از شورای حکام به شورای امنیت و اعمال تحریم‌ها علیه ایران روابط ایران و اروپا به پایین‌ترین سطح خود در تمامی تاریخ خود رسید. شما اگر به حجم مبادلات تجاری ایران و اروپا قبل از مطرح شدن پرونده هسته‌ای ایران نگاه کنید، می‌بینید که روابط اقتصادی تهران و بروکسل، چیزی حدود ٣٠ میلیارد دلار بود که تا یکی دو سال گذشته، این رقم به حدود پنج تا شش میلیارد دلار تقلیل یافت و این سطح مبادلات نشان از کاهش روابط دارد در حالی که پتانسیل‌های روابط ایران و اروپا بسیار بالاست. در آن دوران، مقامات عالی از ایران به اروپا دعوت نمی‌شدند و نه مقامی عالیرتبه به تهران می‌آمد و تبادل هیات‌ها نیز میان ایران و اروپا متوقف شد.
در دو سال گذشته روابط ایران و اتحادیه اروپایی چگونه بوده است؟
هم‌اکنون ایران و اتحادیه اروپایی دوران جدیدی از روابط دوجانبه خود را تجربه می‌کنند. دور سوم مذاکرات ایران و اتحادیه اروپایی آغاز شده است و می‌توان گفت که طرفین درصدد ارتقای روابط خود هستند. در سال‌های گذشته، ایران و اروپا گفت‌وگو می‌کردند؛ گفت‌وگوهایی لزوما همراه با نتیجه و دستاورد هم نبود اما ما در دو سال گذشته، با آنها مذاکره کردیم و این به معنای آن است که طرفین درصدد نتیجه‌گیری و جمع‌بندی بودند که در نهایت در رسیدن به برجام موثر بود.
سفر آقای ظریف به بروکسل و مجموعه دیدارهای او با مقامات اتحادیه اروپایی تا چه اندازه به گسترش روابط تهران و بروکسل منجر خواهد شد؟
اتحادیه اروپایی از دو مکانیزم و بخش، تشکیل شده است. ٢٨ کشور اروپایی عضو مجموعه‌ای شده‌اند که وضعیت‌شان را از حالت انفرادی و حقیقی به حالت جمعی و حقوقی تبدیل کرده است. مسوول هماهنگی و رهبری آنها در عرصه سیاست خارجی، با خانم موگرینی است اما همین اتحادیه اروپایی نهادها و موسساتی را در زیرمجموعه‌اش دارد که تصمیم‌گیری آنها بسیار اثرگذار است و به عبارتی می‌توان گفت تصمیمات اصلی را هم آنها اتخاذ می‌کنند که به‌طور‌مثال می‌توان به پارلمان اروپا اشاره کرد. طیف وسیع دیدارهای آقای ظریف در بروکسل با مقامات مختلف اتحادیه اروپایی نشان می‌دهد که وزیر امور خارجه به دنبال متقاعد کردن مقامات مختلف این اتحادیه برای گسترش روابط با ایران است. با این حال، شرایط کنونی بین‌المللی به‌گونه‌ای است که بی‌تردید روابط ایران و اتحادیه اروپایی گسترش خواهد یافت و شاید به سمتی برود که نمایندگی‌های ایران و اتحادیه اروپایی در تهران و بروکسل دایر شوند.
بهبود و گسترش روابط ایران و اروپا، به چه اندازه می‌تواند موجب مصون ماندن ایران از تحریم‌هایی از قبیل تحریم‌های حقوق بشری یا تروریسم شود؟
اعمال یا عدم اعمال تحریم علیه یک کشور تا اندازه بسیار زیادی به تبحر و مجرب بودن دیپلمات‌های یک کشور بستگی دارد. ما بحران‌های بسیاری را دیده‌ایم که با دیپلماسی حل شده و جنگی دیگر به وقوع نپیوسته است مانند بحران موشکی کوبا در ١٩٦٣ اما بحران‌هایی هم بوده‌اند که با دپیلماسی حل نشده‌اند مانند بحران سوریه و بحران اوکراین. با این حال من فکر می‌کنم تعمیق بخشیدن به روابط و اقدامات فشرده دیپلماتیک به صورت مستمر می‌تواند مانع از بروز بسیاری از بحران‌های جدید باشد. با آنکه ایران و اروپا در دو سال گذشته با بهبود روابط روبه‌رو بوده‌اند ولی روند نسبتا کندی داشته و انتظارها بیش از اینها است.
روابط ایران و اروپا پس از انقلاب تا حدود بسیار زیادی تحت تاثیر تنش ایران و امریکا بوده است. فکر می‌کنید با گسترش روابط ایران و اروپا، افزایش سطح مبادلات تجاری و اجرایی شدن برجام، سایه روابط ایران و امریکا بر روابط ایران و اروپا همچنان سنگینی می‌کند؟
من این موضوع را از زاویه دیگری نگاه می‌کنم. ما در این سال‌ها با امریکا تنش داشتیم و از ابتدای انقلاب، تحریم بودیم. من فکر می‌کنم آنها تا حدودی از این تنش سوءاستفاده کرده‌اند و هر کجا خواستند منویات‌شان را جلو ببرند امریکا را بهانه کرده‌اند و انداخته‌اند جلو. ما صحت و سقم ادعاهای آنها را هیچگاه بررسی نکردیم. در مساله کوبا، امریکا فشار بسیاری به اروپا می‌آورد تا کوبا را تحریم کند ولی آنها کوبا را تحریم نکردند. من امیدوارم که روابط ایران و اروپا در سال‌های آینده رو به جلو و بدون تحت تاثیر قرار گرفتن از کشور ثالثی باشد. من امید دارم که اروپا پشت کشوری چون امریکا قایم نشود.
نگاه اروپایی‌ها به تحولات خاورمیانه چیست؟ آیا اروپا از توان تاثیرگذاری بر روندهای درون خاورمیانه برخوردار است؟
اروپا از اهرم‌های بسیاری برای تاثیرگذاری در خاورمیانه برخوردار است. ترکیه عضوی از ناتو است و اکثریت ناتو را اروپایی‌ها تشکیل می‌دهند. امریکا یک بازیگر بسیار قدرتمند در خاورمیانه است و از روابط استراتژیکی با اروپایی برخوردار است. کشورهایی چون فرانسه و انگلیس از یک قدرت تاثیرگذاری تاریخی در منطقه برخوردارند. در حالی که امریکایی‌ها میل رفتن از خاورمیانه و تمرکز بر شرق آسیا را دارند ولی مشاهده می‌کنیم که فرانسه و انگلیس در حال توسعه پایگاه‌های خود در خاورمیانه هستند. تسلیحات بسیاری از سوی اروپا به کشورهای خاورمیانه فروخته می‌شود و شما مشاهده می‌کنید اکنون دولت انگلیس تحت فشار افکارعمومی برای فروش سلاح به ریاض است. متاسفانه من فکر می‌کنم آنها عزم و اراده کافی برای بهبود وضع و ثبات خاورمیانه ندارند.
اما اروپا از پیامدهای ناشی از بحران‌های خاورمیانه ضربه خورده است. موج گسترده پناهندگان به اروپا و گسترش تروریسم داعش و...
بله. آنها ضربه خورده‌اند ولی عزم قابل توجهی هم ندارند. از قضا یکی از مهم‌ترین دلایل اروپا برای گسترش روابط با ایران، همین مسائل منطقه‌ای است.
نگاه اروپا به نقش منطقه‌ای ایران چیست؟
ژئوپولتیک ایران ویژگی و جایگاه خاصی به ایران بخشیده است. اگر ایران هیچ کاری هم نکند، محل جغرافیایی ما موجب می‌شود تا دیگران برای حل و فصل بحران‌های منطقه‌ای به سمت ما بیایند. اروپایی‌ها قبلا نقش ایران را در منطقه نادیده می‌گرفتند اما مسائل منطقه‌ای و جایگاه ایران موجب شده تا آنها نتوانند ایران را نادیده بگیرند. آنها می‌دانند که اگر ثبات و آرامش قرار است در خاورمیانه حاکم شود، باید ایران باشد. اگر ایران را هم متهم می‌کنند، اقدامات ایران در برابر اقدامات ترکیه، عربستان و حتی خود اروپایی‌ها ناچیز است. از سوی دیگر، منطق و استدلال ایران به گونه‌ای است که اروپا به سمت ایران خواهد آمد. در مجموع، اروپا چاره‌ای برای همکاری با ایران ندارد.
پس احتمال همکاری در مسائل منطقه‌ای وجود دارد؟
من امیدوار به همکاری میان ایران و اروپا هستم ولی ایران و اروپا در یک دوران گذار به سر می‌برند، ممکن است این مسیر به نتیجه برسد و ممکن است به نتیجه نرسد. شما به بحران سوریه به عنوان بحران اصلی خاورمیانه نگاه کنید. اکنون دولت سوریه در بحران سوریه دست برتر را دارد. این مساله موجب ناراحتی اروپایی‌ها شده است. آنها از ورود روس‌ها به سوریه نارحت هستند. به عبارت دیگر، می‌خواهم بگویم بحران خاورمیانه چند لایه است و هر احتمالی امکانپذیر است. من فکر می‌کنم آقای ظریف با دیپلماسی مثبت‌شان در اروپا به دنبال این هستند تا با برقراری تعامل با اتحادیه، به تبیین سیاست‌ها و نظرات ایران بپردازند و این تبیین در تصمیم‌گیری اروپا در آینده اثر خواهد داشت.
عملکرد فدریکا موگرینی، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپایی، در نزدیکی تهران و بروکسل چگونه بوده است؟
سه حلقه در اتحادیه اروپایی وجود دارند. حلقه نخست، انگلیس و فرانسه هستند. این دو کشور، قدرت‌های اتمی و عضو شورای امنیت هستند. آلمان هم در این حلقه قرار دارد. حلقه دوم، ایتالیا، هلند، اسپانیا و... هستند. این کشورها می‌گویند ما با شما هستیم ولی کاری نمی‌توانیم بکنیم. حلقه سوم هم کشورهای پیرامونی هستند. خانم موگرینی، نماینده این سه حلقه هستند و به عبارتی، او باید سیاست ٢٨ کشور عضو اتحادیه را جلو ببرد. او باید قبل از هر کاری با حلقه نخست قدرتمند اتحادیه اروپایی مشورت کند و سپس به آنها گزارش بدهد. با این حال، شخص فدریکا موگرینی، به صورت شخصی نگاه مثبتی به ایران دارد و به دنبال گسترش همکاری با ایران است ولی شخصیت حقوقی در این باره بسیار مهم است.
بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.
