خوش‌چهره: دولت روحانی وارث بیکاری متراکم و تورم بالا بود
دولت آقای روحانی وارث شرایط نامناسب اقتصادی با مشخصه‌های نرخ رشد اقتصادی منفی، بیکاری متراکم و تورم بالا بود.
روزنامه آرمان نوشت؛
دکتر محمد خوش‌چهره استاد برجسته اقتصاد دانشگاه تهران و نماینده مردم تهران در دوره هفتم مجلس شورای اسلامی است. وی بیش از ۲۰ سال سابقه تدریس در دوره دکتری مدیریت استراتژیک دارد و علاوه بر دانشگاه تهران سابقه تدریس در دانشگاه‌های شهید بهشتی، امام حسین (ع)، الزهرا (س) و دانشگاه عالی دفاع ملی را نیز در کارنامه خود دارد. وی درباره مهم‌ترین چالش‌های پیش روی دولت آقای روحانی در دوران پس از تحریم عنوان می‌کند: «دولت آقای روحانی به جای اینکه مقاطع کوتاه و میان‌مدت را مبنای کار خود قرار بدهد باید با یک ایثار و فداکاری مسائل بلندمدت اقتصادی را مبنا قرار بدهد و تلاش کند ریل‌گذاری اشتباه اقتصاد ملی را اصلاح کند و آن را در مسیر صحیح خود قرار بدهد. در نتیجه اگر دولت آقای روحانی این ایثار و فداکاری بزرگ را انجام بدهد ممکن است شرایط پسابرجام سبب نوعی رشد اقتصادی در کشور شود که برخی از مشکلات اقتصادی کشور را مرتفع کند. به نظر من اقتصاد ایران نیازمند ایثار بزرگ آقای روحانی است». استاد برجسته دانشگاه تهران همچنین خاطرنشان می‌کند: «در شرایط فعلی مشکل اقتصاد کشور تزریق پول به سیستم اقتصادی نیست. مشکل فعلی اقتصاد ما عدم توجه و عدم درک موانع تولید ملی است. بنابراین تا درک و باور لازم در این زمینه وجود نداشته باشد نمی‌توان به بهبود گسترده وضعیت اقتصادی امیدوار بود. اقتصاد ما در شرایط فعلی کمتر از ۵۰ درصد ظرفیت خود بهره‌وری دارد. این وضعیت به ویژه در فعالیت‌های صنعتی وجود دارد. بسیاری از واحدهای تولیدی کشور تعطیل و نیمه‌تعطیل هستند و عامل اصلی آن نیز بیش از آنکه به محیط بیرونی مربوط باشد به نوع سیاست‌گذاری‌های داخلی بازمی‌گردد. برای مثال بخش مسکن هم‌اکنون در یک رکود سنگین قرار دارد. بسیاری از مصالح و موادی که در بخش مسکن مورد استفاده قرار می‌گیرد بومی است و ربطی به محیط بیرونی ندارد. تشخیص مشکلات اقتصادی یک بحث است و استفاده از شیوه‌های صحیح برای درمان نیز بحث دیگری است که هر کدام باید به صورت جدی و جداگانه مورد توجه قرار بگیرد. از طرف دیگر اگر قرار است منابع خارجی ایران به کشور بازگردد و به ظرفیت‌سازی اقتصادی کمک کند قطعا از زمان شکل‌گیری «ایده» تا مرحله اجرا شدن بین سه تا پنج سال طول می‌کشد. در نتیجه برداشتن تحریم به این معنا نخواهد بود که کشور به صورت «یک‌شبه» با شکوفایی اقتصادی روبه‌رو خواهد شد». در ادامه متن گفت‌وگوی «آرمان» با دکتر محمد خوش‌چهره را می‌خوانید:
با توجه به برداشته شدن تحریم‌ها به نظر می‌رسد اقتصاد ایران شرایط جدیدی را تجربه خواهد کرد و ممکن است با تکان‌های شدید اقتصادی مواجه شود. به نظر شما مهم‌ترین چالش‌های پیش روی دولت آقای روحانی برای مدیریت دوران پساتحریم چیست؟
دولت آقای روحانی وارث شرایط نامناسب اقتصادی با مشخصه‌های نرخ رشد اقتصادی منفی، بیکاری متراکم و تورم بالا بود. به همین دلیل ایشان در یک شرایط سخت اقتصادی قرار گرفته است و اجازه اشتباه ندارد. در این زمینه دو دیدگاه وجود دارد. عده‌ای با کلیت مساله برجام مخالف هستند و آن را زیر سوال می‌برند و در مقابل برخی گمان می‌کنند اقتصاد ایران در دوران پساتحریم در آستانه یک دگرگونی اساسی و بزرگ قرار گرفته است. به نظر من هیچ کدام از این دو رویکرد صحیح نیست. در یک تحلیل کلی و استراتژیک اقتصاد ایران دارای مشکلات ساختاری متعددی است که از دولت‌های گذشته به ارث رسیده است. این در حالی است که مشکلات رویکردی که برخی از دولت‌های گذشته نیز دنبال می‌کردند به مشکلات ساختاری اقتصاد ایران اضافه شده و در شرایط کنونی اقتصاد ایران به صورت هم‌زمان با مشکلات ساختاری و رویکردی مواجه شده است. در شرایط کنونی اقتصاد ایران با چالش‌های بزرگی مانند بیکاری متراکم، وابستگی شدید به نفت و بحران اشتغال مواجه شده است. دولت‌های پس از انقلاب با وجود تفاوت در رویکردها و شعارهایی که مطرح می‌کردند همگی کارکردهای مشترکی در مسائل اقتصادی داشتند. مهم‌ترین این اشتراکات نیز وابستگی به فروش نفت آن هم به صورت «خام» بوده است. نکته قابل توجه در این زمینه اینکه هر دولتی با علم به اینکه باید وابستگی کشور به نفت را کاهش بدهد، در عمل وابستگی اقتصاد ایران را به نفت بیشتر کرده و رکورد دولت گذشته را در زمینه فروش نفت شکسته است. بودجه دولت آقای روحانی در سال های۹۳ و۹۴ نیز حدود ۶۵ درصد به نفت وابسته بوده است. این در حالی است که وابستگی اقتصاد ایران به نفت سبب افزایش واردات به کشور نیز شده است و هرچه واردات ما در طول زمان بیشتر شده حجم کالاهای مصرفی نیز در کشور افزایش یافته است. حجم گسترده واردات کالا در اقتصادی که با بحران ۲۵میلیارد دلار قاچاق کالا مواجه است چالش‌های بسیار مهمی را پیش روی اقتصاد ایران قرار داده است. نکته دیگر اینکه هر چه وابستگی و درآمد نفت در ایران بیشتر شده میزان فساد اقتصادی ناشی از آن نیز در کشور بیشتر شده است. برای مثال فساد اقتصادی شهرام جزایری در مجلس ششم ۱۶۰ میلیارد بود. در آن زمان قیمت نفت ۱۹تا ۲۷ دلار بود. این در حالی است که در دولت احمدی‌نژاد و زمانی که قیمت نفت به ۱۴۰دلار رسید فساد‌های به وجود آمده به رقم‌های۳۰۰۰ میلیاردی رسید. در نتیجه تجربه تاریخی نشان داده افزایش درآمدهای حاصل از فروش نفت سبب تهدید تولید داخلی و ملی بوده است و ما به ازای فروش بیشتر نفت موفق نشده‌ایم زیرساخت‌های اقتصادی خود را قوی‌تر کنیم. افزایش درآمد ملی ما از فروش نفت خام نتوانست سبب رشد اقتصادی و ایجاد اشتغال در کشور شود. هنگامی ما می‌توانیم عنوان کنیم به رشد اقتصادی دست پیدا کرده‌ایم که درآمد حاصل از فروش نفت به زیرساخت‌های اقتصادی کشور تزریق شود و مردم بهبود وضعیت اقتصادی را در همه زمینه‌های اقتصادی اعم از سرمایه‌ای، واسطه‌ای و مصرفی احساس کنند.
اگر مسئولان و تصمیم‌گیرندگان سیاسی و اقتصادی چنین اشتباهاتی انجام بدهند ممکن است ایران در دوران پساتحریم با آسیب‌ها و چالش‌های جدیدی مواجه شود؟
ریل‌گذاری و انتخاب مسیر اقتصادی ایران باید تغییر کند و اصلاح شود. هنگامی که رفاه مردم و اقتصاد ملی ما ریشه در فروش نفت و اعوجاجات متناقض اقتصادی دارد نمی‌توان در یک مقطع کوتاه به فکر درمان مشکلات ساختاری اقتصادی کشور بود. مهم‌ترین اتفاقی که در دوران پسابرجام رخ خواهد داد تزریق منابع مالی جدید به اقتصاد کشور خواهد بود. جهت‌گیری اقتصاد ایران از گذشته تاکنون در مسیر انحرافی بوده و به سمت ناکجاآباد حرکت می‌کند. برخی از دولت‌ها تلاش کردند در حین حرکت قطار اقتصاد ایران که در مسیر انحراف در حال حرکت است با برخی از رویکردها سطح رفاه مردم را بالا ببرند. با این وجود از روش‌های اشتباهی مانند پرداخت نقدی به مردم استفاده کردند. پرداخت یارانه نقدی در دولت محمود احمدی‌نژاد یکی از همین رویکردها بود که در نهایت مشکلات بیشتری را برای اقتصاد کشور به وجود آورد. در نتیجه من معتقدم اگر مدیریت پس از برجام با آگاهی و عقلانیت همراه نباشد ممکن است حرکت قطار اقتصاد ایران را به سمت ناکجاآباد تسریع کند. البته از این نکته نباید غافل شویم که تلاش دولت آقای روحانی و تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای پیامدهای بسیار مثبت بین‌المللی برای ایران در پی خواهد داشت و سبب ارتقای جایگاه ایران در بین کشورهای منطقه و جهان خواهد شد. دولت آقای روحانی به جای اینکه مقاطع کوتاه‌مدت و میان‌مدت را مبنای کار خود قرار بدهد باید با یک ایثار و فداکاری مسائل بلندمدت اقتصادی را مبنا قرار بدهد و تلاش کند ریل‌گذاری اشتباه اقتصاد ملی را اصلاح کند و آن را در مسیر صحیح خود قرار بدهد. در نتیجه اگر دولت آقای روحانی این ایثار و فداکاری بزرگ را انجام بدهد ممکن است شرایط پسابرجام سبب نوعی رشد اقتصادی در کشور شود که برخی از مشکلات اقتصادی کشور را مرتفع کند. به نظر من اقتصاد ایران نیازمند ایثار بزرگ آقای روحانی است.
آیا زمان این ایثار مقطع کنونی است؟ چرا دولتمردان گذشته حاضر نشدند چنین ایثاری را انجام بدهند؟ آیا اشتیاق بقای قدرت و احتمال کاهش اقبال مردمی سبب شده دولت‌های گذشته چنین ریسک بزرگی را انجام ندهند؟
همه ما باید کلیت این مساله را بپذیریم که قطار اقتصاد ایران در ریل اشتباهی قرار گرفته و مسیر اقتصاد ایران به صورت ناصحیح طراحی شده است. متاسفانه همه دولت‌ها در ایران تلاش کرده‌اند برای مشکلات وضع موجود راه‌حل پیدا کنند و به صورت کوتاه‌مدت به مشکلات نگاه کرده‌اند. این در حالی است که برخی از راه‌حل‌هایی که دولت‌های گذشته برای حل مشکلات کشور مورد استفاده قرار داده‌اند اشتباه بوده و مشکلات ساختاری اقتصاد ایران را بیشتر کرده است. آقای روحانی نیز نمی‌تواند به صورت یک باره و دفعی این قطار را به ریل صحیح بازگرداند. حتی اگر دولت ایشان بیماری‌های اقتصاد را به درستی تشخیص بدهد و تصمیم به اصلاح ساختارهای اقتصادی بگیرد نیز نمی‌تواند به صورت یک‌باره مشکلات ساختاری اقتصاد ایران را اصلاح کند. تنها کاری که آقای روحانی می‌تواند انجام دهد این است که رویکرد تغییر مسیر ریل‌گذاری اقتصاد ایران را آغاز کند و زمینه اصلاح این ساختار را در آینده برای دولت‌های بعدی مهیا کند. دولت آقای روحانی باید آگاهی جامعه را نیز در این زمینه بالا ببرد. مردم ایران بیشتر تمایل دارند دولت‌ها و مسئولان تصمیم‌گیرنده منافع کوتاه‌مدت و میان‌مدت آنها را تامین کنند. با این وجود دولت آقای روحانی باید با آگاهی دادن نسبت به اقدامات بلندمدت در اقتصاد ایران زمینه را برای تغییر ریل اقتصاد ایران مهیا کند.
آقای روحانی هنگام تحویل لایحه بودجه ۹۵ به مجلس شورای اسلامی عنوان کردند که ایران در دوران پسابرجام به دنبال رسیدن به رشد اقتصادی هشت درصد است. به نظر شما این رقم بلندپروازانه نیست؟در دوران پسابرجام قرار است چه اتفاق مهمی بیفتد که ما باید منتظر رشد هشت درصدی در اقتصاد کشور باشیم؟
پرسش بسیار خوبی است. متاسفانه مجموعه تصمیم‌گیرندگان اقتصادی و همچنین افکار عمومی تحلیل عمیق و دقیقی از مفهوم رشد اقتصادی ندارند. این در حالی است که یکی از نهادهایی که می‌بایست به این مساله بپردازد رسانه ملی است که متاسفانه چنین مسائلی را در اولویت خود قرار نمی‌دهد. مساله مهم در این زمینه این است که دولت آقای روحانی با چه ابزارهایی و از چه راهی قصد دارد رشد اقتصاد ایران را به هشت درصد برساند. ممکن است یک کشور با فروش اموال و دارایی‌های خود به چنین رشدی دست پیدا کند که غیرعلمی است و قادر به پاسخگویی به مطالبات جامعه نخواهد بود. در نگاه اول نرخ رشد هشت درصدی برای اقتصاد ایران دور از تصور و نوعی بلندپروازی است. با این وجود ما باید ببینیم دولت برای رسیدن به چنین رشد اقتصادی قرار است از چه مسیری و با چه استراتژی عبور کند. در کشورهای توسعه‌نیافته یا در حال توسعه نرخ رشد اقتصادی به یک معیار برای کارآمدی یا ناکارآمدی دولت‌ها تبدیل شده که مساله صحیحی نیست. یکی از شعارهای اصلی احزاب در کارزار انتخاباتی بالابردن نرخ رشد اقتصادی جامعه است. این وضعیت برای رژیم‌های سیاسی نیز صادق است و برخی رژیم‌های سیاسی تلاش می‌کنند با معیار نرخ رشد اقتصادی موفقیت و کارایی خود را به دیگران نشان دهند. به نظر من این رویکرد آغاز مسیر اشتباهی است که احزاب، دولت‌ها و نظام‌های سیاسی برای خود انتخاب می‌کنند. برای رسیدن به رشد اقتصادی مطلوب در ابتدا باید به الزامات، ملاحظات، ابرازهای رسیدن به هدف و همچنین پیامدهای مسیری که برای خود در نظر گرفته‌ایم توجه کنیم. برخی از کشورهای آمریکای لاتین با استقراض و بدهی‌های سنگین خارجی به نرخ رشد اقتصادی بالایی رسیدند. دولت احمدی‌نژاد نیز تلاش کرد با استفاده از منابع بانک‌های داخلی رشد اقتصاد را بالا ببرد. بسیاری از بدهی‌های سنگینی که دولت آقای روحانی به بانک‌های داخلی دارد ریشه در سیاست‌های اقتصادی اشتباه دولت احمدی‌نژاد دارد. رشد اقتصادی به معنای درصد تغییرات تولید ناخالص ملی بین دو مقطع زمانی است. پرسش مهم این است که آیا رشد اقتصادی معیار مناسب و دقیقی برای موفقیت اقتصاد یک جامعه است؟تجربه تاریخی نشان می‌دهد بالا رفتن رشد اقتصادی الزاما به معنای موفقیت اقتصادی یک جامعه نیست. ممکن است یک رشد اقتصادی سه درصدی که تمام ملاحظات لازم درباره آن صورت گرفته و به پیامدهای آن اندیشیده شده از یک رشد اقتصادی هشت درصد که هیچ کدام از این ملاحظات درباره آن صورت نگرفته برای یک جامعه مفیدتر باشد. آقای روحانی فعلا بحث رشد هشت درصدی اقتصادی را مطرح کرده‌اند. البته با در نظر گرفتن برخی شاخص‌ها می‌توان به این نرخ دست پیدا کرد. با این وجود معتقدم پیش از آنکه به رشد هشت درصدی بیندیشیم باید به چگونگی و کیفیت این رشد فکر کنیم که این رشد قرار است به چه قیمت و با چه کیفیتی حاصل شود. اگر دولت تدبیر و امید تلاش می‌کند از فروش بیشتر نفت و میعانات گازی نرخ رشد اقتصادی را افزایش بدهد باید این نکته را در نظر داشته باشد که در چنین شرایطی نرخ رشد اقتصادی به ایجاد اشتغال و بالا رفتن تولید ناخالص ملی منجر نخواهد شد. دولت آقای روحانی باید بیش از هرچیز برای موج بیکاری جامعه که جنبه‌های اقتصادی، اجتماعی و امنیتی دارد راه‌حل مناسب پیدا کند. با برداشته شدن تحریم‌ها، در خوش‌بینانه‌ترین حالت دارایی‌های بلوکه شده ایران که رقمی بالغ بر۱۳۰میلیارد دلار است آزاد می‌شود. با این وجود نمی‌توان مدعی بود با تزریق این پول‌ها وضعیت اقتصادی کشور به یک باره متغیر خواهد شد. در شرایط فعلی مشکل اقتصاد کشور تزریق پول به سیستم اقتصادی نیست. مشکل فعلی اقتصاد ما عدم توجه و عدم درک موانع تولید ملی است. بنابراین تا درک و باور لازم در این زمینه وجود نداشته باشد نمی‌توان به بهبود گسترده وضعیت اقتصادی امیدوار بود. اقتصاد ما در شرایط فعلی کمتر از ۵۰ درصد ظرفیت خود بهره‌وری دارد. این وضعیت به ویژه در فعالیت‌های صنعتی وجود دارد. بسیاری از واحدهای تولیدی کشور تعطیل و نیمه‌تعطیل هستند و عامل اصلی آن نیز بیش از آنکه به محیط بیرونی مربوط باشد به نوع سیاست‌گذاری‌های داخلی بازمی‌گردد. برای مثال بخش مسکن هم‌اکنون در یک رکود سنگین قرار دارد. بسیاری از مصالح و موادی که در بخش مسکن مورد استفاده قرار می‌گیرد بومی است و ربطی به محیط بیرونی ندارد. تشخیص مشکلات اقتصادی یک بحث است و استفاده از شیوه‌های صحیح برای درمان نیز بحث دیگری است که هر کدام باید به صورت جدی و جداگانه مورد توجه قرار بگیرد. از طرف دیگر اگر قرار است منابع خارجی ایران به کشور بازگردد و به ظرفیت‌سازی اقتصادی کمک کند قطعا از زمان شکل‌گیری «ایده» تا مرحله اجرا شدن بین سه تا پنج سال طول می‌کشد. در نتیجه برداشتن تحریم به این معنا نخواهد بود که کشور به صورت «یک‌شبه» با شکوفایی اقتصادی روبه‌رو خواهد شد. با این وجود بازخورد «روانی» برداشتن تحریم‌ها که به صورت کوتاه‌مدت بر اقتصاد ایران اثرگذار است حائز اهمیت خواهد بود. این جو روانی اگر بتواند منابع خرد و سرگردان و غیرمولد را به منابع مولد در تولید ملی تبدیل کند می‌تواند تاثیر مثبتی بر اقتصاد کشور داشته باشد. همه این مسائل به اما و اگرهایی وابسته است و هنوز نمی‌توان آینده را براساس آن ترسیم کرد.
تحریم‌ها باعث از دست دادن بازارهای ایران در سطح بین‌المللی شده است. در یک حالت منطقی به دست آوردن مجدد بازارهای جهانی ممکن است چند سال طول بکشد. با توجه به وضعیت اقتصادی کشور برای کوتاه کردن این مسیر چه راهکارهایی را توصیه می‌کنید؟ایران در چه حالتی می‌تواند در کوتاه‌مدت به بازارهای جهانی دست پیدا کند؟
صحبت شما را برخی مسئولان، نمایندگان مجلس و دانشگاهیان به شکل‌های مختلف مطرح می‌کنند. مبنای این سخن نیز قابل تامل و بررسی است. منظور این عده از بازارهای جهانی عمدتا بازارهای نفت است. این در حالی است که موارد دیگری همانند خشکبار و کالاهای سنتی و هنری ایران بازارهای خود را هیچ‌گاه از دست نداده و به صورت «رقیق» ادامه پیدا کرده است. اگر برای مثال بازار فرش افول کرده، به دلیل تحریم‌ها نیست، بلکه به دلیل وجود رقبای جدید در این زمینه است. نکته مهم در این زمینه اینجاست که بازار نفت مشتریان ثابت و دائم خود را همچنان حفظ کرده است. امروزه علم اقتصاد ثابت کرده رونق تولید ملی یک کشور بستگی به میزان«تقاضا» در زمینه داخلی و در عرصه بین‌المللی دارد. در شرایط فعلی رکود در بازارهای جهانی به دلیل افت «تقاضا» است. جمعیت۸۰میلیونی ایران یک مزیت اقتصادی برای تولید به شمار می‌رود. این در حالی است که جمعیت ایران در سال‌های اخیر برای مسائل کلیدی خود همانند مسکن، خوراک و پوشاک دچار اختلال بوده است و تقاضاهای اجابت نشده فراوانی در این زمینه وجود دارد. اغلب این مشکلات نیز ریشه در سیاست‌های غلط اقتصادی در داخل کشور دارد. بالا بودن قیمت، عدم قدرت خرید و ضعیف بودن پول ملی باعث شده که بازارهای داخلی به جای اینکه در اختیار تولیدات داخلی باشد در اختیار تولیدات خارجی قرار داشته باشد. قاچاق کالا، واردات بی‌رویه و عدم حمایت از تولیدات داخلی عامل اصلی از دست رفتن بازارهای داخلی در سال‌های اخیر بوده است. بنابراین اگر ما در موانع به وجود آمده در تولید ملی خود یک بازنگری علمی و منطقی داشته باشیم می‌توانیم شاهد رونق تولید داخلی باشیم.
رابطه شما با دولت آقای روحانی و مسئولان اقتصادی دولت به چه صورت است؟آیا تاکنون درخواست همکاری از سوی دولت برای شما مطرح شده است؟آیا شما از نظر اقتصادی به دولت مشورت می‌دهید؟
آقای روحانی در یک برنامه افطاری که با حضور چهره‌های اصولگرا برگزار شد از بنده خواستند در زمینه‌های اقتصادی به دولت کمک و مشورت بدهم. البته بنده قبل از انتخابات با ایشان یک جلسه مشترک داشتم و در آن جلسه نقطه نظرات خود را عنوان کردم. بنده به صورت کلی علاقه‌ای به حضور در عرصه اجرایی ندارم و بیشتر تمایل دارم به صورت آکادمیک و تئوری مسائل اقتصادی را دنبال کنم. اقتصاد شباهت زیادی به تیم فوتبال دارد. در شرایط کنونی یکی از اشکالات تیم اقتصادی دولت وجود تفکرات متعدد در تیم اقتصادی و همچنین تناقض در مواضع مسئولان اقتصادی دولت است. آقای احمدی‌نژاد عنایت ویژه‌ای به بنده داشت و در جایی عنوان کرد که هدایت اقتصاد کشور را باید به دکتر خوش‌چهره سپرد. بنده در همان جا به ایشان گفتم وزرای اقتصادی دولت شما ممکن است اصلا حرف شما را هم گوش ندهند چه برسد به اینکه بنده بخواهم مسائل اقتصادی دولت را برعهده بگیرم. آقای احمدی‌نژاد تمایل داشت یک نفر رهبری ارکستر اقتصادی کشور را به دست بگیرد و بین مسئولان اقتصادی دولت هماهنگی و نظم به وجود بیاورد. به همین دلیل بنده را برای این مسئولیت در نظر گرفته بود. در نهایت آقای احمدی‌نژاد این مسئولیت را شخصا برعهده گرفت که دانش‌آموخته علم اقتصاد نبود و آگاهی عمیقی از مسائل اقتصادی نداشت.
بخش سایت‌خوان، صرفا بازتاب‌دهنده اخبار رسانه‌های رسمی کشور است.
