تلگراف وزیر مختار به نخست‌وزیر

گروه تاریخ اقتصاد- آنچه از نظرتان می‌گذرد متن تلگراف سر هنری درموند ولف وزیرمختار انگلیس در تهران به لرد سالیسبوری نخست وزیر در مورخ ۸ فوریه ۱۸۸۹ است که با قید محرمانه ارسال شده است. پرنس دالگورکی به نمایندگی از روس‌ها واردشد. شاه از طریق امین‌السلطان برای من پیام فرستاد. روس‌ها می‌گویند که ما می‌خواهیم این مباحثات را به نفع افغان‌ها پایان بدهیم. شاه ولی این را باور نمی‌کند.

قرار مخفی: شاه فکر می‌کند این خوب خواهد بود اگر من این نکته را بدون اشاره به مقامات ایرانی به نمایندگی روس‌ها بگویم. اگرهم خیلی فشار آوردند می‌توانم به یحیی خان اشاره کنم.

روس‌ها براین تقاضا تمرکز کرده‌اند که از بندرگز از طریق شاهرود به تهران راه‌آهن درست کنند. شاه واهمه دارد که اگر موافقت نکند، کار به درگیری بکشد در ضمن ساختن این راه هم تهران را یک روزه به سواحل دریای خزر وصل می‌کند و باعث می‌شود تا نفوذ روس‌ها تا مرکز ایران گسترش بیابد. او خیال دارد به پرنس دالگورکی بگوید که او نمی‌تواند این امتیاز را به روس‌ها بدهد؛ بدون اینکه امتیاز مشابهی از طریق جنوب به انگلیسی‌ها داده باشد. ولی برخلاف این طرح، آن قرار مخفی است که زیر پاگذاشتنش باعث درگیری خواهد شد. شاه قبل از اینکه دوباره با پرنس دالگورکی در روز یکشنبه دیدار کند، خواستار راهنمایی فوری ما شده است.

به نظر من باید شاه را راهنمایی کنیم که او می‌تواند به تضمین تمامیت و استقلال ایران که روس و انگلیس برسرش توافق دارند، تاکید کرده به روس‌‌ها بگوید که نمی‌تواند به آنها امتیاز بدهد؛ مگر اینکه آزاد باشد که همان امتیازات را به ما هم داده باشد.

به نظر من، آن توافق مخفی که از شاه گرفته‌اند، برخلاف تضمین دو جانبه ما است و شاه هم با این ارزیابی موافق است.

امین‌السلطان می‌گوید درایران کسی که لیاقت حکومت کردن داشته باشد وجود ندارد و ظل‌السلطان هم خودش را به روس‌ها فروخته است.

ماخذ: اسناد سری وزارت امور خارجه انگلیس

شماره ۵۸۰۴