چالشهای تولید و تجارت کودهای شیمیایی
در این گزارش آمده است در حالی که استفاده از کود شیمیایی در ایران سابقه ۵۰ ساله دارد، تاکنون قانون جامع درباره آن تدوین نشده و به همین دلیل موجب تضاد منافع میان ذینفعان از یک طرف و منابع آب و خاک کشور از طرف دیگر شده است.
کودهای شیمیایی مورد نیاز در سال 1389 برآوردی از میزان نیاز بخش کشاورزی به انواع عناصر غذایی نیتروژنی، فسفاتی و پتاسیمی انجام شد. در این برآورد براساس نتایج حاصل از پژوهشها و جمعبندیهای انجام شده مجموع نیاز کودهای شیمیایی نیتروژن، فسفر و پتاسیم 4 میلیون تن برآورد شد که به ترتیب شامل 9/2، 7/0 و 4/0 میلیون تن کودهای نیتروژنه، فسفاتی و پتاسیمی است.
میزان مصرف کودهای فسفره و پتاسه روند نزولی داشته و روند مصرف کودهای ازته افزایش داشته است. در مجموع روند مصرف کل کود در سالهای اخیر کاهشی بوده است.
تولید
امروزه ایران یکی از کشورهای تولیدکننده کود در جهان به شمار میرود و در سالهای اخیر توانسته با راهاندازی مجتمعهای پتروشیمی و فعالسازی واحدهای تولیدی بخش خصوصی، قسمت عمدهای از انواع کودهای مورد نیاز کشور را تولید کند.
ازجمله این کودها میتوان به انواع کودهای شیمیایی اوره، با پوشش گوگردی، نیترات آمونیوم، سولفات آمونیوم، سوپر فسفات ساده، انواع کودهای چند عنصری مایع و جامد (حاوی عناصر پر و کممصرف)، انواع کیلیتهای عناصر کممصرف فلزی، سولفات منیزیم، سولفات کلسیم، سولفات روی، سولفات آهن، سولفات مس، سولفات منگنز، اسید بوریک، گوگرد کشاورزی و کودهای آلی و زیستی اشاره کرد.
کودهای آلی و بیولوژیک
بر اساس آمارهای موجود در بیش از 60 درصد اراضی کشاورزی کشور میزان کربن آلی خاک کمتر از یک درصد است. در حالی که حد مطلوب کربن آلی خاک برای دستیابی به تولید پایدار باید 3-2 درصد باشد. طبق سند چشمانداز، وزارت جهاد کشاورزی موظف است میزان ماده آلی خاک را تا یک درصد افزایش دهد و برنامهریزیهای لازم را در این مورد انجام دهد. 10 درصد از اراضی کشاورزی جهان دچار مشکل حاصلخیزی خاک است که عامل اصلی آن را فقر مواد آلی در این اراضی میدانند. میزان ماده آلی خاک ارتباط مستقیمی با میزان عملکرد گیاه دارد به طوری که با افزایش هر 1 درصد کربن آلی خاک میزان افزایش تولید در کشورهای در حال توسعه میتواند 30-50 میلیون تن در سال افزایش یابد. وضعیت ماده آلی خاک در اکثر اراضی کشاورزی در حد بحرانی است و توجه به این امر میتواند در افزایش پتانسیل تولید در اراضی کشاورزی سهم بسزایی داشته باشد.
استفاده از ریز جانداران خاکزی به منظور افزایش رشد و تولید گیاهان نیز از اوایل قرن بیستم میلادی ابتدا در آمریکا و روسیه و سپس در کشورهای دیگر آغاز شد، ولی به دلیل آثار سریع و آنی کودهای شیمیایی، سهولت در کاربرد و قیمت ارزان آنها سبب شد که کودهای بیولوژیک مورد استقبال قرار نگرفتند و برای مدتهای مدید به بوته فراموشی سپرده شدند.
در 30 سال اخیر به دلیل آشکار شدن آثار سوءمصرف بیرویه کودهای شیمیایی و قیمت رو به تزاید آنها مجددا استفاده از کودهای بیولوژیک در کشاورزی مطرح شده است. کود بیولوژیک عبارت از مواد نگهدارندهای (جامد یا مایع) با انبوه یک یا چند ارگانیسم مفید خاکزی یا فرآورده متابولیک آنها است که به منظور تامین عناصر غذایی گیاهان استفاده میشوند و باعث افزایش عملکرد گیاهان یا بهبود خواص فیزیکی و شیمیایی خاک میشود.
به دنبال تاسیس بخش تحقیقات بیولوژی خاک در موسسه تحقیقات خاک و آب دریچه جدیدی برای تولید، ترویج و مصرف کودهای بیولوژیک در کشور گشوده شد. به دنبال این فعالیتها مایه تلقیح ریزوبیومی سویا، دانش فنی تولید بیوفسفات طلایی حاوی باکتریهای تیوباسیلوس، کود میکروبی فسفاته حاوی باکتریهای حلکننده فسفر، مایه تلقیحهای ازتو باکتر، مایه تلقیحهای ریزوبیومی نخود، لوبیا و باقلا به ثبت رسیده و به بخش خصوصی واگذار شده است و شرکتهای خصوصی در حال تولید این کودها هستند.
توانمندیها و چالشها
در شرایط فعلی میزان اوره مورد نیاز در بخش کشاورزی و صنایع پایین دستی حدود ۲ میلیون تن در سال برآورد میشود؛ در حالی که میزان اوره تولیدی مجتمعهای پتروشیمی بیش از رقم مذکور است و به این صورت علاوه بر خودکفایی و تامین اوره مورد نیاز کشور، مازاد اوره تولیدی مجتمعهای عملیاتی به بازارهای جهانی صادر میشود.
میزان تولید کودهای فسفاته به دلایلی از قبیل مشکلات کمی و کیفی منابع داخلی تامینکننده خاک فسفات، مشکلات مربوط به واردات خاک فسفات و اسید فسفریک از خارج و همچنین نحوه قیمتگذاری کودهای فسفاته، با محدودیت مواجه شده است. بنابراین
هم اکنون در زمینه کودهای فسفاته ایران همچنان واردکننده این قبیل کودها است. توجه و تمرکز بر دستیابی به دانش فنی استفاده از خاک فسفات داخلی برای تهیه انواع کودهای فسفاته شیمیایی، آلی و زیستی میتواند در این زمینه راهگشا باشد.
میزان تولید کودهای پتاسه در ایران بسیار کمتر از نیاز کشور است که در این زمینه و چگونگی استفاده از شورآبهای موجود در کشور و تولید کود پتاسه باید توجه بیشتری صورت گیرد.
پتانسیل بسیار بالای تولید گوگرد در واحدهای پتروشیمی باید مورد توجه قرار گیرد و در خصوص تولید کودهای گوگردی برنامهریزی مناسبی اجرا شود. همچنین پتانسیل تولید کود اوره پوششدار با گوگرد در ایران وجود دارد که در صورت نیاز قادر به تولید صنعتی خواهد بود.
وجود متخصصین ارزشمند در زمینه تولید کودهای بیولوژیک در کشور امکان تولید و عرضه این محصول را فراهم کرده است. با توجه به سیاستهای دولت در بخش کشاورزی و توسعه مصرف کودهای آلی و زیستی، توجه بیشتر به این مهم میتواند با توجه به پتانسیلهای موجود ایران را در این زمینه خودکفا سازد.
بر اساس تحقیقات انجام شده در موسسه تحقیقات خاک و آب، متخصصین مربوطه نرمافزار تهیه مدل جامع مصرف کود را با توجه به تمامی عوامل تولید و محدودکننده طراحی کردهاند که میتواند در انتقال این دانش و تجربه به سایر کشورهای عضو، جهت تبادل اطلاعات، موثر واقع شود.
براساس آخرین دستورالعملها و مصوبات برای احداث هر واحد تولید کود، تولیدکننده موظف به دریافت دو مجوز یکی جواز تاسیس کارخانه و دیگری پروانه بهرهبرداری است و هیچ الزامی به اخذ پروانه ساخت محصول نظیر آنچه در ارتباط با محصولات بهداشتی مورد عمل قرار گرفته و ناظر بر کیفیت محصول است، ندارد.
براساس ماده (۸) قانون تشکیل وزارت جهاد کشاورزی مورخ ۶/۱۰/۱۳۷۹ مجلس شورای اسلامی و مصوبه هیات دولت به شماره ۲۰۵۵۱/ت۳۳۳۱۸ه مورخ ۲۱/۴/۱۳۸۴ جواز تاسیس کارخانه از وزارت صنایع و معادن (وزارت صنعت، معدن و تجارت فعلی) یا معاونت آب، خاک و صنایع وزارت جهاد کشاورزی صادر میشود.
همچنین پروانه بهرهبرداری از وزارت صنایع و معادن یا وزارت جهاد کشاورزی صادر خواهد شد.
جواز تاسیس و پروانه بهرهبرداری براساس کدهای معینی که کد آیسیک نامیده میشوند، صادر میگردد و در بسیاری از موارد به دلیل محدودیت تعداد کدهای آیسیک در حوزه کود، جواز تاسیس و پروانه بهرهبرداری صادر شده با محصول تولیدی تطابق کاملی ندارد. این موضوع خصوصا در بخش کودهای آلی و زیستی که اخیرا توسعه چشمگیری یافته است بیشتر خود را نشان میدهد.
لذا فقدان مجوزی مانند پروانه ساخت محصول در فرآیند تولید، نظارت بر کیفیت کود را با چالش مواجه میسازد. به این ترتیب که هم در طول فرآیند صدور مجوزهای فوق و هم پس از صدور پروانه بهرهبرداری و اقدام به تولید و عرضه محصول به بازار، فرآیند کنترل و نظارت بر کیفیت محصول تولیدی مشخص نیست؛ بنابراین وضعیت فعلی به نحوی است که مجوزهای اخذ شده متضمن کیفیت محصول تولیدی نیست. برچسب کود نزد مرجع قانونی مشخصی بررسی و تایید نمیشود و گاهی عباراتی غیرعلمی که میتواند مصرفکننده را به اشتباه اندازد در برچسب کودهای تولید داخل دیده میشود.
مصرف
بهرغم فعالیتهای انجامشده برای توصیه مصرف بر مبنای آزمون خاک و تاسیس آزمایشگاههای خاک و آب بخش خصوصی، ساختاری قانونمند که مصرف کود براساس آزمایش خاکهای مزارع انجام شود، حاکم نیست. با توجه به محدودیتهای ساختار تامین و توزیع کود، در بسیاری از موارد کود موردنیاز به مقدار معین و در زمان لازم در اختیار مصرفکننده قرار نمیگیرد.
جمعبندی
بررسی روند تغییرات سطح زیر کشت، منابع آبی و نرخ رشد جمعیت نشان میدهد نیاز به افزایش تولید در واحد سطح قطعی است. در این صورت فشار بیشتر بر منابع خاک و عدم توجه به آن در سیاستگذاریهای کلان کشور، دستیابی به تولید پایدار و امنیت غذا را به مخاطره میاندازد؛ بنابراین اهمیت توجه به حاصلخیزی خاک به عنوان کلید پایداری بیش از پیش آشکار میشود.
از آنجا که کود مهمترین عامل حاصلخیزی خاک به شمار میآید، تامین، نگهداری، توزیع و مصرف بهینه کود، تغذیه متعادل گیاه و نظارت بر کیفیت کود مصرفی از مهمترین دغدغههای بخش کشاورزی است.
بررسیها نشان میدهد مشخص نبودن متولی کود در کشور و نیز فقدان مجوزی مانند پروانه ساخت محصول در فرآیند تولید، نظارت بر کیفیت کود را با چالش مواجه ساخته است؛ بنابراین وضعیت فعلی به نحوی است که مجوزهای اخذشده متضمن کیفیت محصول تولیدی نیست. همچنین هیچ منعی برای توزیعکننده کود در کشور وجود ندارد. با توجه به محدودیتهای ساختار تامین و توزیع کود، در بسیاری از موارد کود موردنیاز به مقدار معین و در زمان لازم در اختیار مصرفکننده قرار نمیگیرد. در حوزه صادرات و واردات کود نیز انسجام ساختاری، نظاممند و نهادینه شده دیده نمیشود.
مروری بر قوانین موجود نشان میدهد اگرچه روند برخورد با موضوع کود در قوانین، مقررات و مصوبات روند تکاملی داشته و از توجه صرف به تامین و تدارک در دهه ۱۳۴۰، در سالهای اخیر حتی به تبعات زیستمحیطی و لزوم مصرف بهینه کود نیز پرداخته است، اما هنوز هم هیچ قانون یا مصوبه بالادستی جامعی که بتواند به عنوان عنصر هماهنگکننده دستگاههای دستاندرکار موضوع کود و نیز تبیینکننده جایگاه سیاستگذاران، مدیران، ذینفعان و سایر بهرهبرداران عمل کند، به تصویب نرسیده است.
ارسال نظر