اپراتورهای موبایل و بازارهای عمودی

محمد علی شفیعا / حسین سبزیان
دانشگاه علم و صنعت ایران　

متوسط درآمد حاصل از هر مصرف‌کننده (ARPU) امروزه شیبی نزولی پیدا کرده است. ورود فناوری‌های OTT نظیر تلگرام، وایبر و ... قویا درآمد حاصل از صوت و پیامک را کاهش داده است. پیش‌بینی می‌شود که درآمد سالانه سرویس پیام کوتاه تا سال ۲۰۱۸ حدود ۲۳ میلیارد دلار کاهش یابد و از ۱۲۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۳ به ۷/ ۹۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۸ برسد. چنین وضعیتی نیز برای اپراتورهای ایرانی تصور می‌شود. در ایران از سبد درآمدی ۲۰ هزار میلیارد تومانی اپراتورها در سال ۲۰۱۵، میزان ۱/ ۷۴ درصد آن یعنی ۱۴۸۲۰ میلیارد تومان به صوت و پیامک تعلق داشته است. با وجود این به رغم گسترش بیش از سه برابری سبد درآمدی اپراتورها تا سال ۲۰۲۰ یعنی ۶۷ هزار میلیارد، پیش‌بینی می‌شود سهم صوت و پیامک تقریبا نصف شده و به ۱/ ۳۵درصد از کل سبد درآمدی اپراتورها برسد.

تصویر کلی بازار حکایت از آن دارد که اپراتورها دیگر نمی‌توانند به خدمات اصلی‌شان یعنی صوت و پیامک و حتی دیتا (اگر بخواهند صرفا فراهم‌کننده آن بمانند) اکتفا کنند. برای عبور از این چالش و افزایش رشد درآمد، اپراتورهای موبایل به‌دنبال ورود به بازارهای تازه‌ای هستند. این بازارها که به‌عنوان بازارهای عمودی (Vertical markets) یاد می‌شوند متضمن جریان‌های نوینی از درآمد هستند. بازارهای عمودی را بر حسب برنامک (Application) می‌توان به سه دسته کلی بازار برنامک‌های کاربران نهایی، بازار برنامک‌هایM۲M (ماشین به ماشین) و بازار برنامک‌های حرفه‌ای تقسیم کرد. بازار برنامک‌های کاربردی شامل حوزه‌هایی نظیر سلامت، موسیقی، ویدئو، آموزش، ذخیره‌سازی، فضای ابری و ... است. بازار برنامک‌هایM۲M (ماشین به ماشین) که اساسا بر مفهوم اینترنت اشیا استوار است خود دربرگیرنده‌ حوزه‌های دیگری نظیر خانه‌های هوشمند، شهر هوشمند و ماشین‌های متصل است. بازار برنامک‌های حرفه‌ای نیز گستره‌ای از حوزه‌ها مانند تبلیغات موبایل، داده‌های بزرگ، خرده‌فروشی و ... را در بر می‌گیرد.

هرکدام از این حوزه‌ها در واقع یک بازار عمودی خاص خود به‌حساب می‌آیند که اپراتورهای موبایل برای ورود به هر یک باید مدل‌ کسب و کار متناسبی تعریف کنند. شرکت مشاوره‌ای OVUM در تحقیقی که انجام داد به تفاوت‌های این بازارها از حیث جریان درآمدی و فرآیند رشد پرداخته است. مطابق با مطالعه‌ این شرکت، در سال ۲۰۱۴ کل درآمد حاصل از خدمات زیرساخت‌های ابری برابر با ۷/ ۵۵ میلیارد دلار بوده است که پیش‌بینی می‌شود با نرخ رشد مرکب سالانه‌ای معادل ۹/ ۱۰ درصد این مقدار در سال ۲۰۱۹ به ۵/ ۹۳ میلیارد دلار برسد. حوزه اتصالات ماشین نیز در سال ۲۰۱۴ درآمدی معادل ۱/ ۴۲ میلیارد دلار داشته است که پیش‌بینی می‌شود با نرخ رشد مرکب سالانه‌ای برابر با ۵/ ۱۶ درصد این مقدار در سال ۲۰۱۹ به ۴/ ۹۰ میلیارد دلار برسد. درآمد تبلیغات موبایل هم در سال ۲۰۱۴ معادل ۶/ ۴۲ میلیارد بوده است که با نرخ رشد مرکب سالانه‌ ۶/ ۳۵ درصد برآورد می‌شود این مقدار به ۵/ ۱۹۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۹ برسد.

خدمات خانه‌های هوشمند هم به‌عنوان بازاری جالب در سال ۲۰۱۴ درآمدی معادل ۳/ ۶ میلیارد دلار به‌دست آورده است که پیش‌بینی می‌شود با نرخ رشد مرکب سالانه‌ای معادل ۵/ ۲۲ درصد به ۴/ ۱۷ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۹ برسد. به هر حال، رشد و گسترش فناوری‌های سلولی به‌خصوص فناوری‌های نسل چهارم نظیر LTE-advanced Pro و حرکت پرشتاب دنیای تلکام به سوی نسل پنجم شبکه‌های موبایل بیش از پیش ورود به بازارهای عمودی را برای حاملان شبکه‌های سلولی تسهیل کرده است. بازارهایی که ورود درست به آنها ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای حاملان شبکه به‌حساب می‌آید. با وجود این، اگرچه داشتن فناوری به‌روز می‌تواند تسهیل‌گر ورود اپراتورها به بازارهای عمودی باشد ولی این به تنهایی کافی نیست. اپراتورها برای موفقیت در ورود به این بازارها باید مدل‌های کسب و کار جدیدی را توسعه دهند، مدل‌هایی که میزان ARPU در آنها به‌مراتب کمتر از ARPU فعلی بوده و در آ‌نها اندازه بازار مهم‌تر از از حاشیه سود پنداشته می‌شود.