اشتغال زیر ذره‌بین

حسین صبوری کارخانه
دانشجوی دکترای اقتصاد شهید بهشتی

در این یادداشت با استفاده از به‌روزترین داده‌های اقتصادی تحلیل جامعی درخصوص تحولات بیکاری را جمع‌بندی و ارائه کرده‌ام.

- تعداد بیکاران از ۲ میلیون و ۵۰۰ هزار نفر در پایان سال ۹۳ به ۳ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر در پایان تابستان ۹۵ افزایش یافته است (افزایش ۸۰۰ هزار نفری بیکاران).

- متوسط سالانه تعداد شغل ایجاد شده در دوره ۱۳۸۴-۱۳۷۵ معادل ۶۳۸ هزار نفر بوده و این در حالی است که در دوره ۱۳۹۲-۱۳۸۴ این رقم تقریبا معادل صفر بوده است.

- جمعیت شاغل کشور در سال ۱۳۸۳ معادل ۲۰ میلیون و ۶۰۰ هزار نفر بوده که در سال ۹۱ نیز همین تعداد بوده و این یعنی در این دوره، شغلی ایجاد نشده است.

حجم کل درآمدهای ارزی کشور در سال‌های ۱۳۹۱-۱۳۸۴ معادل ۸۵۰ هزار میلیارد تومان بوده و این در حالی است که در سال‌های ۱۳۸۳-۱۳۶۸ معادل ۶۸۰ هزار میلیارد تومان بوده است. تعداد جمعیت فعال ولی وارد بازار کار نشده از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۱ سالانه به‌طور متوسط ۷۴۳ هزار نفر بوده است بدین ترتیب افرادی که دنبال شغل بوده یا در سن شغل بوده‌اند، به دلایل مختلفی از جمله پیدا نکردن شغل، به‌دنبال ادامه تحصیل و سایر موارد رفته و از ورود به بازار کار منصرف شده‌اند. جالب اینجاست که افزایش تعداد جمعیت فعال ولی وارد بازار کار نشده در دوره مورد اشاره درست همزمان با افزایش قابل توجه تعداد دانشجویان در کشور و توسعه آموزش عالی در این دوره بوده است. به‌طوری که تعداد دانشجویان از ۳۰۰ هزار نفر در سال ۱۳۶۸ به حدود ۵ میلیون نفر در سال ۱۳۹۴ افزایش یافته است.

بنابراین توسعه آموزش عالی در کشور بی‌توجه به آخر و عاقبت جوانان، صرفا موجب به تاخیر انداختن ورود جوانان به بازار کار شده و این موضوع یکی از مهم‌ترین دلایل عدم افزایش چندان نرخ بیکاری در کشور طی سال‌های ۱۳۹۲-۱۳۸۴ به‌رغم عدم ایجاد شغل در این سال‌ها و در عین حال افزایش جمعیت فعال کشور، به‌شمار می‌رود. اگر جمعیت کشور را در سال ۹۳ معادل ۷۶ میلیون نفر در نظر بگیریم و جمعیت شاغل کشور در این سال را که معادل ۲۲ میلیون نفر است به کل جمعیت کشور تقسیم کنیم، به عدد ۵/ ۳ واحد می‌رسیم و به این معنی است که هر یک نفری که شغل دارد، خرج ۵/ ۳ نفر را بر عهده دارد و این در مقایسه با عدد استاندارد دنیا یعنی ۲/ ۲ واحد فاصله بسیار معناداری دارد و نشان از فشار بسیار زیادی دارد که روی افراد شاغل به‌عنوان نان‌آوران خانواده وجود دارد و اینکه قدرت خرید خانوارها در کشور چقدر در مضیقه قرار دارد. بر اساس آنچه در جدول نشان داده شده است، جمعیت ۲۰ تا ۲۹ ساله کشور در سال ۱۳۹۰-۱۳۸۵ که همان نسل رونق زاد و ولد در کشور در سال‌های ابتدایی دهه ۶۰ شمسی به‌شمار می‌آیند، در سال۱۳۸۵ به اوج خود می‌رسد که اتفاقا مهم‌ترین رأس هرم جمعیتی کشور را شامل می‌شود.

جمعیتی که دقیقا مطابق با انتظارات از سال‌های ۱۳۸۴ به بعد متقاضی شغل و تحصیل شدند. از کل جمعیت غیرفعال کشور، معادل ۴۰ میلیون نفر، بیش از ۵ میلیون و ۸۰۰ هزار نفر آن، دارای تحصیلات تکمیلی هستند که نشان از وجود تقاضای هنگفت و نهفته‌ای دارد که به زودی تقاضای شغل خواهد کرد و نیازمند توجه ویژه‌ای از سوی سیاست‌گذاران است؛ چرا که در صورت نبود شغل با سیل عظیمی از بیکاران دانشگاهی مواجه خواهیم شد که تبعات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی قابل‌توجهی به‌همراه خواهد داشت. نسبت تعداد شاغلان دارای تحصیلات عالی به کل شاغلان در کشور معادل ۲۱ درصد است و این در حالی است که نسبت بیکاران دارای تحصیلات عالی به کل جمعیت بیکار کشور ۴۱ درصد است و این متاسفانه به این معنا است که آموزش عالی در کشور هزینه بسیاری کرده ولی نتیجه آن خیل عظیم تحصیلکرده‌های بیکار برای کشور است. موجی که حاصل برآیند افزایش تعداد تحصیلکردگان بیکار و نیز تعداد تحصیلکردگان غیرفعال، افزایش جمعیت جویای شغل، عدم ایجاد شغل جدید در سال‌های گذشته و انباشته شدن آن بوده است که از پاییز سال ۱۳۹۳ تبعات آن آغاز شده و خود را در افزایش مداوم نرخ بیکاری نشان داده و خواهد داد.

گواه این موضوع نیز اضافه شدن میانگین سالانه یک میلیون و ۱۴ هزار نفر به جمعیت فعال کشور در ۸ فصل گذشته (از پاییز ۹۳ تا پایان تابستان ۹۵) است. در عین حال در همین دوره، به‌طور متوسط ۳۰۸ هزار نفر در هر دوره یک‌ساله به خیل بیکاران کشور اضافه شده و ۷۰۴ هزار شغل جدید ایجاد شده که برآیند آن افزایش نرخ بیکاری به‌رغم ایجاد به‌طور متوسط سالانه ۷۰۴ هزار شغل طی دوره مورد اشاره است. در عین حال، از پاییز ۹۳ شاهد افزایش قابل توجه نرخ مشارکت اقتصادی جمعیت کشور و به‌خصوص جمعیت زنان بوده‌ایم که عامل اصلی رشد شدید نرخ مشارکت جمعیت کشور، افزایش نرخ مشارکت زنان به دلیل افزایش قابل توجه نسبت زنان تحصیلکرده در کشور طی ۱۰ سال گذشته است، به‌طوری که به ازای هر ۱۰۰ نفر دانشجوی پسر، ۱۲۰نفر دانشجوی خانم در کشور وجود دارد. نکته قابل توجه، ورود بیش از سالانه یک میلیون نفر به بازار کار (جمعیت فعال کشور) از پاییز سال ۹۳ به این سو است و برای کشوری همچون ایران که از سال ۸۴ به این سو به‌طور متوسط سالانه کمتر از ۵۰ هزار نفر به جمعیت فعال کشور اضافه شده است، پدیده جدیدی است که می‌تواند تبعات بسیار سنگینی را به‌دنبال داشته باشد.