عدم‌النفع ۴۰۰ میلیارد دلاری تحریم‌ها
<p> <strong>فریدون اسعدی<br> کارشناس اقتصاد انرژی</strong> </p> <p> بخش نفت در اقتصاد ایران اثرات چندجانبه‌ای دارد. از یک طرف تامین‌کننده بیش از ۹۰ درصد منابع انرژی مورد نیاز کشور و بخش قابل توجهی از درآمدهای ارزی است و از طرف دیگر بخشی از منابع عمومی دولت را تشکیل می‌دهد. بخشی از منابع حاصل از صادرات نفت خام ومیعانات گازی و خالص صادرات گاز نیز به صندوق توسعه ملی واریز می‌شود که این نیز تامین‌کننده بخشی از منابع مورد نیاز برای بخش‌های واقعی اقتصاد کشور است. وضع محدودیت‌های مربوط به تحریم باعث شد که نقش ایران در بازار جهانی نفت کاهش پیدا کند، مشتریان سنتی نفت خام ایران از دست بروند، بازار فروش نفت خام در کشورهای اروپایی از دست برود، شرکت‌های طراز اول فعال در صنایع نفت و گاز دنیا ایران را ترک کنند و در کشورهای دیگر رحل فعالیت افکنند و. </p>
فریدون اسعدی
کارشناس اقتصاد انرژی
بخش نفت در اقتصاد ایران اثرات چندجانبه‌ای دارد. از یک طرف تامین‌کننده بیش از ۹۰ درصد منابع انرژی مورد نیاز کشور و بخش قابل توجهی از درآمدهای ارزی است و از طرف دیگر بخشی از منابع عمومی دولت را تشکیل می‌دهد. بخشی از منابع حاصل از صادرات نفت خام ومیعانات گازی و خالص صادرات گاز نیز به صندوق توسعه ملی واریز می‌شود که این نیز تامین‌کننده بخشی از منابع مورد نیاز برای بخش‌های واقعی اقتصاد کشور است. وضع محدودیت‌های مربوط به تحریم باعث شد که نقش ایران در بازار جهانی نفت کاهش پیدا کند، مشتریان سنتی نفت خام ایران از دست بروند، بازار فروش نفت خام در کشورهای اروپایی از دست برود، شرکت‌های طراز اول فعال در صنایع نفت و گاز دنیا ایران را ترک کنند و در کشورهای دیگر رحل فعالیت افکنند و... تشدید تحریم بر اقتصاد ایران از سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ با اعمال قطعنامه‌های متعدد از جمله ۱۷۳۷ سازمان ملل باعث شد هزینه واردات و انجام فعالیت‌های اقتصادی و مالی با هزینه مبادله بالایی انجام شود.
کشورهای حوزه آسیایی عضو IEA یعنی ژاپن و کره‌جنوبی مجموعا ۵۵۵ هزار بشکه نفت خام در روز از ایران خریداری می‌کردند و کشورهای اروپایی عضو IEA نیز ۷۹۲ هزار بشکه در روز نفت خام از ایران وارد می‌کردند. با این ارقام، به‌طور متوسط این دسته از کشورها ۷ درصد نفت خام موردنیاز خود را از ایران وارد می‌کردند. دسته دوم که کشورهای آسیایی غیر عضو در OECD بودند، مجموعا ۱۶۵۵ هزار بشکه در روز نفت خام از ایران وارد می‌کردند که چین با ۵۵۰ هزار بشکه در روز (معادل مجموع ژاپن و کره جنوبی) و هند با ۳۱۰ هزار بشکه در روز (اندکی کمتر از ژاپن) مهم‌ترین بازارهای نفت ایران در حوزه آسیا بودند. در مجموع صادرات نفت خام ایران در سال ۲۰۱۱ روزانه ۲۵۲۷ هزار بشکه بود که ۶۵ درصد این صادرات به بازار آسیا (چین ۲۲ درصد، ژاپن ۱۳ درصد، هند ۱۲ درصد، کره‌جنوبی ۹ درصد و سایر کشورهای آسیایی ۹ درصد) اختصاص داشت. در مقابل ۷۹۲ هزار بشکه در روز از نفت خام صادراتی ایران به اروپا بود که ۳۱ درصد صادرات نفت خام ایران (ترکیه ۸ درصد، ایتالیا ۷ درصد، اسپانیا ۶ درصد و یونان ۴ درصد و...) را شامل می‌شد. تشدید تحریم‌ها باعث شد که علاوه بر از دست دادن این بازارها، در مجموع عدم‌النفع حدود ۴۰۰ میلیارد دلاری در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی به کشور تحمیل شود.
- تحولاتی که در اثر تحریم و تشدید آن از سال‌های ۲۰۰۵ به بعد اتفاق افتاد باعث شد که نقش و سهم ایران در بازار جهانی نفت خام در اثر کاهش میزان صادرات کم‌رنگ شود. به‌گونه‌ای که سهم ایران در تامین نفت مصرفی دنیا از سال ۱۳۸۲ لغایت ۱۳۹۱ کاهشی شد و از ۰۵/ ۳ درصد در سال ۱۳۸۲ به ۲۶/ ۱ درصد در سال ۱۳۹۱ کاهش یافته است. اجرای برجام از سال گذشته باعث شد که تغییر جدی در میزان صادرات نفت خام (صادرات نفت خام براساس محدودیت‌های اعمال شده به یک تا ۱/ ۱ میلیون بشکه در روز کاهش یافته بود و بازارهای اروپایی و بعضا آسیایی نفت خام ایران از دست رفته بود. اما برجام باعث شد که اولا اینگونه مشتریان مجددا به بازار صادراتی نفت خام ایران اضافه شوند و دوم اینکه میزان صادرات نفت خام کشور در سه ماه اول سال ۱۳۹۵ به حدود ۱/ ۲ میلیون بشکه و در نیمه دوم سال ۱۳۹۵ به بیش از ۴/ ۲ میلیون بشکه افزایش یابد) و بهبود برخی از امور مربوط به بخش نفت حاصل شود که افزایش در مقدار صادرات نفت و تغییر قابل توجه در آن، بیمه نفتکش‌ها و تسهیل در امر صادرات نفت، میعانات گازی و فرآورده‌های نفتی، واریز وجوه حاصل از صادرات نفت به حساب‌های بانک مرکزی و امکان استفاده از آنها (در زمان تحریم درآمدهای حاصل از صادرات نفت خام در کشورهای خریدار نفت ایران باقی می‌ماند و امکان استفاده از این درآمدها به‌صورت نقد امکان‌پذیر نبود و برای برطرف کردن این مشکل بعضا ایران مجبور بود که به واردات کالاها از این کشورها اقدام کند)، آزاد شدن تجهیزات توقیفی (در این مورد بد نیست بدانیم ایران بعضا تجهیزاتی نظیر کمپرسور از شرکت‌هایی نظیر زیمنس و... برای انجام برخی از پروژه‌های مربوط به صنعت نفت و گاز خریداری کرده بود که اینها به‌دلیل تحریم توقیف شده بودند.
آزاد شدن اینگونه تجهیزات باعث شد در میدان گازی پارس جنوبی که میدانی مشترک است، میزان استخراج گاز ایران افزایش پیدا کند و فاصله ایران از کشور کوچک قطر کمتر و سهم ایران در استخراج گاز از این میدان بیشتر شود. به‌صورتی که از فازهای ۱۲، ۱۵، ۱۶و ۱۷ پارس جنوبی جمعا حدود ۱۶۰ میلیون مترمکعب در روز به ظرفیت پالایشی و حدود ۱۴۰ میلیون مترمکعب به ظرفیت تولید گاز کشور اضافه شود و به تبع این وضعیت، سهم برداشت گاز از این میدان نسبت به کل تولید گاز آن از ۷/ ۳۸ درصد در سال ۹۱ به ۵۰ درصد در سال ۱۳۹۴ افزایش یابد)، امکان حضور کارشناسان شرکت‌های خارجی فروشنده کالا در ایران برای راه اندازی تجهیزات (برای برخی از پروژه‌ها از جمله پارس‌جنوبی که تجهیزات حساس به منظور راه‌اندازی آنها خریداری شده بود، با تشدید تحریم امکان حضور کارشناسان شرکت‌های سازنده برای راه‌اندازی وجود نداشت که این مشکل با اجرای برجام حل شد)، آزاد شدن وجوه توقیفی نزد شرکت‌های نفتی (بخشی از درآمدهای حاصل از صادرات نفت خام نزد شرکت‌های نفتی بلوکه شده بود که این منابع آزاد شدند)، کاهش چشمگیر هزینه‌های جابه‌جایی پول و دسترسی به تامین‌کنندگان اصلی(تحریم باعث شده بود تا برای جابه‌جایی منابع مالی در بانک‌های کشورهای مختلف، مبالغ زیادی به‌عنوان هزینه نقل و انتقال پرداخت شود. اجرای برجام باعث شد تا هزینه مبادله این چنینی برداشته شود) و دسترسی به تامین‌کنندگان اصلی کالاها و خدمات، قیمت‌های رقابتی و کاهش چشمگیر هزینه‌ها (اجرای برجام باعث شد که امکان حضور شرکت‌های مختلف ارائه‌دهنده کالاها و خدمات به ایران فراهم شود و این به معنی برطرف شدن انحصار حضور برخی کشورها و شرکت‌های خاص است که این نیز می‌تواند قیمت‌های رقابتی را که زمینه دستیابی به بهره‌وری است را فراهم کند.)
