مرز میان فرضیه و واقعیت
دکتر عیسی بزرگزاده*
گزارش اخیر نیویورکتایمز درباره احتمال ارتباط میان موقعیت جغرافیایی سدهای ایران و تاسیسات نظامی، بار دیگر ضرورت تفکیک تحلیل مستند از گمانهزنی را در مواجهه با زیرساختهای حیاتی کشور برجسته کرده است. این گزارش با طرح احتمال نقشآفرینی برخی سدها در پشتیبانی از اهداف نظامی، روایتی را شکل داده که شواهد کافی برای اثبات آن ارائه نشده است. بنابراین در اینجا مساله محدود به اعتبار یک ادعای رسانهای نیست، بلکه پیامدهای امنیتی و انسانی چنین روایتهایی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
محتوای گزارش نیویورکتایمز یک فرضیهپردازی اثباتنشده است و نمیتوان گمانهزنی را در جایگاه واقعیت خبری قرار داد. حتی در متن گزارش نیز این ارتباط در حد یک فرضیه باقی مانده است. از این منظر، انتشار ادعایی که هنوز پشتوانه مستند ندارد، با اصول اولیه صحتسنجی رسانهای سازگار نیست. یکی از مبانی اصلی این ادعا، همپوشانی جغرافیایی سدها و برخی تاسیسات نظامی است؛ درحالیکه موقعیت مکانی هر یک از این زیرساختها تابع منطق مستقلی است. سدها عمدتا در مناطق کوهستانی و کوهپایهای احداث میشوند؛ مناطقی که از نظر توپوگرافی و شرایط هیدرولوژیک برای ذخیره و تنظیم جریان آب مناسب هستند. در مقابل، استقرار تاسیسات صنعتی و نظامی نیز تابع الزامات فنی، امنیتی و مکانی خاص خود است. بنابراین، قرار گرفتن دو زیرساخت در یک محدوده جغرافیایی، بهتنهایی رابطه عملکردی یا علت و معلولی میان آنها را اثبات نمیکند.
از سوی دیگر، نسبت دادن مصرف قابلتوجه آب به تاسیسات نظامی نیز نیازمند شواهد کمّی است. مجموع مصرف آب بخش صنعت کشور، شامل تمامی صنایع، حدود ۳میلیارد مترمکعب و کمتر از ۴درصد کل مصرف آب کشور است. در نتیجه باید به ابعاد واقعی مصرف آب در تحلیل این موضوع تاکید کرد. در چنین شرایطی، نمیتوان بدون ارائه دادههای معتبر، فرضیه نیاز آبی گسترده تاسیسات نظامی را مبنای تبیین فلسفه احداث سدها قرار داد.
با این حال، مهمترین وجه این ماجرا به پیامدهای احتمالی امنیتی چنین روایتهایی بازمیگردد. سدها صرفا سازههایی عمرانی نیستند، بلکه در تامین آب شرب، کشاورزی، کنترل سیلاب و تولید برقآبی نقش دارند. هرگونه تعرض به این زیرساختها میتواند پیامدهایی فراتر از تخریب یک تاسیسات داشته باشد و زندگی جمعیت گستردهای را در معرض خطر قرار دهد. از همین رو، پیوند دادن زیرساختهای غیرنظامی به اهداف نظامی، بدون ارائه شواهد معتبر، میتواند زمینه تغییر برداشتها از ماهیت این تاسیسات و حتی توجیه حمله به آنها را فراهم کند.
از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه نیز سدها و تاسیساتی که تخریب آنها میتواند نیروهای خطرناک و خسارات گستردهای برای غیرنظامیان ایجاد کند، از حمایت ویژه برخوردارند. پروتکل اول الحاقی به کنوانسیونهای ژنو و اساسنامه رم دیوان کیفری بینالمللی، در این زمینه ملاحظات و محدودیتهای مشخصی را برای اقدامات نظامی در نظر گرفتهاند. از این رو، هرگونه روایتسازی درباره ماهیت نظامی زیرساختهای آبی باید با حساسیت بیشتری بررسی شود. البته نقد سیاست سدسازی، ارزیابی توجیه اقتصادی پروژهها و بررسی آثار زیستمحیطی آنها موضوعاتی مستقل و ضروری هستند؛ اما این نقدها نباید با نسبت دادن کارکردهای نظامی اثباتنشده به سدها درآمیزند. مرز میان فرضیه و واقعیت، بهویژه زمانی که پای زیرساختهای حیاتی و امنیت انسانی در میان است، مرزی رسانهای صرف نیست، بلکه میتواند با جان و معیشت مردم ارتباط مستقیم داشته باشد.
* سخنگوی صنعت آب کشور


