چرا بازار جهانی هنوز تسلیم شوک هرمز نشده است؟
معمای نفت در میانه جنگ
گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- محمد امین مکرمی: ده هفته پس از آغاز جنگ ایران و آمریکا، بازار جهانی نفت وارد یکی از پیچیدهترین دورههای تاریخ خود شده است. بسته ماندن تنگه هرمز به معنای حذف روزانه حدود ۱۴ میلیون بشکه نفت از بازار جهانی است؛ رقمی معادل ۱۴ درصد تولید جهان. با این حال برخلاف بسیاری از پیشبینیها، قیمت نفت هنوز وارد محدوده انفجاری نشده و نفت برنت حوالی ۱۰۷ دلار معامله میشود. این در حالی است که بسیاری از تحلیلگران انتظار داشتند تداوم بحران، قیمتها را به محدوده ۱۵۰ تا ۲۰۰ دلار برساند. همین تناقض بزرگ، پرسش تازهای را در بازار انرژی ایجاد کرده است؛ چرا جهان هنوز با یک فاجعه نفتی کامل روبهرو نشده است؟
در هفتههای ابتدایی جنگ، بازارها با شوک شدیدی مواجه شدند. فاصله قیمت نفت نقدی با قراردادهای آتی افزایش یافت و معاملهگران نگران کمبود فوری عرضه بودند. اما به تدریج بخشی از این نگرانی فروکش کرد. اکنون حتی بازار نقدی نیز آرامتر شده و فاصله قیمت تحویل فوری نفت با قراردادهای آینده کاهش یافته است. بخشی از این آرامش به امید معاملهگران به یک توافق سیاسی بازمیگردد. دونالد ترامپ طی هفتههای اخیر بارها از احتمال پیشرفت مذاکرات سخن گفته و همین موضوع باعث شده بازارها هنوز وقوع یک بحران طولانیمدت را بهطور کامل در قیمتها لحاظ نکنند.
براساس گزارش اکونومیست، عامل اصلی جلوگیری از جهش شدید قیمت نفت، افزایش ناگهانی صادرات از سوی تولیدکنندگان خارج از خلیج فارس است. آمریکا در این میان نقش محوری ایفا کرده و صادرات خالص نفت و فرآوردههای نفتی این کشور به رکورد تاریخی نزدیک به ۹ میلیون بشکه در روز رسیده است. این میزان حدود ۳.۸ میلیون بشکه بیشتر از مدت مشابه سال قبل است و عملا بخش مهمی از کمبود بازار را جبران کرده است.
افزایش صادرات آمریکا تنها حاصل رشد تولید نبود. واشنگتن بخشی از ذخایر استراتژیک نفت خود را آزاد کرد و همزمان شرکتهای نفتی نیز با سرعت ظرفیت صادراتی را افزایش دادند. خطوط لوله، پایانههای صادراتی و شبکه حملونقل نفتی آمریکا طی چند هفته برای ارسال حجم بیشتری از نفت به اروپا و آسیا بسیج شدند. تخفیف سنگین نفت وستتگزاس نسبت به نفت برنت نیز باعث شد خریداران آسیایی و اروپایی به سمت نفت آمریکا متمایل شوند.
در کنار آمریکا، دیگر تولیدکنندگان نیز صادرات خود را افزایش دادهاند. کانادا، ونزوئلا، نروژ و برزیل همگی بخشی از نفت حذفشده خلیج فارس را جبران کردهاند. به همین دلیل، شکاف واقعی عرضه جهانی که در ابتدا حدود ۱۴ میلیون بشکه برآورد میشد، اکنون به حدود ۸ میلیون بشکه در روز کاهش یافته است.
اما سمت تقاضا نیز به همان اندازه مهم بوده است. واردات نفت در اقتصادهای بزرگ جهان بهویژه چین بهشدت افت کرده است. تنها واردات چین حدود ۶.۶ میلیون بشکه در روز کاهش یافته؛ رقمی که بخش بزرگی از افت تقاضای جهانی را توضیح میدهد. پالایشگاههای چینی حتی بخشی از محمولههایی را که قبلا خریداری کرده بودند، دوباره به دیگر خریداران آسیایی فروختهاند.
این کاهش تقاضا البته نشانه مثبتی نیست. بخشی از آن ناشی از افت مصرف و کند شدن فعالیت اقتصادی است. کمبود نفت خام موجب شده پالایشگاههای آسیا و اروپا تولید خود را کاهش دهند. همزمان کاهش صادرات فرآوردههای نفتی خلیج فارس، قیمت بنزین، گازوئیل و سوخت جت را بهشدت بالا برده است. رشد هزینه انرژی نیز فشار بیشتری بر مصرفکنندگان و صنایع وارد کرده و بخشی از تقاضای جهانی را از بین برده است.
با این حال، همه افت واردات ناشی از رکود نیست. بسیاری از خریداران جهانی تصور میکنند بحران هرمز موقتی خواهد بود و ترجیح میدهند خرید نفت را به تعویق بیندازند تا در صورت کاهش قیمتها، بعدا وارد بازار شوند. همین رفتار باعث شده بخشی از نفت تولیدشده فعلا روی نفتکشها ذخیره شود و بازار با نوعی مازاد موقت روبهرو شود؛ وضعیتی که مانع جهش شدید قیمتها شده است.
در این میان چین به مهمترین بازیگر پشتپرده بازار نفت تبدیل شده است. برآوردها نشان میدهد این کشور حدود ۱.۲ میلیارد بشکه ذخیره نفت در اختیار دارد. برخی تحلیلگران معتقدند پکن بخشی از نفت ذخیرهشده در مخازن زیرزمینی را وارد بازار داخلی کرده و به همین دلیل توانسته واردات را کاهش دهد بدون آنکه کمبود شدیدی در داخل ایجاد شود. اما ادامه این روند برای مدت طولانی دشوار خواهد بود.
فصل تعمیرات پالایشگاههای چین بهزودی پایان مییابد و انتظار میرود مصرف نفت این کشور دوباره افزایش پیدا کند. آمریکا نیز با چالش مشابهی مواجه است. پالایشگاههای آمریکایی در آستانه افزایش تولید قرار دارند و این یعنی بخشی از نفتی که اکنون صادر میشود، دوباره به بازار داخلی بازخواهد گشت. همزمان ذخایر بنزین آمریکا با سرعت زیادی در حال کاهش است؛ موضوعی که نگرانی سیاسی مهمی برای دولت ترامپ ایجاد کرده است.
افزایش قیمت سوخت در آمریکا همواره حساسیت سیاسی بالایی داشته است. اکنون نیز بحث ممنوعیت صادرات فرآوردههای نفتی در واشنگتن مطرح شده تا از جهش بیشتر قیمت بنزین جلوگیری شود. اگر چنین تصمیمی اجرایی شود، بازار جهانی انرژی با شوک تازهای روبهرو خواهد شد و احتمال جهش شدید قیمتها افزایش مییابد.
بازار نفت فعلا با اتکا به ذخایر استراتژیک، افزایش صادرات آمریکا و کاهش موقت تقاضا از فروپاشی فاصله گرفته است. اما این وضعیت بیشتر شبیه خریدن زمان است تا حل بحران. اگر تنگه هرمز همچنان بسته بماند، ذخایر جهانی بهتدریج کاهش خواهد یافت و بازار ناچار میشود با واقعیت کمبود عرضه روبهرو شود؛ واقعیتی که میتواند موج اصلی بحران انرژی را به اقتصاد جهانی تحمیل کند.
