تغییر معادلات معدنی برزیل با پیروزی لولا
دنیای اقتصاد: تاکید دولت برزیل بر فرآوری مواد معدنی در داخل کشور، مسیر سرمایه‌گذاری خارجی در این بخش را تحت‌تاثیر قرار می‌دهد. پیروزی مجدد لوئیز ایناسیو لولا دا سیلوا در انتخابات ریاست‌جمهوری برزیل، امیدهای دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، برای دسترسی سریع به دومین ذخایر بزرگ عناصر نادر خاکی جهان را کمرنگ کرده است. در صورت پیروزی فلاویو بولسونارو، رقیب انتخاباتی لولا که خانواده‌اش روابط نزدیکی با ترامپ دارند، احتمال می‌رفت سرمایه‌گذاری آمریکا در منابع معدنی برزیل با سرعت بیشتری پیش برود و به واشنگتن در رقابت با چین کمک کند. با این حال، دولت لولا قصد ندارد درهای سرمایه‌گذاری خارجی را به روی شرکت‌های آمریکایی ببندد، بلکه در پی آن است که چارچوب جدیدی برای فعالیت سرمایه‌گذاران در بخش مواد معدنی راهبردی تدوین کند؛ چارچوبی که بر فرآوری و تولید محصولات معدنی در داخل برزیل، به‌جای صادرات مواد خام، تاکید دارد.
بر اساس اظهارات سه عضو شورای ملی صنعتی‌سازی مواد معدنی حیاتی و راهبردی برزیل (CIMCE)، دولت این کشور قصد دارد مقررات تازه‌ای را در این زمینه تدوین کند. این شورا که نخستین نشست آن روز پنج‌شنبه پنجم نوامبر با حضور لولا برگزار شد، قرار است سیاست‌های مربوط به سرمایه‌گذاری، مشوق‌های صنعتی و اولویت‌بندی پروژه‌های معدنی را تعیین کند. عناصر نادر خاکی به دلیل کاربرد گسترده در فناوری‌های پیشرفته، صنعت خودرو و بخش انرژی، از اهمیت ویژه‌ای در این چارچوب برخوردارند. لولا پیش‌تر نسبت به رقابت قدرت‌های خارجی برای دسترسی به منابع طبیعی برزیل هشدار داده و آن را به نوعی رقابت استعماری تشبیه کرده بود؛ رقابتی که به گفته او، ممکن است منابع کشور را در اختیار بازیگران خارجی قرار دهد، بی‌آنکه ارزش افزوده قابل‌توجهی برای اقتصاد برزیل ایجاد کند. مارکو لاگه، یکی از اعضای شورای مذکور، در این باره گفت: «مهم‌ترین موضوع این است که تولید در برزیل افزایش یابد. فرآوری، تولید، ایجاد ارزش افزوده و سرمایه‌گذاری در دانش، تحقیق و توسعه اهمیت دارد. چین طی ۳۰ سال گذشته همین مسیر را دنبال کرده است.»
تغییر مسیر در روابط معدنی با آمریکا
ترامپ پیش‌تر با استفاده از ابزارهایی مانند تعرفه و تحریم تلاش کرده بود برزیل را برای توقف پیگرد قضایی ژائیر بولسونارو، رئیس‌جمهور پیشین این کشور، تحت فشار قرار دهد. بولسونارو پس از شکست در انتخابات سال ۲۰۲۲ به اتهام تلاش برای کودتا محکوم شد و اکنون دوران محکومیت ۲۷ ساله خود را سپری می‌کند. فلاویو بولسونارو، رقیب لولا در انتخابات اخیر، اندکی پس از شکست انتخاباتی برزیل را ترک کرد؛ این در حالی بود که دیوان عالی این کشور دستور داده بود گذرنامه‌های او را تحویل بگیرند. آمریکا نیز به او پیشنهاد پناه امن داده بود. فلاویو مدعی شده بود که به دلیل آنچه تعقیب قضایی با انگیزه سیاسی می‌خواند، ناچار به ترک کشور شده و در صورت ماندن در برزیل با خطر زندانی‌شدن روبه‌رو بوده است. یک مقام وزارت خارجه آمریکا پیش‌تر به رویترز گفته بود که ترامپ خواهان دسترسی ترجیحی به ذخایر عناصر نادر خاکی برزیل است.
فلاویو بولسونارو نیز پس از دیدار با ترامپ در ماه مه، از ایجاد یک «مشارکت راهبردی بلندمدت» در زمینه ذخایر معدنی برزیل سخن گفته بود. با وجود تغییر شرایط سیاسی، کاخ سفید همچنان بر اهمیت همکاری با برزیل تاکید دارد. سخنگوی این نهاد اعلام کرده است که متنوع‌سازی زنجیره تامین مواد معدنی آمریکا به نفع هر دو کشور است و دولت ترامپ برای ایجاد فرصت‌های جدید، تقویت همکاری‌ها و دستیابی به نتایج ملموس متعهد خواهد بود. تحلیلگران پیش‌تر انتظار داشتند در صورت پیروزی فلاویو بولسونارو، شورای CIMCE منحل شود و شرکت‌های معدنی با فشار کمتری برای توسعه صنایع پایین‌دستی عناصر نادر خاکی روبه‌رو باشند. اما با انتخاب مجدد لولا، به نظر می‌رسد سرمایه‌گذاران خارجی برای فعالیت در این بخش باید سهم بیشتری در فرآوری مواد معدنی و انتقال فناوری به برزیل داشته باشند. اراسی لافونته، عضو شورای CIMCE و رئیس دفتر فرماندار ایالت باهیا، در این باره تاکید کرده است که برزیل از سرمایه‌گذاران خارجی انتظار دارد مواد معدنی را در داخل کشور فرآوری و پالایش کنند و در زمینه انتقال فناوری نیز همکاری داشته باشند. به گفته او، آمریکا همچنان یکی از بازیگران مهم این حوزه خواهد بود و از این بازار کنار گذاشته نمی‌شود.
درهای باز به روی آمریکا و چین
چین بزرگ‌ترین ظرفیت فرآوری عناصر نادر خاکی جهان را در اختیار دارد و کنترل بخش مهمی از زنجیره تامین این مواد را نیز در دست گرفته است. از همین رو، تامین منابع جایگزین و کاهش وابستگی به چین به یکی از محورهای اصلی سیاست معدنی آمریکا تبدیل شده است. از نگاه مقام‌های برزیلی، هم آمریکا و هم چین می‌توانند در تحقق اهداف این کشور برای توسعه صنعت مواد معدنی حیاتی نقش داشته باشند. با این حال، تحقق این هدف به فراهم‌شدن زیرساخت‌های فنی و فناوری مورد نیاز وابسته است. رامون باروا، مدیرعامل شرکت Aclara Resources که در حال توسعه یک معدن عناصر نادر خاکی در ایالت گویاس برزیل و همچنین فناوری جداسازی این عناصر در آمریکاست، معتقد است حتی اگر دولت لولا امروز خواهان انجام فرآیند جداسازی عناصر نادر خاکی در داخل برزیل باشد، این کشور در شرایط فعلی از توانایی فنی لازم برخوردار نیست و ابتدا باید فناوری موردنیاز را به دست آورد. با وجود ظرفیت قابل‌توجه برزیل در این حوزه، در حال حاضر تنها معدن Serra Verde که با حمایت دولت آمریکا فعالیت می‌کند، به مرحله تولید تجاری عناصر نادر خاکی در این کشور رسیده است. این پروژه نیز با چالش‌های فنی روبه‌روست و شرکت بهره‌بردار انتظار ندارد تا پایان سال آینده به ظرفیت کامل تولید دست پیدا کند. لولا حدود دو هفته پیش از دور نخست انتخابات، سیاست ملی مواد معدنی حیاتی و راهبردی برزیل را امضا کرد. این سیاست با ایجاد شورای CIMCE، زمینه بازنگری در مقررات معدنی، طراحی مشوق‌های سرمایه‌گذاری و تدوین سازوکارهایی برای کاهش ریسک پروژه‌ها را فراهم کرده است.
