پایانه جنوب؛ ضرورت ساماندهی یا انتقال؟
سپیده ابوالفتحی*
موضوع انتقال پایانه جنوب، مساله جدیدی نیست. این پیشنهاد دستکم از اواسط دهه۸۰ شمسی و در دورهای مطرح شد که طرحهای بلندپروازانهای برای ارتقای جایگاه تهران در مقیاس جهانی و ایجاد قطبهای جدید فعالیت در جنوب شهر در قالب پهنه تجارت جهانی در طرح جامع، دنبال میشد.
در سالهای بعد، گزینههایی مانند شهر آفتاب و محدوده منطقه ۱۸ و ۱۹برای استقرار پایانه مطرح شدند؛ اما این پیشنهادها به جابهجایی نهایی منجر نشدند. نهایتا در ۳۰آبان۱۴۰۵، نیز شهردار تهران، بار دیگر از انتقال پایانههای جنوب و غرب به محدوده هاب لجستیک منطقه۱۸ سخن گفته است. تکرار این پیشنهاد در فاصلهای نزدیک به دو دهه، ضرورت بررسی دقیقتر آن را نشان میدهد؛ در این رابطه پرسش اصلی این است که چرا پیشنهادهای پیشین به مرحله اجرا نرسیدند و آیا شرایط امروز تهران، انتقال را به گزینهای مناسبتر از ساماندهی پایانه در مکان فعلی تبدیل کرده است؟ محدودیت منابع مالی، ضرورت استفاده موثرتر از زیرساختهای موجود و توجه بیشتر به پیامدهای زیستمحیطی و کیفیت زندگی شهری، از جمله عواملی هستند که ارزیابی دوباره گزینهها را ضروری میکنند.
پایانه جنوب در بستر تحولات منطقه ۱۶
منطقه۱۶ زمانی که در حاشیه تهران قرار داشت، میزبان کارخانهها، انبارها، سیلوها، باراندازها و فعالیتهای پشتیبان حملونقل و توزیع کالا بود. با گسترش شهر، منطقه از نظر کالبدی به تهران پیوست؛ اما بخشی از ساختار فعالیتی آن همچنان متاثر از نقش صنعتی و پیراشهری گذشته باقی ماند. بخشی از اراضی صنعتی نیز به کاربریهای دیگر، از جمله مسکونی، اختصاص یافتند؛ اما عدمتعادل میان سکونت، اشتغال و خدمات همچنان مشکلزا است.
پایانه جنوب یکی از عناصر مهم و البته مسالهساز این منطقه است. تردد اتوبوسهای بینشهری و خودروهای وابسته، فشار بر شبکه معابر، آلودگی هوا و صوت، اختلال در حرکت پیاده و کاهش کیفیت محیط زندگی از پیامدهای استقرار آن در بافت شهری هستند. محصوربودن مجموعه نیز در بخشهایی از محدوده به ضعف ارتباط پایانه با بافت پیرامونی دامن زده است. بااینحال، مشکلات منطقه ریشههایی فراتر از پایانه دارند و با انتقال یک مجموعه مسافربری بهتنهایی برطرف نمیشوند.
ظرفیت مکانی پایانه؛ مزیتی قابل تامل
در کنار پیامدهای ذکرشده، موقعیت پایانه جنوب از ظرفیتهای حملونقلی قابلتوجهی برخوردار است. مجاورت با ایستگاه و اراضی راهآهن تهران، دسترسی به خط یک مترو و شبکه اتوبوسرانی، امکان پیوند سفرهای بینشهری و درونشهری را فراهم میکند. همچنین، در ارزیابی آینده این محدوده باید ارتباط آن با توسعه آتی مترو (خط۸) نیز بهعنوان یک فرصت مهم در نظر گرفته شود. بنابراین، پایانه میتواند فراتر از یک محل توقف و اعزام اتوبوس، به مرکزی برای تبادل میان شیوههای مختلف جابهجایی ارتقا یابد؛ البته تحقق این ظرفیت به اصلاح دسترسیها، مدیریت ورود و خروج اتوبوسها و بهبود ارتباط پیاده با ایستگاههای حملونقلعمومی وابسته است.
تجربه پایانه Port Authority در نیویورک نشان میدهد که حل مسائل پایانههای بزرگ شهری الزاما به معنای انتقال آنها نیست. در این پروژه، پایانه در مکان فعلی با مجموعهای جدید جایگزین میشود و با پیشبینی تاسیسات مستقل توقف اتوبوسها، فضاهای تجاری و فضای عمومی سبز، ضمن حفظ عملکرد حملونقلی، آثار آن بر معابر کاهش یافته و ارتباطش با محیط شهری بهبود مییابد.
ساماندهی فعالیتها، نه حذف یکپارچه آنها
مساله منطقه۱۶ صرفا به پایانه مسافربری محدود نمیشود؛ انبارداری، باراندازها و توزیع کالا نیز بخشی از ساختار اقتصادی و حملونقلی مسالهساز آن هستند. نیاز شهر به زیرساختهای جابهجایی مسافر و کالا، حذف یکپارچه این فعالیتها را منتفی میکند. تجربه برخی شهرهای اروپایی، از جمله آمستردام هم نشان میدهد که مدیریت هوشمند جریان کالا و تجمیع محمولهها میتواند آثار ترافیکی و زیستمحیطی لجستیک شهری را کاهش دهد.
البته این رویکرد به معنای حفظ همه فعالیتها در مکان فعلی نیست. باید میان فعالیتهای ضروری و قابلسازگارشدن با محیط شهری و فعالیتهای ناسازگار، بر اساس تبعات آنها، تمایز قائل شد. گروه نخست با نوسازی تجهیزات، مکانیزهشدن و مدیریت هوشمند سامان مییابند و برای گروه دوم باید مکان مناسبتری در نظر گرفت. در عین حال، بهرهبرداران نیز باید در قبال پیامدهای فعالیت خود مسوولیت بپذیرند و در بهبود محیط پیرامونی مشارکت کنند؛ چراکه بهرهمندی از مزایای استقرار در شهر، مستلزم پذیرش هزینهها و مسوولیتهای آن است.
ساماندهی پایانه در مقیاس یک پهنه شهری
ساماندهی پایانه جنوب نباید به نوسازی ساختمانها یا تغییر کاربری آن محدود شود. موضوع اصلی، بازنگری در رابطه پایانه با اراضی راهآهن، فعالیتهای پیرامونی و محلات است. برنامهای یکپارچه باید فعالیتها، دسترسیها، فضاهای عمومی و کاربریهای مکمل را همزمان سامان دهد. در این راستا، ایجاد فضاهای عمومی، ارتقای امنیت اجتماعی و تقویت ارتباط پیاده با محلات میتواند از حالت جزیرهای و محصور پایانه بکاهد. ساماندهی باراندازها و اراضی رهاشده و هماهنگی خدمات مسافری با فعالیتهای تجاری و خدماتی پشتیبان نیز به شکلگیری محیطی فعالتر کمک میکند.
همچنین باید امکان آزادسازی بخشهایی از اراضی غیرعملیاتی پایانه و اراضی راهآهن را برای تامین فضای عمومی و سبز و تقویت ارتباط پیاده با بوستان بعثت بررسی کرد. در طرح تفصیلی تهران، تهیه طرح موضعی ویژه و تامین سهم قابلتوجهی از فضای سبز و باز برای محدوده پایانه پیشبینی شده است. علاوهبراین، تجربه اراضی مجاور پایانه نشان میدهد ظرفیت ساختمانی و توسعهای بسیار بالای آنها مطابق با طرح تفصیلی، بهتنهایی ضامن تحققپذیری نیست. با وجود ظرفیتهای پیشبینیشده، بخش عمده توسعه این اراضی محقق نشده است. تحقق توسعه به تقاضا، زیرساخت، تامین مالی، حقوق مالکانه و هماهنگی دستگاهها وابسته است. بنابراین، آزادسازی زمین پایانه نیز بدون برنامه واقعبینانه برای استفاده مجدد، لزوما به بهبود محیط شهری نمیانجامد.
انتقال یا ساماندهی؛ مقایسهای فراتر از جابهجایی
نه ماندگاری پایانه در وضعیت موجود قابل دفاع است و نه انتقال آن، صرفا بهدلیل مشکلات فعلی، راهحلی قطعی است. انتقال به منطقه ۱۸ باید از نظر دسترسی مسافران، زمان و هزینه سفر، آثار ترافیکی، ظرفیت زیرساختی مقصد و پیامدهای آن بر سازمان فضایی تهران ارزیابی شود. در مقابل، ساماندهی در مکان فعلی نیز باید با برآورد هزینه اصلاح زیرساختها، کاهش آثار منفی و امکان تحقق برنامه سنجیده شود. آزادسازی زمین پایانه بهخودیخود دستاورد نیست؛ همانطور که حفظ آن بدون اصلاح عملکرد و رابطه با شهر قابل دفاع نیست. تصمیمگیری مستند، مستلزم روشنشدن هزینهها و پیامدهای هر دو گزینه و امکان تحقق برنامههای پیشنهادی است. آینده پایانه جنوب بخشی از آینده منطقه۱۶ و پیوند دوباره آن با ساختار شهری تهران است.
* کارشناس شهرسازی


