«دنیای اقتصاد» از انتشار ۵ میلیون تن گاز گلخانهای و آسیب دیدن هزار هکتار باغ در پی تهاجم نظامی به ایران گزارش میدهد
ضربه جنگ به بخش کشاورزی
فاطمه صالحی: جنگها اغلب با تصاویر ویرانی ساختمانها، زیرساختها و خسارتهای انسانی شناخته میشوند، اما بخش مهمی از پیامدهای آنها در لایهای پنهانتر و ماندگارتر رخ میدهد؛ جایی که منابع طبیعی، آب، خاک و امنیت غذایی کشورها تحتتاثیر قرار میگیرند. تجربه بسیاری از درگیریهای نظامی در جهان نشان داده است که آثار زیستمحیطی جنگ میتواند سالها پس از پایان درگیری نیز ادامه داشته باشد و ظرفیت تولید کشاورزی را کاهش دهد. انتشار آلایندهها در نتیجه تخریب تاسیسات صنعتی، آلودگی منابع آب، آسیب به پوشش گیاهی و اختلال در چرخههای تولید از جمله پیامدهایی است که در کنار خسارتهای مستقیم اقتصادی، فشار مضاعفی بر بخش کشاورزی وارد میکند.
در ایران نیز همزمان با بررسی ابعاد مختلف خسارتهای ناشی از حملات اخیر، توجه به اثرات این رویدادها بر اراضی کشاورزی، باغات، منابع آب و محیط زیست اهمیت ویژهای یافته است. از یک سو گزارشهایی از آسیبدیدگی بخشی از اراضی و باغات در مناطق پیرامونی تهران و تاثیر آلودگیهای ناشی از حملات بر منابع طبیعی منتشر شده و از سوی دیگر فعالان بخش کشاورزی نسبت به پیامدهای غیرمستقیم جنگ از جمله اختلال در تامین نهادهها، افزایش هزینههای تولید و تشدید مشکلات انرژی هشدار میدهند. این مسائل در شرایطی مطرح میشود که بخش کشاورزی پیش از این نیز با چالشهایی همچون کمبود آب، ناترازی انرژی و افزایش هزینههای تولید مواجه بوده است.
خسارتهای زیستمحیطی جنگ رمضان
پیمان فلسفی عضو کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به خسارتهای زیستمحیطی و کشاورزی ناشی از حملات دشمن، از ادامه روند برآورد آسیبها خبر داد و تاکید کرد که بخشی از این خسارتها فراتر از تخریبهای فیزیکی بوده و منابع طبیعی، آب، خاک و اراضی کشاورزی کشور را تحتتاثیر قرار داده است. فلسفی درباره برآورد خسارتهای واردشده گفت: ارزیابیها همچنان در حال انجام است و هنوز نمیتوان عدد دقیقی از خسارتهای ریالی ارائه کرد، اما برآوردهای اولیه از ابعاد قابلتوجه آسیبهای زیستمحیطی حکایت دارد. به گفته وی، حدود 5 میلیون تن گاز گلخانهای در نتیجه این حملات به محیط زیست تحمیل شده که از نظر آثار آلایندگی معادل اضافه شدن نزدیک به یکمیلیون خودروی بنزینسوز به چرخه مصرف سوخت کشور است. همچنین این میزان آلودگی را میتوان معادل از بین رفتن حدود ۸۰میلیون اصله درخت دانست که تصویری روشن از گستره خسارتهای واردشده ارائه میدهد.
وی درباره آثار این حملات بر بخش کشاورزی افزود: حمله به پالایشگاهها، صنایع نفت، گاز، پتروشیمی و سایر واحدهای صنعتی تنها خسارت اقتصادی به همراه نداشته، بلکه موجب انتشار آلایندههایی شده که آب، خاک و اراضی کشاورزی را نیز تحتتاثیر قرار داده است. بخشی از باغات و زمینهای کشاورزی اطراف تهران از این آلودگیها آسیب دیدهاند و بررسیهای اولیه نشان میدهد حدود ۸۰۰ تا هزار هکتار از باغات منطقه کن و محدودههای پیرامونی پایتخت تحتتاثیر این شرایط قرار گرفتهاند. این آلودگیها تنها به سطح زمین محدود نیست و منابع آبی شامل قنوات، چشمهها و چاههای آب را نیز درگیر کرده است؛ موضوعی که میتواند آثار بلندمدتی بر تولیدات کشاورزی و کیفیت منابع طبیعی برجای بگذارد.
عضو کمیسیون کشاورزی مجلس با اشاره به ضرورت پیگیری حقوقی این خسارتها اظهار کرد: ارزیابی مالی آسیبهای واردشده تنها بخشی از ماجراست و در کنار آن باید ابعاد حقوقی پرونده نیز دنبال شود. خسارتهایی که در جریان جنگ به محیط زیست، منابع طبیعی، اراضی کشاورزی و منابع آب و خاک کشور وارد شده، قابلیت پیگیری در مراجع ذیربط را دارد و دستگاههای مسوول باید با مستندسازی دقیق، زمینه محکومیت عاملان این خسارتها را فراهم کنند. وی ادامه داد: وزارت امور خارجه، دستگاه قضایی و سایر نهادهای مسوول باید با استفاده از ظرفیتهای حقوق بینالملل موضوع را دنبال کنند. مردم ایران حق دارند خسارتهایی که در نتیجه این حملات متحمل شدهاند به صورت دقیق ارزیابی شود و در نهایت غرامتهای مربوط به آن از عاملان این آسیبها دریافت شود. خسارتهای زیستمحیطی و کشاورزی واردشده به کشور هم قابل محاسبه است و هم امکان پیگیری حقوقی و مطالبه غرامت برای آن وجود دارد.
فلسفی در پاسخ به این پرسش که آیا کشاورزان آسیبدیده میتوانند از حمایتهای بیمهای برخوردار شوند، گفت: در بخش کشاورزی صندوق بیمه محصولات کشاورزی برای جبران خسارتهای ناشی از حوادث مختلف فعالیت میکند. در نظام بیمهای، حوادث معمولا به دو دسته طبیعی و غیرطبیعی تقسیم میشوند و جنگ نیز در زمره حوادث غیرطبیعی قرار میگیرد که منشأ انسانی دارد. وی افزود: تاکنون گزارشی درباره پذیرش یا رد درخواستهای مرتبط با خسارتهای جنگی در بخش کشاورزی به مجلس ارائه نشده است، اما این موضوع میتواند از مسیر بیمهای نیز قابل پیگیری باشد. در صورت نیاز، اصلاحات قانونی و مقرراتی لازم برای پوشش بهتر چنین خسارتهایی قابل انجام است تا کشاورزان و بهرهبرداران آسیبدیده بتوانند بخشی از زیانهای واردشده به اراضی، باغات، منابع آبی و املاک کشاورزی خود را جبران کنند.
کشاورزی زیر فشار جنگ و ناترازی انرژی
هامان هاشمی، نایب رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی ایران، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به پیامدهای جنگ و محدودیتهای ناشی از آن بر بخش کشاورزی، تاکید کرد که اگرچه هنوز برآورد دقیقی از خسارتهای مستقیم واردشده به اراضی و منابع آبی در دست نیست، اما مجموعهای از عوامل شامل اختلال در تامین نهادهها، افزایش هزینه تولید، محدودیتهای انرژی و مشکلات تامین سوخت، فشار قابلتوجهی بر تولیدکنندگان بخش کشاورزی وارد کرده است. هاشمی درباره آثار جنگ بر فعالیتهای کشاورزی گفت: شرایط جنگی صرفا به معنای خسارتهای مستقیم فیزیکی نیست، بلکه فضای نااطمینانی و فشارهای روانی نیز بر عملکرد فعالان اقتصادی اثر میگذارد. کشاورزان نیز از این قاعده مستثنی نیستند و نوسانات قیمتی، نگرانی از تامین نهادهها و ابهام نسبت به آینده بازار، بخشی از چالشهایی است که در این دوره با آن مواجه شدهاند.
وی افزود: یکی از مهمترین دغدغههای تولیدکنندگان، تامین نهادههای مورد نیاز بخش کشاورزی است. کودهای شیمیایی، سموم، مکملها و سایر اقلام مورد نیاز تولید، تحتتاثیر تحولات اخیر با محدودیتهایی در تامین و افزایش هزینه مواجه شدهاند. در کنار این موضوع، تحولات منطقهای و محدودیتهای ایجادشده در مسیرهای تجاری نیز بر قیمت جهانی برخی مواد اولیه اثر گذاشته و تامین بخشی از نیازهای تولید را دشوارتر کرده است. به گفته هاشمی، بخش قابلتوجهی از مواد مورد استفاده در بستهبندی محصولات کشاورزی نیز وابستگی مستقیمی به صنایع پتروشیمی دارد و هرگونه اختلال در این زنجیره میتواند بر هزینههای تولید و عرضه محصولات اثرگذار باشد. این موضوع در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا میکند که تولیدکنندگان همزمان با افزایش هزینههای نهادهای، با مشکلات دیگری نیز در حوزه انرژی روبهرو هستند.
نایب رئیس کمیسیون کشاورزی اتاق بازرگانی ایران با اشاره به ناترازی انرژی در کشور اظهار کرد: قطع برق یکی از مهمترین چالشهای فعلی بخش کشاورزی است. بسیاری از چاههای آب کشاورزی برای تامین آب مورد نیاز مزارع و باغات به برق وابسته هستند و هرگونه اختلال در تامین برق میتواند فرآیند آبیاری را با مشکل مواجه کند. وی توضیح داد: برخلاف برخی فعالیتهای صنعتی که امکان جبران بخشی از زمان از دسترفته از طریق تغییر شیفتهای کاری وجود دارد، در کشاورزی زمان آبیاری مستقیما با شرایط اقلیمی و نیاز فیزیولوژیک گیاه ارتباط دارد. اگر آبیاری در زمان مناسب انجام نشود، خسارت واردشده به محصول در بسیاری از موارد قابل جبران نخواهد بود. به همین دلیل لازم است برنامهریزی برای مدیریت مصرف برق در بخش کشاورزی با هماهنگی بیشتری میان وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی انجام شود.
هاشمی ادامه داد: در حال حاضر این هماهنگی به اندازه کافی مشاهده نمیشود و الگوی اعمال محدودیتهای برق، متناسب با نیازهای تخصصی بخش کشاورزی طراحی نشده است. این در حالی است که در حوزه دام، طیور و شیلات نیز قطعی انرژی میتواند پیامدهای مستقیمی بر تولید داشته باشد و خسارتهای غیرقابل جبرانی ایجاد کند. وی همچنین به مشکلات تامین سوخت اشاره کرد و گفت: بخشی از فعالیتهای کشاورزی به ماشینآلاتی وابسته است که با سوختهای فسیلی کار میکنند. تراکتورها، کمباینها و موتورهای دیزلی مورد استفاده در آبیاری، نیازمند تامین مستمر سوخت هستند، اما در برخی مناطق سهمیههای اختصاصیافته پاسخگوی نیاز واقعی کشاورزان نیست. این مساله بهویژه در فصل برداشت یا در مناطقی که کشت دوم انجام میشود، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
هاشمی در پایان با تاکید بر جایگاه راهبردی کشاورزی در شرایط فعلی گفت: امنیت غذایی امروز به یکی از مهمترین دغدغههای کشورها تبدیل شده است. در شرایطی که کشور همزمان با تحریمها، محدودیتهای اقتصادی و پیامدهای جنگ مواجه است، توجه ویژه به بخش کشاورزی ضرورت محسوب میشود. حمایت از تولیدکنندگان، تامین پایدار نهادهها، مدیریت مناسب انرژی و رفع موانع تولید میتواند به حفظ امنیت غذایی کشور کمک کند؛ موضوعی که در شرایط کنونی بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد.
معیشت خانوارها و ثبات بازار مواد غذایی
با وجود آنکه هنوز تصویر کاملی از ابعاد خسارتها در دست نیست، آنچه از اظهارات مسوولان و فعالان بخش کشاورزی برمیآید این است که آثار جنگ در این حوزه تنها با پایان درگیریها خاتمه نخواهد یافت. بسیاری از پیامدهای واردشده به منابع طبیعی و فعالیتهای تولیدی، ماهیتی تدریجی دارند و ممکن است در ماهها و حتی سالهای آینده خود را نشان دهند. از کاهش بهرهوری برخی اراضی و تغییر کیفیت منابع آب گرفته تا افزایش هزینههای تولید و کاهش توان سرمایهگذاری بهرهبرداران، همگی عواملی هستند که میتوانند بر روند تولید محصولات کشاورزی اثر بگذارند. در چنین شرایطی، اهمیت رصد مستمر وضعیت مناطق آسیبدیده و تدوین برنامههای بازسازی بیش از گذشته نمایان میشود. بخش کشاورزی در سالهای اخیر با مجموعهای از فشارهای ساختاری مواجه بوده و اکنون اضافه شدن تبعات جنگ، ضرورت توجه ویژه به این بخش را دوچندان کرده است؛ زیرا هرگونه اختلال پایدار در تولید، فراتر از مرزهای مزارع و باغات، بر معیشت خانوارها و ثبات بازار مواد غذایی نیز اثرگذار خواهد بود.
