اختلاف قیمت میان بورس کالا و بازار آزاد، زمینه ایجاد رانت را برای سوداگران فراهم کرده است
ورود بازیگران غیرتولیدی به فولاد
ضعف نظارت بر زنجیره توزیع
کیوان جعفریطهرانی، تحلیلگر بینالمللی بازار آهن و فولاد، در گفتوگو با «دنیای اقتصاد» با اشاره به نوسانات عرضه محصولات زنجیره فولاد در بورس کالا بیان کرد: بخش مهمی از التهابهای اخیر بازار ناشی از فعالیت واسطهها و سوداگرانی است که از فضای روانی ناشی از تحولات اخیر و ضعف نظارت بر زنجیره توزیع بهره میبرند. او با بیان اینکه در شرایط بحرانی یا پس از وقوع رخدادهای سیاسی و نظامی، بخشی از سرمایهها به سمت کالاهای سرمایهای حرکت میکنند، گفت: در چنین شرایطی برخی افراد تلاش میکنند از هر بازاری برای حفظ ارزش سرمایه خود استفاده کنند و بازار فولاد نیز از این قاعده مستثنی نیست. کنترل این روند تنها از طریق اعمال قوانین دقیق و نظارت موثر بر زنجیره تولید و مصرف امکانپذیر خواهد بود.
طهرانی با اشاره به تجربههای گذشته در حوزه تنظیم بازار افزود: در مقاطعی مقرراتی وجود داشت که خرید هر محصول در زنجیره فولاد تنها برای واحدهایی امکانپذیر بود که در حلقه بعدی تولید حضور داشتند. بهعنوان مثال، خریدار کنسانتره باید واحد گندلهسازی در اختیار میداشت و خریدار گندله نیز باید تولیدکننده آهن اسفنجی میبود. بازگشت به چنین سازوکارهایی میتواند مانع از ورود دلالان به بازار محصولات بالادستی فولاد شود.
این تحلیلگر بازار فولاد تصریح کرد: برخلاف تصور عمومی، بیشترین فعالیتهای سوداگرانه در حلقههای ابتدایی و میانی زنجیره رخ میدهد و کمتر مشاهده میشود که افراد به سراغ خرید محصول نهایی مانند میلگرد بروند. به گفته او، حساسیت اصلی در بخش مواد اولیه و محصولات واسطهای زنجیره قرار دارد و به همین دلیل دولت باید تمرکز بیشتری بر این بخشها داشته باشد. او در ادامه به پیامدهای اقتصادی شکلگیری فضای روانی در بازار فولاد اشاره کرد و گفت: طی ماههای اخیر قیمت مسکن در برخی مناطق رشد قابلتوجهی را تجربه کرده است؛ درحالیکه سهم فولاد در هزینه ساخت یک ساختمان معمولی عموما بیش از پنج تا هفت درصد نیست. با این حال، انتشار اخبار غیرواقعی یا بزرگنمایی برخی رخدادها موجب شده است که افزایش قیمت فولاد بهعنوان توجیهی برای رشد شدید قیمت مسکن مطرح شود.
جعفریطهرانی افزود: حتی در مواردی که برخی واحدهای فولادی با محدودیت یا آسیب مواجه شدهاند، آثار آن بیشتر متوجه محصولات تخت بوده است؛ محصولاتی که در صنایع لوازم خانگی و خودروسازی کاربرد دارند. از این رو، ارتباط دادن جهشهای قابلتوجه قیمت مسکن به تحولات محدود در بخش فولاد، بیش از آنکه ریشه در واقعیتهای تولیدی داشته باشد، ناشی از فضای روانی و انتظارات تورمی است. او یکی دیگر از چالشهای موجود را نامشخص بودن محل نگهداری بخشی از محصولات فولادی عنوان کرد و گفت: پیشتر نیز هشدار داده شده بود که بازار با کمبود حدود یکمیلیون و ۲۰۰هزار تن از برخی محصولات مواجه است، اما همزمان گزارشهایی از وجود حجم قابلتوجهی از ورق گرم و سایر محصولات فولادی در انبارها منتشر شده است. به گفته او، اگر دولت نتواند محل نگهداری این کالاها را شناسایی و بر وضعیت آنها نظارت کند، احتمال افزایش احتکار و تشدید کمبودهای مصنوعی در بازار وجود خواهد داشت.
این کارشناس بازارهای جهانی فولاد هشدار داد که تداوم چنین وضعیتی میتواند آثار گستردهای بر صنایع پاییندستی داشته باشد. او در این باره گفت: کمبود ورق فولادی به طور مستقیم بر هزینه تولید خودرو، یخچال، ماشین لباسشویی و سایر لوازم خانگی تاثیر میگذارد و در نهایت فشار آن به مصرفکننده نهایی منتقل میشود. جعفریطهرانی در پاسخ به انتقاد برخی مصرفکنندگان درباره زمانبندی عرضهها در بورس کالا نیز گفت: سازوکار بورس به گونهای طراحی شده که زمان عرضهها از قبل مشخص است و نمیتوان ادعا کرد که عرضهکنندگان بهصورت ناگهانی یا بدون اطلاع قبلی اقدام به عرضه میکنند. مشکل اصلی زمان عرضه نیست، بلکه رقابت شدید برای خرید و حضور بازیگرانی است که با انگیزههای غیرتولیدی وارد بازار میشوند.
او همچنین درباره اختلاف قیمت برخی محصولات میان بورس کالا و بازار آزاد اظهار کرد: این وضعیت در همه حلقههای زنجیره یکسان نیست. در برخی محصولات مانند گندله، قیمتهای بورس حتی بالاتر از بازار آزاد قرار میگیرد؛ اما در محصولاتی نظیر شمش فولادی، محصولات تخت و برخی کالاهای صادراتی، قیمت بازار آزاد در مواردی بالاتر از نرخهای معاملاتی بورس است و همین موضوع انگیزه فعالیت واسطهها را افزایش میدهد. این تحلیلگر بینالمللی در پایان تاکید کرد که راهکار اصلی کنترل بازار فولاد در شرایط کنونی، افزایش شفافیت، رصد دقیق موجودی انبارها، جلوگیری از احتکار و محدود کردن خرید مواد اولیه به مصرفکنندگان واقعی زنجیره تولید است. او در پایان گفت: بدون اعمال چنین نظارتهایی، نوسانات بازار و شکلگیری رانت در زنجیره فولاد همچنان ادامه خواهد داشت.
افزایش انگیزههای سفتهبازی
به اعتقاد بسیاری از فعالان زنجیره فولاد، چالش امروز بازار بیش از آنکه به میزان تولید مربوط باشد، به نحوه توزیع و گردش کالا در بازار ارتباط پیدا میکند. در شرایطی که بخش قابلتوجهی از ظرفیت تولید کشور همچنان فعال است، نگرانی اصلی به ورود سرمایههای غیرتولیدی و افزایش انگیزههای سفتهبازانه بازمیگردد. تجربه سالهای گذشته نیز نشان داده است که هرگاه فاصله میان عرضه و تقاضا با انتظارات تورمی و فضای روانی بازار همراه شده، زمینه برای احتکار، خریدهای غیرمصرفی و افزایش قیمتها فراهم شده است.
از سوی دیگر، صنایع پاییندستی که به مواد اولیه فولادی وابسته هستند، بیش از سایر بخشها از این وضعیت آسیب میبینند؛ زیرا افزایش هزینه تامین مواد اولیه در نهایت به رشد قیمت محصولات نهایی منجر میشود. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که سیاستگذار تا چه اندازه میتواند با افزایش شفافیت، رصد موجودی انبارها و هدایت عرضهها به سمت مصرفکنندگان واقعی، از شکلگیری کمبودهای مصنوعی در بازار جلوگیری کند.
