جنگ و تب «دبی چاکلت» بازار جهانی پسته را به اوج قیمتی چندساله رساند؛
پسته در گرداب جنگ و تقاضا
گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- محمد امین مکرمی: بازار جهانی پسته این روزها زیر فشار همزمان دو عامل قرار گرفته است؛ از یکسو اختلالهای ناشی از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران و از سوی دیگر جهش تقاضای مصرفی برای محصولات مبتنی بر پسته در بازارهای جهانی. حاصل این همزمانی، جهش قیمت این محصول به بالاترین سطح چند سال اخیر و تشدید نگرانیها درباره پایداری عرضه در ماههای پیشروست.
پسته که در سالهای اخیر به یکی از اجزای پرطرفدار در صنایع غذایی،شکلاتسازی و دسرهای لوکس تبدیل شده، اکنون در نقطهای ایستاده که هم عرضه آن محدودتر شده و هم تقاضا به شکل بیسابقهای در حال افزایش است. بهویژه موج جهانی «دبی چاکلت» و محصولات مشابه که بر پایه کرم پسته و شیرینیهای خاورمیانهای شکل گرفتهاند، نقش مهمیدر این جهش تقاضا داشتهاند.
در سمت عرضه اما، ایران بهعنوان یکی از سه تولیدکننده و صادرکننده بزرگ پسته در جهان، با مجموعهای از اختلالات جدی روبهرو شده است. طبق برآوردهای نهادهای بینالمللی، ایران در برخی سالها تا حدود یکچهارمصادرات جهانی پسته را در اختیار دارد. اما تشدید درگیریهای نظامیو پیامدهای ژئوپلیتیک آن، مسیرهای صادراتی این محصول را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
گزارشها نشان میدهد که جنگ و پیامدهای آن، بهویژه در حوزه حملونقل و کشتیرانی در خاورمیانه، موجب شده ارسال محمولههای پسته از ایرانبا تاخیر، افزایش هزینه و در برخی موارد تغییر مسیر مواجه شود. بنادر کلیدی مانند بندرعباس نیز تحت فشارهای عملیاتی و محدودیتهای ناشی از ناامنی قرار گرفتهاند و همین موضوع زنجیرهصادرات را دچار اختلال کرده است.
پیش از تشدید درگیریها نیز بخش صادرات پسته ایران با مشکلاتیمانند تحریمها، نوسانات زیرساختی و حتی قطعیهای مقطعی ارتباطیروبهرو بود که ارتباط تولیدکنندگان با خریداران خارجی را دشوار میکرد. اما اکنون این مشکلات در سایه جنگ، ابعاد بزرگتری پیدا کردهاند و به گفته فعالان بازار، هماهنگیهای تجاری را بهطور محسوسی کند کرده است.
در همین حال، قیمت جهانی پسته در ماههای اخیر به سطوح بیسابقهای رسیده است. گزارشهای قیمتی نشان میدهد که نرخ هر پوند پسته در بازارهای بینالمللی به بالاترین سطح خود از سال ۲۰۱۸رسیده؛ افزایشی که تنها ناشی از اختلال عرضه نیست، بلکه رشد تقاضای مصرفی در بازارهای نوظهور نیز آن را تشدید کرده است.
یکی از محرکهای مهم این تقاضا، محبوبیت جهانی محصولات غذاییمبتنی بر پسته است؛ بهویژه شکلاتها و دسرهایی که در شبکههایاجتماعی به سرعت وایرال شدند و مصرفکنندگان جدیدی را به سمت اینطعم هدایت کردند. همین روند باعث شده صنایع غذایی در اروپا، خاورمیانه و آسیا بهطور فزایندهای به پسته وابسته شوند.
در سمت عرضه جهانی نیز شرایط چندان مساعد نیست. برداشتهایضعیف در برخی کشورهای تولیدکننده اصلی مانند آمریکا، ترکیه و ایران، از قبل بازار را در وضعیت شکنندهای قرار داده بود. خشکسالی در ایران نیز به کاهش تولید در سال ۲۰۲۵ دامن زده و ظرفیت صادراتیرا محدودتر کرده است.
در این میان، اختلال در مسیرهای حملونقل بهدلیل جنگ، یک لایهجدید از نااطمینانی به بازار اضافه کرده است. شرکتهای حملونقل دریایی بخشی از مسیرهای خود را لغو یا تغییر دادهاند و این موضوع باعث افزایش زمان تحویل و هزینههای لجستیکی شده است. مسیرهای جایگزین از طریق ترکیه، کانال سوئز یا خطوط ریلی به سمت چین نیز هرچند فعال هستند، اما هزینهبرتر و پیچیدهتر از مسیرهای سنتی محسوب میشوند.
بازارهای مقصد نیز بهطور مستقیم تحت تاثیر قرار گرفتهاند. در کشورهایی مانند هند و کشورهای حاشیه خلیج فارس، نوسان قیمت و کاهش دسترسی پایدار به محمولهها، موجب افزایش معاملات کوتاهمدت و جهشهای مقطعی قیمت شده است. برخی فعالان بازار هشدار میدهند که در صورت تداوم وضعیت فعلی، فشار افزایشی بر قیمتها ادامه خواهد داشت.
نکته مهم دیگر، نقش ایران بهعنوان یکی از گرههای اصلی زنجیره تجارت پسته در خاورمیانه است. بخش قابل توجهی از صادرات ایران معمولا از مسیر کشورهای واسطه مانند امارات و ترکیه به بازارهای جهانی منتقل میشود؛ مسیری که اکنون خود تحت تاثیر نااطمینانیهایژئوپلیتیک قرار گرفته است.
در کنار همه این عوامل، صنعت غذا نیز با چالش جایگزینی مواجه شده است. پستههای آمریکایی که بخش بزرگی از عرضه جهانی را تشکیلمیدهند، از نظر طعم و میزان روغن تفاوتهایی با نمونه ایرانی دارند و همین موضوع امکان جایگزینی کامل را برای برخی تولیدکنندگانصنایع غذایی دشوار کرده است. به همین دلیل، برخی تولیدکنندگانناچار به پرداخت قیمتهای بالاتر برای حفظ کیفیت محصولات خود شدهاند.
بازار پسته اکنون در نقطهای قرار دارد که همزمان تحت فشار ژئوپلیتیک،محدودیت عرضه و موج جدید تقاضای مصرفی قرار گرفته است. ترکیبی که بهطور طبیعی به افزایش قیمتها منجر شده و در صورت ادامه اختلالات ناشی از جنگ و مسیرهای تجاری، میتواند این روند صعودی را در ماههای آینده نیز تداوم بخشد.
