تسهیل ترانزیت در دستور کار تهران و آنکارا
همزمان با افزایش مبادلات تجاری ایران و ترکیه در نیمه نخست سال۱۴۰۵، دو کشور برای رفع موانع ترانزیتی و مرزی به توافق رسیدند. در دیدار وزیران اقتصاد ایران و تجارت ترکیه در حاشیه اجلاس سازمان همکاری اسلامی در استانبول، تشکیل کارگروه مشترک گمرکی، برگزاری نشست‌های مستمر میان مدیران مرزی و فعالیت شبانه‌روزی گمرکات برای کاهش توقف کامیون‌ها و تسریع مبادلات مورد توافق قرار گرفت. همچنین استفاده از ظرفیت سایر گذرگاه‌های مرزی، به‌ویژه در کنار بررسی مشکلات مرز بازرگان و تسهیل عبور محموله‌ها در دستور کار دو طرف قرار گرفت. این توافق‌ها می‌تواند در صورت اجرا، به تقویت زیرساخت‌های مرزی و پشتیبانی از روند رو به رشد تجارت دو کشور کمک کند.
تجارت ایران و ترکیه در نیمه نخست سال۱۴۰۵، برخلاف روند کلی تجارت خارجی کشور، با رشد همراه شد. در این دوره، ارزش مبادلات دو کشور با افزایش ۱۰.۳درصدی به ۷میلیارد و ۹۱۴میلیون دلار رسید. این در حالی است که ارزش کل تجارت خارجی ایران در همین بازه زمانی ۲۳.۵درصد کاهش یافته است. رشد صادرات ایران به ترکیه و همزمان افت واردات از این کشور، علاوه بر بهبود تراز تجاری، جایگاه ترکیه را در میان شرکای تجاری ایران ارتقا داده است. ترکیه که در نیمه نخست سال گذشته چهارمین مقصد صادراتی ایران بود، در ۶ماه نخست امسال به رتبه نخست رسید و پس از امارات متحده عربی، دومین شریک تجاری کشور شد. بر اساس گزارش تحلیلی تجارت ایران و ترکیه، تهیه‌شده در اداره مدیترانه در پنجم آبان۱۴۰۵، ارزش مبادلات تجاری دو کشور از ۷میلیارد و ۱۷۳میلیون دلار در نیمه نخست سال۱۴۰۴ به ۷میلیارد و ۹۱۴میلیون دلار در دوره مشابه امسال رسیده است. در همین حال، سهم ترکیه از مجموع تجارت خارجی ایران از ۱۳.۱درصد به ۱۸.۹درصد افزایش یافته است. این افزایش سهم، هم از رشد مبادلات دوجانبه و هم از کاهش تجارت ایران با سایر شرکای اقتصادی تاثیر پذیرفته است.
صادرات؛ موتور رشد تجارت
مهم‌ترین عامل افزایش تجارت ایران و ترکیه، رشد صادرات ایران به این کشور بوده است. ارزش صادرات ایران در ۶ماه نخست سال جاری با افزایش ۵۴.۱درصد به ۴میلیارد و ۲۸۴میلیون دلار رسید. این رشد در شرایطی ثبت شده که ارزش کل صادرات ایران در همین دوره کاهش قابل‌توجهی یافته است؛ این تفاوت از تغییر در مسیرهای تجاری کشور نشأت می‌گیرد. افزایش صادرات به ترکیه تنها به رشد ارزش کالاها محدود نبوده و حجم محموله‌های صادرشده نیز افزایش یافته است. وزن صادرات ایران به این کشور از حدود ۵میلیون و ۵۷هزار تن در نیمه نخست سال گذشته به ۷میلیون و ۱۷۲هزار تن در دوره مشابه امسال رسیده که از رشد ۴۱.۸درصدی حکایت دارد. همچنین متوسط ارزش گمرکی هر تن کالای صادراتی از حدود ۵۴۳ دلار به ۵۹۷دلار افزایش یافته است.
واردات کمتر، وزن بیشتر
در سمت مقابل، ارزش واردات ایران از ترکیه در نیمه نخست سال۱۴۰۵ با کاهش ۱۸درصدی مواجه شد و از ۴میلیارد و ۴۲۹میلیون دلار به ۳میلیارد و ۶۳۰میلیون دلار رسید. با این حال، وزن کالاهای وارداتی از این کشور نه‌تنها کاهش نیافت، بلکه با رشد ۵.۱درصدی از حدود ۳میلیون و ۶۲۶هزار تن به ۳میلیون و ۸۱۰هزار تن افزایش پیدا کرد. در نتیجه این تغییرات، متوسط ارزش گمرکی هر تن کالای وارداتی از ترکیه از حدود یک‌هزار و ۲۲۲ دلار به ۹۵۳ دلار کاهش یافت.
ترکیه در صدر مقاصد صادراتی
تغییرات تجارت دوجانبه، جایگاه ترکیه را در میان مقاصد صادراتی ایران نیز دگرگون کرده است. در نیمه نخست سال گذشته، ترکیه پس از چین، عراق و امارات متحده عربی در رتبه چهارم مقاصد صادراتی ایران قرار داشت؛ اما در ۶ماه نخست امسال، با رشد صادرات به این کشور و کاهش صادرات به برخی بازارهای عمده، به مقصد نخست صادراتی ایران تبدیل شد. سهم ترکیه از کل صادرات ایران از حدود ۱۰.۶درصد به ۲۲.۱درصد رسید. این تغییر، اهمیت بازار ترکیه را برای صادرکنندگان ایرانی افزایش داده، اما همزمان وابستگی عملکرد صادراتی کشور به شرایط این بازار را نیز بیشتر کرده است. از نظر مجموع ارزش صادرات و واردات نیز ترکیه با ۷میلیارد و ۹۱۴میلیون دلار، پس از امارات متحده عربی با ۸میلیارد و ۹۸۲میلیون دلار، در رتبه دوم شرکای تجاری ایران قرار گرفت و چین با ۷میلیارد و ۸۰۸میلیون دلار در جایگاه سوم ایستاد.
فشار بر زیرساخت‌های مرزی
افزایش حجم مبادلات، اهمیت ظرفیت‌های حمل‌ونقل و گمرکی را نیز برجسته کرده است. مجموع وزن صادرات و واردات ایران و ترکیه از حدود ۸میلیون و ۶۸۳هزار تن در نیمه نخست سال۱۴۰۴ به حدود ۱۰میلیون و ۹۸۲هزار تن در دوره مشابه امسال رسیده که از رشد ۲۶.۵درصدی حکایت دارد. در همین دوره، تعداد تردد وسایل نقلیه در مرز بازرگان به ۱۲۴هزار و ۶۸۴ مورد رسید؛ درحالی‌که این رقم در دوره مشابه سال گذشته ۹۳هزار و ۸۸ مورد بود. به این ترتیب، تردد وسایل نقلیه در این گذرگاه ۳۳.۹درصد افزایش یافت. بازرگان همچنین ۷۹.۷درصد تردد وسایل نقلیه ثبت‌شده در سه مرز بازرگان، رازی و سرو را به خود اختصاص داده است. سهم این مرز از ترانزیت ورودی سه گذرگاه نیز به ۸۵.۳درصد رسیده و حجم ترانزیت ورودی آن ۲۵۹هزار و ۴۷۴تن افزایش یافته است. تمرکز بخش عمده تردد و ترانزیت در بازرگان، ضرورت بررسی ظرفیت پذیرش، زمان انتظار، امکانات تخلیه و بارگیری و هماهنگی عملیاتی دو سوی مرز را افزایش می‌دهد. هرچند آمار کلی وزن تجارت به‌تنهایی سهم واقعی هر مسیر حمل‌ونقل را مشخص نمی‌کند، اما رشد مبادلات، نیاز به تقویت زیرساخت‌های مرزی و گمرکی را آشکار می‌سازد.
توافق ایران و ترکیه برای رفع موانع ترانزیتی
وزیر امور اقتصادی و دارایی ایران و وزیر تجارت ترکیه در دیداری در حاشیه چهل‌ودومین اجلاس کمیته دائمی همکاری‌های اقتصادی و تجاری سازمان همکاری اسلامی در استانبول، راهکارهای توسعه مبادلات تجاری و تسهیل ترانزیت کالا میان دو کشور را بررسی کردند. در این دیدار، سیدعلی مدنی‌زاده و عمر بولات بر تشکیل کارگروه مشترک گمرکی و برگزاری نشست‌های مستمر میان مدیران گمرکات مرزی برای رسیدگی به مشکلات اجرایی و عملیاتی توافق کردند. فعالیت شبانه‌روزی گمرکات مرزی، تدوین برنامه زمان‌بندی ترانزیت کالا و کاهش زمان توقف کامیون‌ها نیز از محورهای مورد تاکید دو طرف بود.
بخش مهمی از مذاکرات به بررسی مشکلات مرز بازرگان، به‌عنوان یکی از گذرگاه‌های اصلی تجارت زمینی ایران و ترکیه، اختصاص داشت. همچنین برنامه ترکیه برای نوسازی گمرکات و تاثیر آن بر روند تردد و ترانزیت کالا بررسی شد. دو طرف بر استفاده بیشتر از ظرفیت سایر مرزهای مشترک و تسهیل عبور محموله‌های حساس تاکید کردند. تشکیل کارگروه مشترک مناطق آزاد تجاری و صنعتی و بررسی موانع فعالیت شرکت‌های ترکیه‌ای در ایران نیز از دیگر موضوعات این مذاکرات بود. طرفین در پایان بر تداوم گفت‌وگوها و تقویت هماهنگی دستگاه‌های اجرایی و گمرکی برای تسهیل تجارت و توسعه همکاری‌های اقتصادی تاکید کردند.
