تحریمها، جنگ و چشمانداز اقتصاد ایران/ آیا اقتصاد ایران فقط قربانی تحریم است؟ +فیلم
در «تیتر یک» دوشنبه ۱۶ شهریور ۱۴۰۵، »پرونده روز» برنامه به بررسی تحریمها، جنگ و چشمانداز اقتصاد ایران اختصاص دارد؛ پژوهشی تازه از پروفسور هاشم پسران که تصویری از مسیر نزدیک به پنج دهه اقتصاد ایران زیر فشار تحریمها، درگیریهای نظامی و ضعفهای ساختاری ارائه میدهد و دو سناریوی متفاوت برای آینده اقتصاد ترسیم میکند. در کنار این پرونده، افزایش بازده اوراق اروپایی و تازهترین آمارهای بازار کار ۱۴۰۴ و وضعیت اشتغال فارغالتحصیلان بررسی میشود. همچنین به تناقض زیستمحیطی تولید گرافیت برای باتریهای لیتیومی و تلاش برای سبزتر کردن زنجیره خودروهای برقی پرداخته خواهد شد. در بخش سیاست بینالملل، پیروزی حزب راستگرای AfD در شرق آلمان و پیامدهای احتمالی آن برای سیاست داخلی آلمان، مهاجرت، روابط با روسیه و آینده اروپا بررسی میشود. در پایان نیز تأثیر گرمای فزاینده بر شهرها و راهکارهای معماری و شهرسازی برای مقابله با گرمایش شهری مورد توجه قرار میگیرد. با «تیتر یک» دوشنبه ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ همراه باشید.
افزایش بازده اوراق اروپایی
بازده اوراق دولتی در اقتصادهای بزرگ جهان در حال ارسال یک سیگنال مشترک است: هزینه قرض گرفتن برای دولتها رو به افزایش گذاشته است. این روند در اروپا شدت بیشتری دارد؛ جایی که بازده اوراق بلندمدت فرانسه، ایتالیا و بریتانیا طی ماه گذشته جهش کرده و حتی آلمان، بهعنوان یکی از امنترین بازارهای بدهی منطقه، از افزایش نرخها در امان نمانده است.
رشد بازده اوراق البته فقط یک اتفاق در بازارهای مالی نیست؛ پشت این تغییر، مجموعهای از عوامل اقتصادی و سیاسی قرار دارد؛ از بازگشت فشارهای تورمی و تغییر انتظارات درباره نرخ بهره بانک مرکزی اروپا گرفته تا کسری بودجه، افزایش هزینههای دولت و رشد عرضه اوراق. در این میان، شوک انرژی نیز اهمیت ویژهای پیدا کرده است؛ چراکه افزایش قیمت گاز در اروپا میتواند همزمان هزینه تولید، تورم و مسیر سیاست پولی را تحت تأثیر قرار دهد.
از سوی دیگر، ریسکهای سیاسی و انتخابات پیشرو در کشورهای اروپایی، بهویژه فرانسه و آلمان، باعث شده سرمایهگذاران برای پذیرش ریسک بیشتر، بازده بالاتری مطالبه کنند. حاصل جمع این عوامل، افزایش هزینه تأمین مالی دولتهاست؛ هزینهای که میتواند به بودجه عمومی، وامهای بانکی، بازار مسکن و سرمایهگذاری شرکتها منتقل شود. اما پرسش اصلی این است که آیا افزایش بازده اوراق صرفاً یک واکنش موقتی بازار است یا نشانه آغاز دورهای است که در آن دولتهای اروپایی باید با هزینه بالاتری برای تأمین مالی اقتصاد خود کنار بیایند؟
تحریمها، جنگ و چشمانداز اقتصاد ایران
پژوهش «تحریمها، جنگها و چشمانداز اقتصاد ایران» نوشته هاشم پسران و ران اسمیت، تصویری از اقتصادی ارائه میدهد که طی نزدیک به پنج دهه، همزمان زیر فشار تحریم، جنگ و ضعفهای ساختاری قرار داشته است. بر اساس این پژوهش، رشد متوسط سالانه اقتصاد ایران از زمان انقلاب حدود ۲.۳ درصد بوده؛ رقمی که در مقایسه با ترکیه فاصله قابلتوجهی دارد. رشد اقتصادی سرانه نیز تقریباً متوقف مانده و تورم متوسط سالانه نزدیک به ۲۰ درصد، به یکی از ویژگیهای پایدار اقتصاد ایران تبدیل شده است.
نویسندگان در ادامه دو مسیر متفاوت برای اقتصاد ایران ترسیم میکنند. در سناریوی نخست، تداوم درگیریهای نظامی و فشارهای نفتی، اقتصاد را به سمت یک «اقتصاد محاصرهشده» سوق میدهد؛ وضعیتی که میتواند سهمیهبندی شدیدتر سوخت، غذا و دارو و گسترش بازارهای غیررسمی را به دنبال داشته باشد.
اما سناریوی دوم، برقراری نوعی صلح سرد و کاهش تحریمهاست. در این حالت، احیای صادرات نفت و آزادسازی داراییهای خارجی میتواند منابع ارزی قابلتوجهی را وارد اقتصاد کند و با کاهش انتظارات تورمی، فرصتی برای اصلاحات ساختاری ایجاد شود.
پسران و اسمیت در این سناریو بر سه اصلاح کلیدی تأکید دارند: حرکت تدریجی به سمت نظام ارزی تکنرخی و شناور مدیریتشده، جایگزینی یارانههای پنهان با حمایتهای مستقیم و هدفمند، و اصلاح عمیق نظام بانکی. با این حال، اجرای این اصلاحات با یک مانع جدی روبهروست: شبکههایی که طی سالها از ارز ترجیحی، تسهیلات بانکی و سازوکارهای دور زدن تحریمها منتفع شدهاند.
پرسش اصلی پژوهش همینجاست: آیا کاهش فشار خارجی میتواند فرصتی برای اصلاح اقتصاد ایران ایجاد کند، یا منافع تثبیتشده اجازه عبور از ساختارهای ناکارآمد را نخواهد داد؟
آمارهایی از بازار کار 1404
آمارهای بازار کار ۱۴۰۴ با جزئیات بیشتر منتشر شد. در این آمار وضعیت بازار کار به تفکیک جنسیت، رشته تحصیلی و مشاغل آمده است. روایت مرکز آمار حکایت از آن دارد که دانشجویان رشتههای بازرگانی، حقوق و مهندسی بخش اعظمی از بازار کار فارغالتحصیلان را به خود اختصاص داده و بیشتر در مشاغل صنعتی و اداری مشغول شدهاند. همچنین این آمار نشان میدهد دلیل اصلی عدم جستجوی کار برای جمعیت غیرفعال کشور، مسئولیتهای شخصی و عدم نیاز به کار بوده است.
تولید گرافیت برای باتریهای لیتیومی
در حالی که جهان برای کاهش انتشار کربن بهسرعت به سمت خودروهای برقی و باتریهای لیتیومیونی حرکت میکند، یکی از مواد کلیدی این گذار خود با یک تناقض جدی روبهروست: گرافیت مورد نیاز باتریها، هم پرمصرف است و هم تولید آن میتواند انرژیبر و آلاینده باشد. از یکسو، تقاضای جهانی گرافیت تا سال ۲۰۴۰ میتواند دو برابر شود و از سوی دیگر، بیش از ۹۰ درصد بازار این ماده در اختیار چین قرار دارد. حالا فناوریهایی مانند تبدیل ضایعات زیستتوده به گرافیت با خلوص بالا، این پرسش را مطرح کردهاند که آیا میتوان همزمان با توسعه خودروهای برقی، مسیر تولید یکی از مواد حیاتی آنها را نیز سبزتر و مستقلتر کرد؟
زمینلرزه سیاسی در شرق آلمان
پیروزی حزب راستگرای «آلترناتیو برای آلمان» (AfD) در انتخابات محلی ایالت زاکسن-آنهالت، فراتر از یک موفقیت انتخاباتی در یکی از کمجمعیتترین ایالتهای آلمان است. این حزب با کسب ۴۴ درصد آرا، ۳۹ کرسی از مجموع ۸۳ کرسی پارلمان محلی را به دست آورده و به بزرگترین نیروی سیاسی ایالت تبدیل شده است؛ هرچند برای تشکیل دولت همچنان به ائتلاف نیاز دارد.
اهمیت این نتیجه در آن است که سایر احزاب آلمانی همچنان از همکاری با AfD خودداری میکنند؛ رویکردی که در ادبیات سیاسی آلمان از آن با عنوان «دیوار آتش» یاد میشود. با این حال، نزدیک شدن این حزب به اکثریت مطلق میتواند نشانهای از تغییر تدریجی توازن سیاسی در آلمان باشد؛ تغییری که برای دولت فریدریش مرتس نیز یک شکست سیاسی محسوب میشود، چراکه کاهش محبوبیت AfD یکی از وعدههای مهم او بود.
مهاجرت یکی از محورهای اصلی برنامه این حزب است. AfD خواهان کنترل سختگیرانهتر مرزها و مقابله با مهاجرت غیرقانونی است و برخی چهرههای آن از سیاست «بازمهاجرت» حمایت کردهاند. تأکید بر هویت ملی آلمان نیز بخش دیگری از این رویکرد است.
اما پیامدهای این تغییر سیاسی به داخل آلمان محدود نمیشود. AfD موضعی متفاوت با دولت آلمان در قبال جنگ اوکراین دارد، خواهان بهبود روابط با روسیه و ازسرگیری واردات گاز روسیه است و با ادامه کمکهای آلمان به اوکراین مخالفت میکند. چنین دیدگاهی میتواند در صورت گسترش به دیگر کشورهای اروپایی، بر سیاست خارجی، آینده ناتو و انسجام اتحادیه اروپا اثر بگذارد.
در عین حال، میان شعارهای AfD و واقعیتهای اقتصادی نیز تناقضهایی وجود دارد. زاکسن-آنهالت با سالمندی جمعیت و مهاجرت جوانان مواجه است و اقتصاد آن به نیروی کار مهاجر نیاز دارد. بنابراین پرسش مهم این است که آیا سیاستهای ضدمهاجرتی میتواند همزمان با هدف تقویت اقتصاد این ایالت پیش برود؟
موفقیت AfD میتواند آغاز یک چرخش سیاسی بزرگتر در اروپا باشد؛ اما اینکه این موج فراگیر خواهد شد یا در مرزهای آلمان متوقف میشود، هنوز مشخص نیست.
گرما چه اثری بر شهرها میگذارد؟
گرمایش جهانی و افزایش دمای شهرها، به یکی از چالشهای جدی زیستپذیری تبدیل شده است. بر اساس یافتههای گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، معماری و شهرسازی میتوانند نقش مهمی در کاهش اثرات گرما داشته باشند. تجربه معماری سنتی ایران، از بادگیر و حیاط مرکزی تا ساباط، نشان میدهد طراحی متناسب با اقلیم تا چه اندازه مؤثر است. استفاده از مصالح بازتابنده، بام و دیوار سبز، افزایش پوشش گیاهی، حفظ مسیر جریان باد و تنظیم تراکم و ارتفاع ساختمانها نیز از راهکارهای پیشنهادی است. این گزارش همچنین بر بازنگری مقررات ساختوساز و ایجاد سازوکارهای ملی برای پایش و مدیریت گرمایش شهری تأکید دارد. در این قسمت از برنامه تیتر یک به جزییات این گزارش پرداختیم.
بخش سایتخوان، صرفا بازتابدهنده اخبار رسانههای رسمی کشور است.
