گسست در منشور پیمان امنیت جمعی

به گزارش الجزیره، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، امروز چهارشنبه ریاست نشست شورای امنیت جمعی این سازمان نظامی را بر عهده خواهد داشت. با این حال، ارمنستان از فوریه ۲۰۲۴ مشارکت خود را در این ائتلاف نظامی به حالت تعلیق درآورده است. هرچند عضویت ایروان از نظر فنی همچنان برقرار است، اما این کشور پس از شکست در جنگ با جمهوری آذربایجان عملا فعالیت‌های سازمان را تحریم کرده و این سازمان را به‌دلیل کوتاهی در ارائه حمایت موثر در طول جنگ سرزنش می‌کند. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین، هفته گذشته تایید کرد که ارمنستان عملا در فعالیت‌های این سازمان مشارکت ندارد و آینده این وضعیت به روند مذاکرات درون‌سازمانی بستگی خواهد داشت. این در حالی است که نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، در پنجم نوامبر صراحتا اعلام کرد که دوره علاقه کشورش به پیمان امنیت جمعی به سر آمده است.

ریشه این گسست به جنگ سال۲۰۲۰ بر سر منطقه قره‌باغ بازمی‌گردد. در آن مقطع، سازمان پیمان امنیت جمعی به اصل بنیادین منشور خود عمل نکرد و نه روسیه و نه دیگر اعضا شامل بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان، هیچ نیرویی برای کمک به ارمنستان اعزام نکردند. این انفعال در حالی رخ داد که مسکو دو پایگاه نظامی با هزاران سرباز و مرزبان در خاک ارمنستان دارد. در سوی دیگر میدان، جمهوری آذربایجان که در سال۱۹۹۹ از این پیمان خارج شده بود، با تکیه بر تسلیحات مدرن چند‌میلیارد دلاری خریداری‌شده از خود روسیه، پهپادهای ساخت ترکیه و اسرائیل و همچنین روش‌های به‌روزشده جنگی، به پیروزی نظامی دست یافت. پاشینیان که از زمان به قدرت رسیدن در سال ۲۰۱۸ در پی اعتراضات گسترده علیه رهبران مورد حمایت مسکو همواره خاری در چشم کرملین بوده، اکنون نگاه خود را به سوی عضویت در اتحادیه اروپا دوخته است.

گالیا ابراگیمووا، کارشناس مسائل آسیای مرکزی مقیم مولداوی، تلاش‌ها برای سلب حق رأی ارمنستان در این سازمان را نوعی تنبیه نمایشی توصیف می‌کند. به باور او، سایر اعضای سازمان به‌دلیل وابستگی اقتصادی بیشتر به روسیه یا پیروی از منطق پرهیز از تحریک مسکو، سکوت اختیار خواهند کرد یا صرفا نظاره‌گر تنبیه شدن این عضو سرکش خواهند بود. اما چالشی که ارمنستان سه‌میلیون‌نفری، آن هم در شرایطی که با پیامدهای ورود بیش از صدهزار آواره از قره‌باغ روبه‌رو است، در برابر مسکو ایجاد کرده، بازتابی از یک تغییر پارادایم بزرگ‌تر در فضای پساشوروی است.

علیشیر ایلخاموف، رئیس اندیشکده «سنترال آسیا دیو دیلیجنس» در لندن، معتقد است که ایروان زمان بسیار مناسبی را برای این اقدام انتخاب کرده است. به گفته او، روسیه اکنون به‌شدت درگیر جنگ اوکراین است و زیر بار تحریم‌های غرب، حملات نظامی کی‌یف به زیرساخت‌های اقتصادی روسیه و چشم‌انداز رکود اقتصادی تضعیف شده است. حمله تمام‌عیار روسیه به اوکراین در سال۲۰۲۲ نیز نقطه عطف دیگری بود که از نگاه الجزیره، نشانه‌ای از ناکارآمدی پیمان امنیت جمعی به شمار می‌رفت؛ چراکه هیچ‌یک از دیگر اعضا از مسکو حمایت نظامی نکردند. این سازمان در ژانویه۲۰۲۲ و اندکی پیش از جنگ اوکراین، زمانی قدرت‌نمایی کرد که روسیه در پی اعتراضات گسترده خیابانی هزاران نیروی حافظ صلح به چند شهر قزاقستان اعزام کرد. اما به باور ابراگیمووا، ناکامی‌های گزارش‌شده مسکو در اوکراین قدرت سیاسی و نظامی روسیه را به افسانه‌ بدل کرد. به گفته او، تسلیحات روسی که با عنوان پیشرفته و تخفیف‌دار به اعضا فروخته می‌شود نیز در واقعیت سلاح‌هایی بسیار قدیمی هستند که مسکو نیازی به آنها ندارد.

در چنین فضایی، کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی به دنبال الگوهای جدید همکاری نظامی رفته‌اند. یکی از این قالب‌ها، سازمان دولت‌های ترک به رهبری ترکیه است که جمهوری آذربایجان و سه کشور آسیای مرکزی را دربرمی‌گیرد. در اواخر سپتامبر، هزاران نیروی زبده از ازبکستان، آذربایجان و ترکیه رزمایش‌های مشترکی را در قره‌باغ و سواحل خزر برگزار کردند. همچنین در اکتبر ۲۰۲۵، کشورهای جمهوری آذربایجان، ازبکستان، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان تمرینات نظامی مشترکی را به اجرا گذاشتند. مسکو حتی در متقاعد کردن ازبکستان، قدرت اقتصادی ۳۷‌میلیون نفری آسیای مرکزی، برای بازگشت به پیمان امنیت جمعی ناکام مانده است. تاشکند که در سال۲۰۱۲ عضویت خود را به حالت تعلیق درآورد و نقش «ناظر» را ترجیح داد، سیاستی متوازن را دنبال می‌کند. به گفته ایلخاموف، هرچند مسکو از نشانه‌های بی‌وفایی کشورهایی چون آذربایجان و ازبکستان ناخشنود است، اما در آینده نزدیک توان اقدام قاطع برای مهار آنها را ندارد و تاکنون صرفا به ابراز نارضایتی کلامی بسنده کرده است.