چرخدندههای اختصاصی
مریم رحیمی: گسترش مداخلات دولت در فرآیندهای اقتصادی و سپردن تصمیمگیری درباره بخش بزرگی از فعالیتها به نهادهای دولتی، میتواند زمینه شکلگیری و گسترش رانت را فراهم کند. اگر زمین بازی اقتصاد به نحوی چیده شده باشد که دسترسی به مجوز، سهمیه، ارز ترجیحی یا امتیازهای انحصاری، سودی بهمراتب بیشتر از فعالیت مولد داشته باشد، انگیزه بنگاهها نیز تغییر میکند. رقابت بهتدریج از بازار کالا و خدمات فاصله میگیرد و به میدان گرفتن امتیازهای دولتی منتقل میشود. در چنین فضایی، منابعی که میتوانست صرف تولید، سرمایهگذاری و اشتغال شود، بهجای خلق ارزش اقتصادی، در مسیر دستیابی به رانت و حفظ موقعیتهای انحصاری هزینه میشود. این همان سازوکاری است که آن کروگر، اقتصاددان آمریکایی، بیش از نیم قرن پیش در مقاله مشهور خود با عنوان «اقتصاد سیاسی جامعه رانتجو» تشریح کرد. اقتصاد ایران نمونههای متعددی از این سازوکار را در خود جای داده است. شکاف میان نرخهای رسمی و غیررسمی ارز، نظام چندنرخی، محدودیتهای وارداتی، انحصار در بازارها و تخصیص یارانههای انرژی، همگی میتوانند زمینه رقابت بر سر امتیازهای محدود و شکلگیری رانت را فراهم کنند. پیامد این وضعیت فقط هدررفت منابع یا تضعیف رقابت نیست. اگر سیاستگذاران زمین بازی را بهنحوی بچینند که اخذ امضاهای طلایی باعث مزیت برخی از فعالان اقتصادی شود، فعال اقتصادی رسمی و سالم نیز برای ادامه فعالیت ناچار است با قواعدی مواجه شود که لزوما بر پایه رقابت و شایستگی شکل نگرفتهاند. باشگاه اقتصاددانان در این پرونده تلاش دارد ریشهها و سازوکارهای شکلگیری رانت در اقتصاد ایران را بررسی کند.



