گذار با مشارکت اجتماعی

از طرفی اهمیت این موضوع از جنبه موقعیت جغرافیایی در فصل زمستان بیشتر می‌شود؛ زیرا تهران در دامنه جنوبی البرز قرار گرفته و در دوره‌‌هایی از سال با شرایط پایدار جوی و وارونگی دما مواجه می‌شود. در حالت عادی هوای گرم‌تر نزدیک زمین به سمت بالا حرکت می‌کند و به پراکنده‌ شدن آلاینده‌ها کمک می‌کند؛ اما هنگام وارونگی، لایه‌ای از هوای گرم در بالای هوای سرد سطح زمین قرار می‌گیرد و مانع اختلاط عمودی می‌شود. 

در نتیجه آلاینده‌هایی که از خودروها، صنایع و سیستم‌های گرمایشی منتشر می‌شوند در لایه‌ای نزدیک سطح زمین تجمع پیدا می‌کنند. همچنین مطالعات اختصاصی در مورد تهران نیز ارتباط مستقیم میان شدت وارونگی، پایداری جو و افزایش غلظت آلاینده‌ها را نشان داده‌اند و بررسی‌های جدیدتر نیز این مساله را تایید می‌کند. به‌طوری‌که یک مطالعه منتشرشده در سال جاری با پایش متحرک آلودگی در تهران نشان داده که غلظت ذرات معلق و کربن سیاه در فصل‌های سرد نسبت به فصل‌های گرم افزایش قابل‌ توجهی دارد. همچنین در پژوهشی دیگر نقشه‌هایی از ذرات معلق با تفکیک مکانی بالا در تهران تهیه شده است. موضوعی که نشان می‌دهد استفاده از حسگرهای ارزان‌ قیمت و هوش مصنوعی می‌تواند برای مدیریت آلودگی هوای تهران و کاهش پدیده وارونگی دما کاملا عملی باشد، از طرف دیگر نباید این‌گونه تصور کرد که خود وارونگی دما علت اصلی تولید آلودگی است، بلکه وارونگی بیشتر مانند یک درپوش عمل می‌کند که آلاینده‌های تولیدشده را در نزدیکی سطح زمین نگه می‌دارد. بنابراین به نظر می‌رسد موثرترین سیاست برای تهران، سعی در کاهش انتشار آلاینده درست در زمان‌هایی است که بر اساس الگوهای دمایی و هواشناسی پیش‌بینی می‌شود وارونگی شدید اتفاق خواهد افتاد و نه صرفا تلاش برای از بین بردن وارونگی. 

همچنین همان‌طور که مخاطبان نیز می‌دانند حل این معضل میسر نیست مگر با همراهی و همکاری تمامی مردم جامعه اعم از مسوولان شهری دست‌اندرکار، تیم‌های دانشجویی و عموم شهروندان.

 بر همین اساس راهکارهای مناسب برای این امر را در سه سطح دولت و سازمان‌های مسوول، دانشگاه و جوامع دانشجویی و عموم جامعه تقسیم کرده که امید است مورد توجه فعالان و کنشگران گرامی قرار گیرد.

۱. اقدامات دولت، شهرداری  و سازمان‌ها

در شرایط اقتصادی موجود پیشنهاد می‌شود اولویت با اقداماتی باشد که با هزینه نسبتا پایین بتواند انتشار آلودگی را کاهش دهد. یکی از عملی‌ترین اقدامات، ایجاد یک سامانه هشدار ۲۴ الی ۷۲ساعته وارونگی و آلودگی به‌صورت توأمان است.

 این سامانه می‌تواند با استفاده از اطلاعات موجود در سازمان هواشناسی، شرکت کنترل کیفیت هوای تهران، ایستگاه‌های سنجش آلودگی و داده‌های ترافیکی راهور پیش‌بینی کند که در چه روزهایی احتمال تجمع شدید آلاینده‌ها وجود دارد، نکته اینکه در این شرایط لازم نیست اقدامات محدودکننده همیشه اجرا شوند، بلکه کافی است تنها در روزهای دارای ریسک بالا فعال شوند تا باعث کاهش هزینه‌های اجرایی طرح باشد.

 در مرحله بعد، پیشنهاد می‌شود تمرکز بیشتری روی خودروهای دیزلی اعم از اتوبوس‌ها، کامیون‌ها و موتورسیکلت‌های فرسوده قرار گیرد. در این میان نوسازی اتوبوس و مینی‌بوس، اجرای محدوده کم ‌انتشار، نوسازی تاکسی‌ها و اصلاح کاتالیست خودروها می‌تواند از سیاست‌های موثر در این طرح باشد. بنابراین به جای اجرای طرح‌های بسیار پرهزینه و گسترده می‌توان ابتدا خودروهای بسیار آلاینده را شناسایی و با معاینه فنی دقیق و کنترل دود آنها برایشان برچسب‌های مخصوص الصاق کرد. همچنین به‌صورت سیستمی نیز در روزهای وارونگی محدودیت تردد وضع کرد و این روش می‌تواند باعث اثر نسبتا محسوسی در کاهش معضل مذکور ایجاد کند. همچنین پیشنهاد می‌شود برای افرادی که امکان تعویض وسیله نقلیه خود را نداشته و این محدودیت را به شکل کامل و صحیحی اجرا می‌کنند، امتیازات مختلفی برای رسیدگی به وسیله نقلیه خود و رفع اشکالات آن در نظر گرفته شود.

 اقدام کم‌ هزینه دیگر، مدیریت هوشمند سامانه‌های حمل‌ونقل عمومی در روزهای وارونگی است. 

به این صورت که در روزهای بحرانی می‌توان از طریق کاهش فواصل زمانی حرکت، ظرفیت مترو و اتوبوس را افزایش داد و این موضوع را در شبکه‌های اجتماعی و همچنین رادیو و تلویزیون اطلاع ‌رسانی کرد تا شهروندان بتوانند استفاده حداکثری را داشته باشند.

توصیه می‌شود در برنامه‌‌ریزی شهری تهران موضوع کریدورهای تهویه و شناسایی جزایر حرارتی مورد توجه دست‌اندرکاران قرار گیرد. به این معنی که افزایش فضای سبز در شهر به ‌تنهایی کافی نیست؛ زیرا در خیابان‌های بسیار متراکم، ایجاد پوشش گیاهی نامناسب یا احداث ساختمان‌های فشرده در برخی محل‌ها ممکن است جریان هوا را کاهش دهد و به خودی خود باعث ماندگاری این پدیده در محل موردنظر شود. 

بنابراین توسعه فضای سبز و صدور مجوز ساخت برای ساختمان‌هایی با ارتفاع زیاد باید همراه با مطالعات علمی و فنی متعددی مانند بررسی سرعت و جهت جریان باد منطقه، شناسایی گلبادها، تحلیل ساختار شهری و دیگر موارد توسط متخصصان ذی‌صلاح صورت پذیرد.

 ۲. اقدامات دانشگاه و جوامع دانشجویی

  یکی از پروژه‌ها که می‌توان آن را به تیم‌های دانشجویی در دانشگاه محول کرد، ساخت و ایجاد شبکه‌ای گسترده و به اصطلاح عنکبوتی شکل از حسگرهای ارزان‌‌قیمت برای پایش کیفیت و دمای هوا در اقصی نقاط شهر و به‌خصوص در نقاط دارای گره‌های ترافیکی و دارای ساختمان‌هایی با تراکم بالا است. نکته مهمی که در این خصوص پیشنهاد می‌شود این است که این شبکه حسگرها به گونه‌ای چند وجهی طراحی و به‌کار گرفته شوند تا علاوه بر ثبت اطلاعاتی مانند میزان دمای هوا، میزان ذرات معلق به همراه اندازه و انواع آن‌ها، دما، رطوبت و برخی دیگر از پارامترهای هواشناسی، به کمک ایجاد یک پایگاه داده و اتصال آن به یک مدل هوش مصنوعی بومی به‌صورت شبانه‌روزی از نظر دقت و صحت عملکردشان کنترل و پایش شوند تا بتوان از نظر صحت داده‌های دریافتی به آنها تکیه کرد. پس از دریافت اطلاعات حسگرها می‌توان آن را در یک نقشه و داخل سیستم اطلاعات جغرافیایی قرار داد و در مرحله بعد تیم‌های دانشجویی متشکل از رشته و تخصص‌های مرتبط اعم از مدیریت و برنامه‌ریزی محیط‌زیست، طراحی محیط‌زیست، سنجش از دور، عمران، شهرسازی، علم داده، هوش مصنوعی و دیگر رشته‌ها می‌توانند این داده‌ها را با اطلاعات ایستگاه‌های رسمی و داده‌های هواشناسی ترکیب کنند و یک مدل ساده برای پیش‌بینی الگوی آلودگی و وارونگی ۲۴ تا ۷۲ساعت آینده ایجاد کنند.   

۳. اقدامات عمومی جامعه

  مهم‌ترین اقدام شهروندان در روزهای وارونگی، کاهش استفاده از خودروی شخصی و استفاده بیشتر از وسایل حمل‌ونقل عمومی اعم از مترو، اتوبوس و همچنین انجام سفرهای اشتراکی به وسیله تاکسی‌های اینترنتی است. همچنین خودروهای شخصی باید به صورت منظم سرویس شوند و کاتالیست و سیستم احتراق آنها توسط مالکان محترم حداقل در آغاز هر فصل سرما مورد ارزیابی قرار گیرد.

 در نهایت به نظر می‌رسد مناسب ترین راهبرد برای کلان‌شهر تهران نه اجرای یک طرح بسیار پرهزینه و پیچیده بلکه ایجاد یک سیستم چندلایه و مرحله‌ای است که به این صورت عمل کند: ابتدا پیش بینی الگوی وارونگی، سپس کاهش موقت انتشار در روزهای بحرانی، کنترل خودروهای بسیار آلاینده، تقویت حمل‌ و نقل عمومی، ورود فعالانه تیم‌های دانشجویی به موضوع و طراحی حسگرهای شبکه‌ای کم‌هزینه و به‌کارگیری سیستم‌های سنجش از دور برای شناسایی نقاط بحرانی و در نهایت مشارکت شهروندان را شامل می‌شود. 

انتظار می‌رود این رویکرد با شرایط فعلی تهران سازگارتر باشد؛ زیرا به‌جای تلاش برای حذف پدیده طبیعی وارونگی، بر کاهش منابع آلاینده در همان زمان و مکان تمرکز دارد.

 از طرفی با توجه به این نکته که مطالعات جدید نیز همچنان زمستان، پایداری جوی و منابع متحرک را از عوامل مهم وارونگی و آلودگی هوا معرفی می‌کنند، به نظر می‌‌رسد کاهش انتشار دود از خودروها و ناوگان دیزلی، همراه با پیش ‌بینی هوشمند شرایط وارونگی که پیش‌تر عرض شد، باید نخستین اولویت حل این معضل در کلان‌شهر تهران باشد.

* کارشناسی ارشد مهندسی طراحی محیط زیست دانشگاه تهران