مکانیسم‌‌ها معجزه نمی‌کنند
قاسم اسدی*
چرا ما تا این اندازه از شکست بازارها می‌ترسیم؟ چرا دوست داریم تا جایی که می‌شود بازارها را رها کنیم و مشکلات را با مکانیسم قیمت تنها بگذاریم تا خود با یکدیگر تعادل بلند‌مدتی پیدا کنند؟ آیا ما در بطن ماجرا از پذیرش شکست بازار هراسانیم یا راه‌‌هایی که تا امروز برای درمان شکست‌ها استفاده شدند آن‌قدر دور و نامتعارف بودند که برخی راضی شدند مکانیسم‌هایشان اصلا هیچ‌وقت شکست نخورند تا اینکه شکست بخورند و سیاستگذاران با راه‌حل‌ها و ساختار‌های بدیع خود از راه برسند و چوب اصلاح بر سر بازار بکوبند؟
ساختار ابتدایی اقتصاد خرد در ساده‌ترین شکل متعارف خود بر پایه دو مفهوم اساسی کار می‌کند که برهم‌کنش این دو با یکدیگر بازارها را تشکیل خواهد داد؛ عرضه و تقاضا. مفهوم تعادل بازار نیز بر همین اساس بنا خواهد شد. تنها نقطه‌ای که بازار در آن با یک قیمت مشخص مقدار عرضه و مقدار تقاضای برابر با یکدیگر را به خود خواهد دید نقطه تعادل است و تنها در همین نقطه است که (اگر تعادل را پایدار فرض کنیم) هیچ نیرویی، اعم از دست نامرئی یا هر اسمی که بخواهیم برای این نیروها انتخاب کنیم، تمایلی به خارج کردن بازار از آن نخواهد داشت. اگر برای بازار مذکور قیمتی جز قیمت تعادلی تعیین کنید و آن را با دستور سر جایش نگه دارید، بازار را از تعادل خارج کرده‌اید و باید تبعاتش را بپذیرید؛ قیمت‌های پایین‌تر از تعادل مازاد تقاضا و قیمت‌های بالاتر از تعادل مازاد عرضه برای شما به ارمغان خواهند آورد. ولی اگر قیمت‌ها آزاد باشند، همین مازادها خودشان آغاز مسیر بازگشت به تعادل هستند. در شرایط مازاد تقاضا مصرف‌کنندگان برای پیشی‌گرفتن از یکدیگر در دستیابی به کالا یا خدماتی که به اندازه کافی عرضه نمی‌شود حاضر به پرداخت قیمت‌های بالاتر خواهند بود و قیمت زیر فشار این رقابت در دستیابی به کالا مسیری رو به بالا طی می‌کند تا مجددا به تعادل برسد. زمانی که مازاد عرضه داشته باشید هم تولیدکنندگان کالا و خدمات برای خلاص شدن از کالای فروش‌نرفته تن به قیمت‌های پایین‌تر می‌دهند تا مصرف‌کنندگان به تقاضای بیشتر تحریک شوند و قیمت حالا مسیری رو به پایین طی می‌کند تا مجددا به تعادل برسد.
چیزی که ما از مکانیسم قیمت می‌شناسیم همواره واریاسیونی نه چندان متفاوت از گزاره‌های فوق خواهد بود. قیمت‌ها با عملکرد خود اطلاعات بازار را به تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان منتقل می‌کنند، برای عرضه و تقاضا انگیزه ایجاد می‌کنند و بازارها را سرپا نگه می‌دارند. حتی اگر شما همچون برداشت رایج از اسمیت سخت به این موضوع باور داشته باشید که جست‌وجوی منفعت شخصی توسط افراد در نهایت به نفع جمع تمام می‌شود، نسخه امروزی این باور، یعنی قضیه اول رفاه، تنها در حضور مجموعه‌ای از شرایط مشخص به شما قول «کارآیی» می‌دهد؛ آن هم کارآیی به معنای پارتویی کلمه، نه بهترین حالت ممکن برای همه‌چیز و همه‌کس.
نکته دیگر آنکه لیست این شرایط را هم خود جریان اصلی اقتصاد نوشته است. پس اعتماد به قیمت‌ها و پذیرفتن اینکه این توضیح لزوما برای همه‌چیز به نتیجه‌ای مطلوب نمی‌انجامد چندان منافاتی با یکدیگر نخواهند داشت. چراگاهی را تصور کنید که برای همه باز است، هیچ قاعده‌ای ورود و خروج به آن را تنظیم نمی‌کند و چند دامدار مستقل از آن استفاده می‌کنند. هر دامدار با فرستادن یک دام اضافه تمام سود آن را به جیب خود می‌زند؛ اما تنها سهمی از هزینه‌اش، یعنی فرسایش چراگاه، را خواهد پرداخت. پس اگر قرار باشد تمام این دامداران همزمان تلاش کنند تا حداکثر بهره را از این چراگاه ببرند چندی بعد نه چراگاهی در کار خواهد بود نه خاک مناسبی که امیدی به بازگشت سرسبزی آن داشته باشند. اگر گروهی از دامداران نیز از این موضوع آگاه باشند و تلاش کنند در جهت حفاظت از چراگاه استفاده خود را کاهش دهند گروهی دیگر پیدا خواهند شد تا از این فرصت به‌دست‌آمده حداکثر بهره را ببرند و بیشتر از قبل دام‌ها را به چرا بفرستند. مثال چراگاه را می‌توانید با صید بی‌رویه در آب‌های آزاد جایگزین کنید یا با گونه‌های گیاهی و جانوری که زیر فشار برداشت بی‌رویه منقرض شدند یا در خطر انقراض قرار گرفتند.
جمعی از همکاران را تصور کنید که هرکدام باید تصمیم بگیرند در برابر بیماری واگیرداری واکسن بزنند یا خیر. واکسن هزینه دارد، چه پرداخت برای ابتیاع آن و چه عوارض استفاده‌اش و هر فرد به‌طور طبیعی تنها منفعت خودش را می‌سنجد. اما هر واکسنی که زده می‌شود احتمال ابتلا و انتقال بیماری را برای دیگران هم پایین می‌آورد. هرچه افراد بیشتری واکسینه شوند بخش بزرگ‌تری از جمع ناقل بیماری نخواهد شد و خطر مرگ و بیماری شدید آنان نیز به شدت کاهش می‌یابد. نفر بعدی هم دلیل کمتری برای تحمل هزینه واکسن خواهد داشت. دو نفر آخر را تصور کنید که با خیال راحت به محل کار خود رفت و آمد می‌کنند و بابت مبتلا شدن به بیماری نگرانی چندانی ندارند؛ درحالی‌که خود واکسن دریافت نکرده‌اند. اگر این منطق برای نفرات بعدی هم کار کند، پوشش واکسیناسیون جایی متوقف می‌شود که برای تک‌تک افراد به‌صرفه باشد نه جایی که برای جمع بهتر خواهد بود و ممکن است این نقطه حتی پایین‌تر از حدی باشد که ایمنی جمعی را تضمین می‌کند. آیا نمی‌توانستیم شرایط بهتری داشته باشیم اگر تعداد بیشتری از ما واکسن دریافت می‌کردند؟
بازار دخانیات یا الکل را متصور شوید؛ در تعادل بازار بدون هیچ نیرویی که از بیرون به بازار وارد شود تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان به تعادلی خواهند رسید و کالا در نقطه تعادل تولید و مصرف خواهد شد. هزینه‌های درمانی بیماری‌هایی که مصرف‌کنندگان کالا در بلندمدت به آن مبتلا خواهند شد، تا جایی که خودشان آن را بپردازند و خطرش را نیز بسنجند، از قبل در تصمیمشان حاضر است. اما آیا همیشه چنین است؟ بخشی از این هزینه‌ها را بیمه همگانی و بودجه عمومی، یعنی دیگران، می‌پردازند و بخش دیگری را هم مصرف‌کننده یا اطلاعات کافی از آن ندارد یا فردایش را فدای امروز می‌کند. آیا هزینه‌هایی که به دیگران منتقل می‌شود یا توسط مصرف‌کننده سنجیده نمی‌شوند نباید جایگاهی در تعادل امروز بازار داشته باشد؟ آیا آسیبی که افراد غیرسیگاری با قرار گرفتن در معرض دود دست دوم سیگار دریافت خواهند کرد برای تعادل امروز ما بی‌اهمیت است؟
از مثال‌های متعدد کالاهای عمومی و اطلاعات نامتقارن که گذر کنیم یک حقیقت همواره ثابت است. بازارها و مکانیسم قیمت با تعریف اقتصاد متعارف و جریان اصلی همه‌جا کار می‌کنند و در بلندمدت به تعادل می‌رسند؛ اما این تعادل به‌دست‌آمده هرجایی بهترین نقطه برای ما نخواهد بود. اگر قرار باشد تمام مشکلات جهان را چشم‌بسته با بازار و مکانیسم قیمت حل کنیم جهان بسیار ساده‌تر کار می‌کرد و ما نیز خوشحال‌تر بودیم و اقتصاددانان جهان بیکار‌تر. ولی چه کنیم که بازارها هرچقدر هم زیبا و دل‌انگیز و شیرین باشند در انتهای امر شکست‌ناپذیر نیستند. بازارها شکست می‌خورند و دور تا دور ما از مصادیق شکست بازار پر است.
درد امروز ما شکست‌بازار نیست. تقریبا از همان روزی که ما فهمیدیم بازار چیست می‌دانستیم دوای هر دردی نیست، مصادیق شکستش کجاست و اصلا چرا شکست می‌خورد. مشکل از جایی شروع شد که ما خواستیم گروهی را راضی کنیم که بازار و قیمت‌هایش با وجود شکست‌هایشان برای خود اسم و رسمی دارند و قابل اعتمادند و در طول زمان از ذهن خلاق ایشان بسیار بیشتر جواب پس داده‌اند. اینکه امروز علاوه بر این گروه با گروه جدیدی نیز روبه‌رو هستیم و مجبوریم گروه دیگری را هم راضی کنیم تا کمی از قله قاف پایین‌تر بیایند و بپذیرند که بازارها هم شکست‌هایی دارند و ما هم به اندازه ایشان از این شکست‌ها ناراحتیم؛ ولی لازم نیست راه کج کنیم و به کلی شکست بازار را انکار کنیم دقیقا محصول فعالیت‌ها گروه اول برای فرار از پذیرش بازارها، قیمت‌ها و راه‌های متعارف برای بر روبه‌رو شدن با شرایطی است که آنها آن‌قدر که باید پاسخگویمان نخواهند بود و زبانمان لال، شکست می‌خورند.
بگذارید یکی از جملات پیشین را اصلاح کنیم؛ دور تا دور ما از مصادیق شکست بازار پر نیست. دور تا دور ما از مصادیق شکست بازار و نامناسب‌ترین برخوردها با شکست بازار پر است؛ چرا که شما باید قبل از راه‌حل یافتن برای مساله شکست بازار، بپذیرید که بازاری وجود دارد و قیمت‌هایش مکانیسم خود را دارند تا زمانی که شکست می‌خورد با احتیاط دست به استفاده از راهکارهایی بزنید که بسیار پیش از ایده‌های بدیع شما وجود داشتند و آزمون عملی دادند و به جایی رسیدند که تبدیل شدند به «راهکار متعارف». از این مرحله که گذشتید باید مجددا اصول استفاده از این راهکار‌ها را به رسمیت بشناسید و دفترچه راهنما را به دقت مطالعه کنید؛ مثلا بدانید هرجا تصمیم گرفتید برای شکستی با یارانه‌ها چاره‌اندیشی کنید باید از قبل اطلاع داشته باشید که هر سکه‌ای که برای اصلاح خرج می‌کنید از نقطه‌ای دیگر کسر می‌شود، حال مجبور باشید یارانه دیگری را کاهش دهید یا مالیاتی را افزایش دهید، اصل مطلب فرقی نمی‌کند، تصمیمات شما هرچه باشند در نهایت امر «هزینه فرصت» دارند. شاید تکذیب این ادعا به شدت راحت به نظر برسد و تصمیم داشته باشید نه یارانه‌ای کاهش دهید و نه درآمدی افزایش، نگران نباشید، هزینه فرصت سیاست‌های مالی این‌چنین هرچند دیرتر ولی با قبوضی محکم و استوار به دست شما می‌رسد.
* دبیر باشگاه اقتصاددانان
