از بحران تا بقا
دکتر وحید محمودی*
۱. برنامه هفتم توسعه همانند برنامههای پنجم و ششم معجونی از اهداف و آرزوهایی است که در قالب یک برنامهریزی جامع (Comprehensive Planning) و در قالب مجموعهای از راهبردها و احکام بعضا متعارض به تصویب رسیده و برای اجرا ابلاغ شده است. چند نکته مهم در این خصوص قابل ذکر است. اول، برنامهریزی جامع به تجربه برنامهای شکستخورده است و انتظار توفیق چنین برنامهای عبث است. این برنامه باید بر پایه برنامهریزی هستهای (Core Planning) هستههای محور خطدهنده شناسایی و برآن تمرکز میشد و با نگاه ارشادی و ترسیم نقشه راه و خوشههای صنعتی بر اهداف و تعادلهای توسعه متمرکز میشد؛ چراکه همه برنامههای جامع دچار پدیده شکست در هماهنگسازی (Coordination Failure) میشوند. علاوه بر این در سطوح راهبردی تمرکز بر سیاستهای شکستخورده جایگزینی واردات و خودکفایی در برنامه هفتم نیز در عصر حکمرانی جهانی و هوش مصنوعی دال بر این است که این برنامه نسبتی با مقتضیات زمانه ما ندارد.
۲. آقای پزشکیان در زمان انتخابات و بعد از آن اعلام کرد که برنامه دولت من همان برنامه هفتم است که توسط دولت آقای رئیسی تدوین شده است.
اگر آقای جلیلی چنین حرفی میزد جای تعجب نبود. شوربختانه نخبگان نیز از کنار این موضوع به راحتی عبور کردند. به نظر میرسد دولت پزشکیان یک دولت بدون برنامه است. اگر جنگ هم نمیشد از دل برنامه هفتم توفیق و توسعهای بیرون نمیآمد.
۳. اهدافی چون نرخ رشد ۸درصدی، سهم بهرهوری از رشد به میزان ۲.۸درصد، اشتغال سالانه یکمیلیونی، ضریب جینی ۰.۳۶ و نرخ فقر مطلق صفر آرزوهایی بیش نبودند و بدیهی بود که محقق نمیشوند؛ همانگونه که در برنامههای قبلی نیز این اهداف بود و محقق نشدند.
۴. اکنون که دولت یک سال و نیم درگیر جنگ است و اساسا در شرایط جنگ، توسعه و برنامه توسعه به محاق میرود، تورم به مرز سه رقمی رسیده، نابرابری و فقر به شدت افزایش یافته است، نرخ رشد اقتصادی منفی ۶.۵درصدی برای امسال پیشبینی میشود، درآمدهای نفتی به صفر نزدیک شده، رکود و تورم رکودی تعمیق شده، کسری بودجه عمومی افزایش یافته، نرخ ارز از کنترل خارج شده و بسیاری از مشکلات و چالشهای دیگر حادث شده است. بنابراین در این شرایط حرف از بقا باید زد، نه توسعه.
۵. باتوجه به آنچه گفته شد، دولت باید برنامه عبور از بحران و بقا تدوین کند؛ برنامهای که بتواند کشور را از این شرایط بحرانی و جنگ عبور دهد. در چنین شرایطی بنیادها و نیمهدولتیها باید در تامین مالی برنامه بحران به کمک دولت بیایند.
* عضو هیات علمی دانشکدگان مدیریت و حسابداری دانشگاه تهران