رشد تولید نفت ایران، آرایش تولیدکنندگان بزرگ خلیجفارس را تغییر داده است
خیز نفتی ایران در ۲۰۲۵
درحالیکه تحریمها طی سالهای گذشته تلاش کردهاند سهم ایران از بازار جهانی نفت را محدود کنند، تازهترین آمارهای بینالمللی از ادامه روند افزایشی تولید نفت کشور حکایت دارد. دادههای جدید «مرور آماری انرژی جهان ۲۰۲۶» نشان میدهد تولید نفت و میعانات ایران در سال۲۰۲۵ با رشد ۲.۷درصدی به چهارمیلیون و ۴۵۰هزار بشکه در روز رسیده است؛ رقمی که از افزایش ۱۲۰هزار بشکهای تولید نسبت به سال قبل خبر میدهد و تصویری متفاوت از صنعتی ارائه میکند که همچنان زیر فشار محدودیتهای خارجی فعالیت میکند.
بر اساس گزارش تازه موسسه انرژی بریتانیا Energy Institute، تولید نفت ایران در سال۲۰۲۴ حدود ۴میلیون و ۳۳۰هزار بشکه در روز بود؛ اما این رقم در سال گذشته میلادی به ۴میلیون و ۴۵۰هزار بشکه افزایش یافت. آمارهای این گزارش، نفت خام، میعانات و دیگر مایعات نفتی را دربرمیگیرد و از همین رو، تصویری گستردهتر از توان تولید مایعات نفتی کشور ارائه میدهد. اما اهمیت این آمار تنها در رشد ۲.۷درصدی تولید ایران خلاصه نمیشود. مقایسه جایگاه تولیدکنندگان منطقه نشان میدهد ایران در سال۲۰۲۵ از عراق عبور کرده است. طبق دادههای موسسه انرژی بریتانیا، تولید عراق در این سال حدود ۴میلیون و ۲۸۰هزار بشکه در روز بوده؛ به این ترتیب تولید روزانه ایران حدود ۱۷۰هزار بشکه بیشتر از همسایه غربی خود ثبت شده است. امارات با حدود ۳میلیون و ۵۱۰هزار بشکه و کویت با ۲میلیون و ۴۷۰هزار بشکه در روز نیز پایینتر از ایران قرار گرفتهاند.
عربستان سعودی اما همچنان با تولیدی نزدیک به ۱۰میلیون بشکه در روز، فاصله قابلتوجهی با دیگر تولیدکنندگان منطقه دارد. این مقایسه از یک تغییر مهم در معادلات نفتی منطقه حکایت دارد. ایران طی سالهای تحریم، نه تنها با محدودیت در فروش نفت روبهرو بوده، بلکه دسترسی به سرمایه خارجی، فناوریهای پیشرفته و همکاری با شرکتهای بزرگ بینالمللی نیز برای صنعت نفت کشور دشوار شده است. با این حال، روند تولید در سالهای اخیر به تدریج صعودی شده و آمار سال۲۰۲۵ نشان میدهد این مسیر همچنان ادامه داشته است.
در واقع، افزایش تولید ۱۲۰هزار بشکهای شاید در مقایسه با ظرفیتهای چندمیلیون بشکهای تولیدکنندگان بزرگ جهان رقم بزرگی به نظر نرسد، اما برای ایران معنای متفاوتی دارد. هر بشکه ظرفیت تولید بیشتر، در صورت فراهم شدن مسیر صادرات، میتواند به معنای افزایش درآمد ارزی و بازپسگیری بخشی از سهم ازدسترفته کشور در بازار جهانی باشد. به همین دلیل، رشد تولید را باید در کنار تلاش تهران برای تنوعبخشی به مشتریان نفتی و احیای روابط با خریداران سنتی در آسیا ارزیابی کرد. چین طی سالهای تحریم به اصلیترین مقصد نفت ایران تبدیل شده و عملا بخش بزرگی از بار صادرات کشور را به دوش کشیده است. با این حال، وابستگی شدید به یک بازار همواره یک ریسک تجاری برای فروشنده محسوب میشود. از همین رو، تحرکات اخیر ایران برای بازگشت به بازارهایی مانند هند و ژاپن را میتوان بخشی از تلاش برای تبدیل افزایش تولید به افزایش واقعی سهم بازار دانست. نکته مهم آن است که توان تولید و توان فروش الزاما یک مفهوم نیستند.
ایران ممکن است ظرفیت تولید خود را افزایش دهد؛ اما اگر مسیرهای صادراتی، بیمه نفتکشها، نقلوانتقال پول و دسترسی به مشتریان بزرگ همچنان محدود باقی بماند، افزایش تولید لزوما به رشد متناسب صادرات منجر نخواهد شد. این همان نقطهای است که دیپلماسی و نفت به یکدیگر گره میخورند. تازهترین تحولات بازار آسیا نیز نشان میدهد رقابت برای فروش نفت شدیدتر شده است. تولیدکنندگان خلیجفارس برای حفظ مشتریان آسیایی تلاش میکنند و عرضه نفت از دیگر مناطق نیز افزایش یافته است. در چنین بازاری، پالایشگران بیش از گذشته به قیمت، تخفیف، هزینه حمل و امنیت عرضه توجه دارند. بنابراین ایران برای بازپسگیری سهم خود تنها به بشکههای بیشتر نیاز ندارد، بلکه باید بتواند قراردادهای پایدارتر و شرایط رقابتیتری به مشتریان ارائه دهد. از سوی دیگر، عبور آماری ایران از عراق اهمیت نمادین نیز دارد.
عراق طی سالهای اخیر یکی از رقبای مستقیم ایران در بازار آسیا بوده و بخش بزرگی از نفت خود را از پایانههای جنوبی به مشتریان شرقی صادر کرده است. نزدیکی کیفی برخی گریدهای نفتی دو کشور نیز سبب شده است ایران و عراق در برخی بازارها برای جذب پالایشگران مشابه رقابت کنند. اکنون آمار تولید سال۲۰۲۵ نشان میدهد ایران دستکم از منظر حجم تولید مایعات نفتی، جایگاهی بالاتر از عراق ثبت کرده است. با این حال، حفظ این موقعیت آسان نخواهد بود. بغداد برنامههای بزرگی برای توسعه ظرفیت تولید دارد و امارات نیز با افزایش ظرفیت نفتی خود به دنبال حضور پررنگتر در بازار جهانی است. در همین حال، رقابت میان تولیدکنندگان برای سهم بازار آسیا وارد مرحله تازهای شده است.
بازگشت بشکههای بیشتر از خاورمیانه به بازار میتواند فشار بر قیمتها و تخفیفهای فروش را افزایش دهد. برای ایران، آمار تازه موسسه انرژی یک پیام روشن دارد: صنعت نفت توانسته در سال۲۰۲۵ مسیر رشد تولید را حفظ کند، اما آزمون اصلی تازه آغاز شده است. ۴میلیون و ۴۵۰هزار بشکه تولید روزانه زمانی به یک مزیت اقتصادی واقعی تبدیل میشود که تهران بتواند برای این بشکهها بازارهای متنوع، پایدار و بلندمدت پیدا کند. رشد ۲.۷درصدی تولید نفت ایران شاید در ظاهر تنها یک عدد در میان صدها جدول آماری انرژی جهان باشد؛ اما در شرایط کنونی میتواند نشانهای از بازگشت تدریجی ایران به رقابت نفتی منطقه تلقی شود. ایران از عراق عبور کرده و بالاتر از امارات و کویت ایستاده است، اما رقبا نیز برای تصاحب بازار بیکار ننشستهاند. اکنون پرسش اصلی دیگر این نیست که ایران چه میزان نفت میتواند تولید کند، پرسش مهمتر این است که چه میزان از این نفت میتواند راه خود را به پالایشگاههای جهان باز کند.
