بهای نفت به بالاترین حد از سال ۲۰۲۲ رسید؛
طلای سیاه سه رقمی شد
جهش ناگهانی قیمت نفت در شرایطی اتفاق افتاده که مجموعهای از اختلالات در تولید و حملونقل نفت در خاورمیانه، بهویژه در منطقه حیاتی تنگه هرمز، نگرانیهای جدی درباره عرضه جهانی انرژی ایجاد کرده است. تنگه هرمز که حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از طریق آن عبور میکند، عملا با اختلالات گسترده در کشتیرانی و حملونقل مواجه شده و همین موضوع بازارهای جهانی انرژی را وارد وضعیت اضطراری کرده است.
جهش تاریخی قیمت نفت
در معاملات روز دوشنبه، قراردادهای آتی نفت برنت با افزایش ۱۳ دلار به سطح ۱۰۴ دلار در هر بشکه رسید. در همین حال، نفت خام وستتگزاس اینترمدیت (WTI) آمریکا نیز با افزایش ۱۲ دلار، در سطح ۱۰۱ دلار معامله شد. اما در طول معاملات، بازار نفت شاهد نوسانات شدیدی بود. قیمت نفت برنت در مقطعی تا ۱۱۹ دلار و ۵۰ سنت در هر بشکه افزایش یافت؛ جهشی که از نظر میزان افزایش روزانه یکی از بزرگترین افزایشهای قیمت در تاریخ معاملات نفت به شمار میرود. نفت WTI نیز تقریبا به همین سطح، یعنی حدود ۱۱۹ دلار و ۴۸سنت، رسید.
این افزایشها در حالی رخ داد که در هفته گذشته نیز بازار نفت شاهد رشد شدید قیمتها بود؛ بهطوری که شاخص برنت حدود ۲۷ درصد و شاخص WTI بیش از ۳۶درصد افزایش قیمت را تجربه کردند. مجموعه این تحولات نشان میدهد بازار انرژی جهان وارد مرحلهای از شوک عرضه شده که میتواند تبعات اقتصادی گستردهای برای اقتصاد جهانی داشته باشد.
اختلال در تولید نفت خاورمیانه
یکی از مهمترین عوامل افزایش قیمتها، کاهش تولید نفت در چند کشور مهم خاورمیانه است. در عراق، که یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت در منطقه محسوب میشود، تولید نفت از سه میدان اصلی جنوبی این کشور بهشدت کاهش یافته است. منابع صنعت نفت اعلام کردهاند تولید این میادین از حدود ۴میلیون بشکه در روز پیش از آغاز درگیریها به حدود ۱میلیون بشکه در روز رسیده؛ به بیان دیگر، تولید نفت عراق در این میادین حدود ۷۰ درصد کاهش یافته است. در کویت نیز شرکت نفت کویت اعلام کرده که کاهش تولید در برخی میدانهای نفتی و پالایشگاهها آغاز شده است.
این شرکت همچنین در مورد برخی محمولههای صادراتی وضعیت «فورس ماژور» اعلام کرده است؛ اقدامی که معمولا در شرایط بحران و خارج از کنترل انجام میشود. امارات متحده عربی نیز اعلام کرده که برای مدیریت محدودیتهای ذخیرهسازی، تولید نفت در برخی میادین فراساحلی را کاهش داده است، هرچند عملیات تولید در میادین خشکی همچنان ادامه دارد. در کنار این تحولات، هفته گذشته قطر نیز تولید گاز طبیعی مایع (LNG) خود را در پی حملات به زیرساختهای انرژی کاهش داد؛ موضوعی که فشار مضاعفی بر بازار جهانی انرژی وارد کرده است.
تنگه هرمز که یکی از حیاتیترین گذرگاههای انرژی جهان محسوب میشود، اکنون به کانون اصلی نگرانی بازارهای نفت تبدیل شده است. این مسیر دریایی که روزانه حدود ۲۰ درصد از نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور میکند، در پی گسترش درگیریهای نظامی و افزایش تهدیدهای امنیتی عملا با محدودیت شدید در تردد کشتیها مواجه شده است. اختلال در عبور نفتکشها باعث شده مسیرهای صادراتی بسیاری از تولیدکنندگان منطقه مختل شود. در چنین شرایطی، شرکتهای نفتی ناچار شدهاند مسیرهای جایگزین را برای صادرات نفت در نظر بگیرند که هزینه حملونقل و زمان انتقال محمولهها را بهطور قابلتوجهی افزایش داده است. در این میان عربستان تلاش کرده بخشی از اختلال در عرضه نفت را از طریق اقدامات اضطراری مدیریت کند.
شرکت آرامکوی سعودی در اقدامی کمسابقه، عرضه چندین محموله نفت خام را از طریق مناقصه در بازار نقدی آغاز کرده است. بر اساس گزارشها، آرامکو حدود ۵میلیون بشکه نفت خام از سه گرید مختلف شامل « Arab Extra Light»، « Arab Light» و « Arab Heavy» را برای فروش در بازار نقدی عرضه کرده است. این اقدام از آن جهت اهمیت دارد که عربستان معمولا بخش عمده نفت خود را از طریق قراردادهای بلندمدت به فروش میرساند و حضور در بازار نقدی در چنین حجمی کمسابقه است. همزمان، عربستان برای حفظ صادرات خود حجم بیسابقهای از نفت را از طریق شبکه خطوط لوله به بندر ینبع در دریای سرخ منتقل کرده است. دادههای ردیابی نفتکشها نشان میدهد صادرات نفت از بنادر غربی عربستان در ماه جاری به حدود ۲میلیون بشکه در روز رسیده که حدود ۵۰ درصد بیشتر از هر ماه دیگری از سال ۲۰۱۶ تاکنون است.
در کنار کاهش تولید نفت، حملات به زیرساختهای انرژی نیز به نگرانیهای بازار دامن زده است. در امارات متحده عربی، سقوط بقایای یک شیء پرنده موجب آتشسوزی در منطقه صنعتی نفتی فجیره شد، هرچند گزارشی از تلفات انسانی منتشر نشده است. در عربستان سعودی نیز وزارت دفاع اعلام کرد یک پهپاد را که به سمت میدان نفتی شیبه در حرکت بود رهگیری کرده است. در بحرین نیز شرکت نفت این کشور (BAPCO) پس از حمله به مجتمع پالایشگاهی خود وضعیت فورس ماژور اعلام کرده است. علاوه بر این، گزارشها حاکی از آن است که عربستان بزرگترین پالایشگاه نفت خود را نیز موقتا تعطیل کرده است.
واکنش بازارهای جهانی
افزایش شدید قیمت نفت اثرات قابلتوجهی بر بازارهای مالی جهان گذاشته است. به عنوان نمونه، سهام شرکتهای پالایشگاهی هند در معاملات روز دوشنبه سقوط قابلتوجهی را تجربه کرد. سهام شرکت «ایندین اویل» بیش از ۶ درصد کاهش و سهام شرکتهای «هیندوستان پترولیوم» و «بهارات پترولیوم» نیز هر یک بیش از ۷ درصد افت کردند. تحلیلگران معتقدند افزایش شدید قیمت نفت میتواند حاشیه سود پالایشگاهها را در کوتاهمدت تحت فشار قرار دهد؛ زیرا افزایش قیمت خوراک نفت خام سریعتر از افزایش قیمت فرآوردههای نفتی اتفاق میافتد. افزایش قیمت نفت دولتهای مختلف جهان را به اتخاذ تدابیر اضطراری واداشته است.
در ایالات متحده، قیمت قراردادهای بنزین به بالاترین سطح از سال ۲۰۲۲ رسیده و از ۳ دلار در هر گالن فراتر رفته است. این موضوع در شرایطی رخ داده که دولت آمریکا در آستانه انتخابات میاندورهای تلاش دارد اثر افزایش قیمت انرژی بر هزینههای زندگی مردم را محدود جلوه دهد. در کرهجنوبی نیز دولت اعلام کرده برای نخستین بار در حدود سه دهه گذشته، سقف قیمتی برای فرآوردههای نفتی تعیین خواهد کرد تا از افزایش شدید قیمت سوخت در بازار داخلی جلوگیری کند. رئیسجمهور کرهجنوبی اعلام کرد دولت آماده است نظام تعیین سقف قیمت برای فرآوردههای نفتی را به سرعت اجرا کند. همچنین مقامات این کشور اعلام کردهاند ذخایر نفتی کرهجنوبی برای حدود ۲۰۸ روز مصرف کافی است.
چشمانداز بازار انرژی
کارشناسان بازار انرژی معتقدند حتی اگر درگیریها در خاورمیانه به سرعت پایان یابد، بازار جهانی نفت احتمالا برای هفتهها یا حتی ماهها با قیمتهای بالا مواجه خواهد بود. علت این موضوع آسیب به زیرساختها، اختلال در زنجیرههای حملونقل و افزایش ریسکهای امنیتی برای کشتیرانی در منطقه است. در صورت تداوم بحران، احتمال آزادسازی ذخایر استراتژیک نفت توسط برخی کشورها از جمله ایالات متحده و اعضای گروه هفت شامل کانادا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، ژاپن، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا نیز مطرح شده است.
با این حال، بسیاری از تحلیلگران معتقدند چنین اقداماتی تنها میتواند اثر کوتاهمدتی بر بازار داشته باشد و راهحل اصلی برای بازگشت ثبات به بازار انرژی پایان درگیریها در منطقه است. در مجموع، جنگ جاری در خاورمیانه نه تنها معادلات ژئوپلیتیک منطقه را دگرگون کرده، بلکه بازار جهانی انرژی را نیز وارد یکی از پرتنشترین دورههای خود در سالهای اخیر کرده است؛ دورهای که میتواند پیامدهای اقتصادی گستردهای برای کشورهای مصرفکننده و تولیدکننده انرژی در سراسر جهان به همراه داشته باشد.
