بحران خلیج فارس در آستانه مرحله‌ای تازه
دنیای اقتصاد: تحولات اخیر در خلیج فارس نشان می‌دهد که بحران میان ایران و آمریکا وارد مرحله‌ای پیچیده‌تر و در عین حال نگران‌کننده‌تر شده است.
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد؛ تحولات اخیر در خلیج فارس نشان می‌دهد که بحران میان ایران و آمریکا وارد مرحله‌ای پیچیده‌تر و در عین حال نگران‌کننده‌تر شده است. اظهارات متناقض دونالد ترامپ درباره امکان توافق، ادامه جنگ یا تشدید فشارهای اقتصادی و نظامی، فضای پیش‌بینی تحولات آینده را دشوار کرده است. با این حال، ورای این مواضع متغیر، به نظر می‌رسد یک راهبرد نسبتاً مشخص در سیاست واشینگتن در حال شکل‌گیری است: حفظ فشار حداکثری اقتصادی و دریایی، بدون ضرورت ورود به یک جنگ گسترده و پرهزینه دیگر.
اول؛ تغییر ماهیت فشار آمریکا
تداوم محاصره دریایی، محدود کردن صادرات نفت و اکنون گسترش محدودیت‌ها به مسیرهای زمینی و دریای خزر تحت عنوان ابتکار «دروازه آهنین»، نشانه گسترش دامنه فشار بر ایران است. چنین سیاستی برای دولت آمریکا چند مزیت دارد: کاهش هزینه‌های مستقیم نظامی، پرهیز از تبعات غیرقابل پیش‌بینی یک جنگ تازه و ارائه تصویری از اعمال فشار مؤثر به افکار عمومی داخلی آمریکا. در عین حال اتخاذ چنین سیاستی ضمن این که افکار عمومی ایالات متحده را آرام می کند، همچنین کنگره آمریکا که کمتر از ۵۰ روز دیگر با اکثریت دموکرات کار خود را آغاز می کند، مخالفتی باآن ندارد . چون تنها حربه ای که دموکرات ها علیه دولت ترامپ دارند بحث هزینه است . بنابراین، نباید تصور کرد که کاهش احتمال حمله نظامی الزاماً به معنای کاهش فشار بر ایران است.
دوم؛ محاسبات کشورهای عربی خلیج فارس
به نظر می‌رسد برخی کشورهای عربی منطقه از تضعیف موقعیت اقتصادی و راهبردی ایران ناخشنود نیستند. با این حال، این به معنای توافق همه آنها با ادامه نامحدود بحران نیست. استمرار ناامنی در خلیج فارس، تهدید مسیرهای انرژی، کاهش سرمایه‌گذاری و لطمه به تجارت و گردشگری، منافع خود این کشورها را نیز تهدید می‌کند. تفاوت مواضع عربستان، امارات، قطر و عمان و تلاش برخی از آنها برای میانجیگری، نشان می‌دهد که هنوز ظرفیت‌هایی برای ایجاد تفاهم منطقه‌ای وجود دارد.
سوم؛ پیامدهای ادامه وضع موجود برای ایران
ادامه محاصره و فشار اقتصادی، حتی بدون وقوع جنگی تازه، می‌تواند آثار عمیقی بر اقتصاد ایران، درآمدهای ارزی، تجارت خارجی، سرمایه‌گذاری و معیشت مردم داشته باشد. از منظر امنیتی نیز تداوم وضعیت نه جنگ و نه صلح، خطر محاسبه اشتباه، برخوردهای ناخواسته و گسترش درگیری به سایر نقاط منطقه را افزایش می‌دهد. افزون بر این، فرسایش تدریجی توان اقتصادی کشور ممکن است در بلندمدت بر ظرفیت‌های دفاعی و قدرت چانه‌زنی ایران نیز تأثیر بگذارد.
چهارم؛ ضرورت خروج از بن‌بست
در چنین شرایطی، شاید مهم‌ترین ضرورت، بازنگری واقع‌بینانه در محاسبات و استفاده از فرصت‌های دیپلماتیک باشد. پیشنهادهای زیر می‌تواند مورد توجه قرار گیرد:
۱.ارائه یک ابتکار دیپلماتیک مرحله‌ای و قابل اجرا با هدف توقف اقدامات تنش‌زا، کاهش محدودیت‌های دریایی و اقتصادی و بازگشت تدریجی به مذاکرات.
۲. استفاده فعال از ظرفیت میانجیگری عمان و قطر و جلب مشارکت عربستان و سایر کشورهای منطقه برای ایجاد یک چارچوب امنیتی و اقتصادی مشترک در خلیج فارس.
۳. تفکیک مسائل فوری، از جمله امنیت دریانوردی، رفع محاصره و کاهش فشارهای اقتصادی، از موضوعات پیچیده‌تر و بلندمدت‌تر؛ به‌گونه‌ای که توافق‌های محدود و اعتمادساز بتوانند زمینه مذاکرات جامع‌تر را فراهم کنند.
۴. توجه جدی به منافع اقتصادی و معیشتی مردم و پرهیز از سیاست‌هایی که هزینه اصلی بن‌بست را بر جامعه و نسل‌های آینده تحمیل می‌کند.
۵ -اعلام آمادگی برای همکاری منطقه‌ای در زمینه امنیت دریایی، حفاظت از محیط زیست خلیج فارس و توسعه پایدار؛ موضوعاتی که می‌توانند زمینه مشترکی برای گفت‌وگو و اعتمادسازی باشند.
نهایت این که ادامه وضع موجود نه تضمین‌کننده امنیت پایدار ایران است و نه می‌تواند آینده مطمئنی برای کشورهای منطقه خلیج فارس فراهم کند واقعیتی که کشورهای منطقه خلیج فارس باید در نظر داشته باشند و دچار اشتباه محاسباتی از نظر امنیت این منطقه نشوند. زیرا باید بدانند قدرت ملی تنها در توان مقاومت و دفاع خلاصه نمی‌شود؛ قدرت تشخیص شرایط، انتخاب زمان مناسب برای دیپلماسی و توانایی تبدیل تهدیدها به فرصت نیز از مؤلفه‌های اساسی آن است. امروز بیش از هر زمان دیگری ضرورت دارد که با نگاه به منافع بلندمدت ملی، از گرفتار شدن در چرخه فرسایشی فشار، تهدید و تقابل جلوگیری کنیم. دیپلماسی نشانه ضعف نیست؛ در شرایط دشوار، می‌تواند نشانه واقع‌بینی، مسؤولیت‌پذیری و درک درست از منافع ملی باشد./
عبدالرضا غفرانی دیپلمات پیشین و کارشناس ارشد روابط بین الملل
