شکل حملات تروریستی در حال تغییر است؛
فناوریهای ساده، تهدیدهای پیچیده
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-حسین موسوی؛ مهمترین عنصر در عملیات ۱۹ عضو القاعده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱، هواپیماهای مسافربری چند میلیوندلاری نبودند؛ بلکه کاترهای سادهای بودند که مهاجمان با استفاده از آنها هواپیماها را ربودند.
درس مهمی که پس از آن حملات برای مقابله با تروریسم به جا ماند این بود که برای انجام اقداماتی با ابعاد فاجعهبار، لزوما به ابزارهای پیشرفته یا منابع مالی هنگفت نیاز نیست؛ چیزی که لازم است، عزم و نیت شرورانه، برنامهریزی دقیق و توانایی شناسایی و سوءاستفاده از آسیبپذیریهایی است که گاهی درست جلوی چشم ما قرار دارند.
اما در ۲۵ سالی که از آن فاجعه و حادثهای که مسیر ایالات متحده و بخش بزرگی از جهان را برای همیشه تغییر داد میگذرد، فناوری با سرعتی چشمگیر تکامل یافته است. امروز، بسیاری از فناوریهایی که در اختیار هر فردی با دسترسی به اینترنت قرار دارند، این آسیبپذیریها را به شکل قابلتوجهی گستردهتر کردهاند.
گسترش پهپادها، هوش مصنوعی و دیگر فناوریهایی که در زمان حملات ۱۱ سپتامبر هنوز در مراحل ابتدایی توسعه بودند، اکنون دسترسی بازیگران مخرب به ابزارهای بالقوه کشتار جمعی را بسیار آسانتر کرده است.
کری چاوز، کارشناس امنیت بینالملل که در زمینه استفاده بازیگران غیردولتی از فناوریهای نوظهور تخصص دارد، به نیوزویک گفت: «مهمترین تغییر، ظهور یک فناوری خاص نبوده است. آنچه تغییر کرده، معکوس شدن وضعیت عرضه و دسترسی به فناوری است؛ تغییری که راههای جدیدی برای جنگیدن ایجاد کرده یا تواناییهای قبلی بازیگران غیردولتی خشونتطلب را ارتقا داده است.»
چاوز برای توضیح این مسئله به سناریوهایی اشاره میکند که در رزمایشها و شبیهسازیهای جنگی بارها بررسی کرده است؛ از حمله پهپادی برای پخش مواد شیمیایی مرگبار بر فراز یک ورزشگاه مملو از جمعیت گرفته تا هکری مجهز به هوش مصنوعی که زیرساختهای حیاتی یک کشور را از کار میاندازد.
او میگوید: «چیزی که بیش از همه نگرانم میکند، یک تهدید مشخص نیست. آنچه اهمیت دارد، رویکردی است که مهاجمان و مدافعان در آینده نزدیک در پیش خواهند گرفت؛ رویکردی که مشخص میکند این ابزارها تا چه اندازه میتوانند عدم توازن قدرت ایجاد کنند و چه مزیتی در اختیار مهاجمان قرار دهند».
به گفته چاوز، در گذشته محدودیت منابع مالی و کنترلهای صادراتی باعث میشد بسیاری از گروههای شبهنظامی اساسا نتوانند به سامانهها یا فناوریهای نظامی دسترسی پیدا کنند. اما حالا بازار پهپادها و هوش مصنوعی برای مصرفکنندگان عادی بسیار در دسترستر شده و نیروهایی که مسئول شناسایی و خنثی کردن تهدیدها هستند، برای همگام شدن با این سرعت تغییر با مشکل مواجهاند. چاوز به نیوزویک گفت: «نتیجه این وضعیت، پیچیدهتر و متراکمتر شدن فضای تهدید است؛ چرا که فناوریهای دومنظوره، نوعی دموکراتیزه شدن توانایی تخریب را به وجود آوردهاند.»
به بیان سادهتر، این فناوریها با پایین آوردن آستانه ورود به عرصه خشونت، به بازیگران غیردولتی بیشتری اجازه میدهند دست به اقدامات خشونتآمیز بزنند و توانایی آنها را فراتر از سطح گذشته افزایش دهند. منظور از «بیشتر» هم فقط تعداد نیست؛ بلکه اندازه، توانایی، تنوع و حتی انگیزه و ایدئولوژی این گروهها را نیز شامل میشود. او اضافه کرد: «این وضعیت منابع امنیتی موجود را هم تحت فشار قرار میدهد؛ بهگونهای که منابعی که از قبل در جایی اختصاص یافتهاند، بیش از حد کشیده میشوند یا مجبور میشویم برای پر کردن خلاءهای جدید، منابع را از بخشهای دیگر منحرف کنیم».
داعش؛ پیشگام استفاده از فناوری
یکی از نخستین تغییرات بزرگ حدود سال ۲۰۱۳ رخ داد؛ زمانی که صنعت پهپاد به سمت تولید مدلهای کوچکتر و ارزانتر حرکت کرد. پیش از آن، پهپادها بیشتر با نقش ایالات متحده در «جنگ جهانی علیه تروریسم» شناخته میشدند؛ پهپادهای عظیم و پیشرفتهای مانند MQ-۹ Reaper شرکت جنرال اتمیکس که هر فروند آن حدود ۳۴ میلیون دلار قیمت داشت و در آسمان افغانستان، پاکستان، سومالی و یمن به دنبال اهداف میگشت. اما ظهور سامانههای ارزانتر، ناخواسته بازار تازهای برای یک گروه جدید ایجاد کرد که در آن زمان بهسرعت در حال گسترش در خاورمیانه بود. گروه داعش که از شاخه عراقی القاعده شکل گرفته بود، خیلی زود معادلات جنگ پهپادی را تغییر داد. این گروه از کوادکوپترهای ارزانقیمت مجهز به بمب علیه دشمنان خود استفاده میکرد و اغلب تصاویر حملات و کشتارها را نیز ضبط و منتشر میکرد تا اثر روانی آنها را به حداکثر برساند.
شاید حتی مهمتر از مهارت داعش در استفاده از پهپادها، عملکرد این گروه در حوزه رسانه و شبکههای اجتماعی بود؛ حوزهای که داعش را از بسیاری از بازیگران غیردولتی دیگر متمایز کرد.
پیش از آن، کمتر گروهی با چنین سطحی از خشونت و در حالی که تقریباً در سراسر جهان غیرقانونی و ممنوع شناخته میشد، توانسته بود بهطور مستقیم به مخاطبانی در سراسر جهان دسترسی پیدا کند. داعش ثابت کرد که میتوان این توجه جهانی را به جذب نیرو تبدیل کرد؛ اتفاقی که به یکی از مهمترین تحولات در عرصه تروریسم طی ۲۵ سال گذشته تبدیل شد.
بروس هافمن، پژوهشگر ارشد حوزه مقابله با تروریسم و امنیت داخلی در شورای روابط خارجی آمریکا و یکی از نویسندگان اصلی گزارش نهایی کمیسیون بررسی حملات ۱۱ سپتامبر که به دستور کنگره تشکیل شده بود، به نیوزویک گفت: «بدون تردید، مهمترین تغییر، ظهور شبکههای اجتماعی و استفاده مؤثر داعش از آنها برای جذب نیرو و تأمین مالی بود». هافمن میگوید: «داعش نخستین گروه تروریستی واقعاً بینالمللی بود و توانست ۵۳ هزار نیروی خارجی را از حدود ۸۰ کشور جذب کند». او اضافه میکند: «داعش همچنین در اواخر دهه ۲۰۱۰ استفاده از پهپادها را به شکل گستردهای توسعه داد؛ ابزاری که امروز به یکی از عناصر ثابت جنگهای جاری تبدیل شده است.»
خلافت خودخوانده داعش در عراق و سوریه سرانجام تا سال ۲۰۱۹ و در پی عملیات نیروهای مختلف علیه این گروه از بین رفت، اما خود داعش همچنان در قالب هستههای زیرزمینی به فعالیت ادامه میدهد و دامنه عملیاتش را به مناطقی مانند افغانستان و بخشهایی از آفریقا، بهویژه منطقه ساحل، گسترش داده است. این گروه در آن مناطق هم در میدان نبرد و هم در شبکههای اجتماعی با یکی از شاخههای منطقهای القاعده رقابت میکند.
شاخه داعش در افغانستان که با نام داعش خراسان یا ISKP شناخته میشود، در سالهای اخیر به دلیل تواناییاش در اجرای برخی از مرگبارترین حملات داعش در خارج از خاورمیانه، توجه زیادی را به خود جلب کرده است. این گروه در ژانویه ۲۰۲۴ در ایران دست به حمله تروریستی زد و تنها دو ماه بعد، حملهای مرگبار در روسیه انجام داد.
داعش خراسان همزمان تهدیدهای خود علیه غرب را نیز در شبکههای گسترده، چندملیتی و چندزبانهاش افزایش داده است؛ تهدیدهایی که در بسیاری از موارد بر استفاده از پهپادها علیه تجمعهای بزرگ مردم متمرکز هستند.
داعش همچنین آزمایش استفاده از هوش مصنوعی را آغاز کرده و حتی مجریهای خبری مجازی ساخته است تا درباره تازهترین کشتارهایی که به نام خلافت خودخوانده این گروه انجام شده، گزارش تهیه کنند.
اما این تازه آغاز ماجراست. تحلیلگران هشدار دادهاند که در آینده ممکن است حملات تروریستی بهصورت کامل یا بخشی با کمک هوش مصنوعی عاملمحور طراحی و برنامهریزی شوند؛ آن هم نه فقط توسط داعش یا گروههای مسلح دیگر، بلکه حتی توسط مهاجمان منفرد.
به نظر میرسد داعش قصد دارد استفاده از هوش مصنوعی را بیش از پیش در شبکههای خود ادغام کند. در نسخه فوریه ۲۰۲۶ مجله «صدای خراسان» داعش خراسان، مجموعهای از توصیهها درباره استفاده از هوش مصنوعی برای پیشبرد اهداف خود در اختیار مخاطبان قرار گرفته بود.
نمونهای جدیدتر نیز توسط سازمان «Tech Against Terrorism» در اختیار نیوزویک قرار گرفته است: مجموعهای از پستهایی که در ژوئیه ۲۰۲۶ در یک انجمن طرفدار داعش منتشر شده و کاربران در آنها درباره روشهای «جیلبریک» ایمن مدلهای هوش مصنوعی برای جلوگیری از شناسایی توسط سرویسهای اطلاعاتی بحث کردهاند.
