راز بقای اقتصاد کوبا در روزهای تاریک و بدون نفت
هنر بقا در هاوانا
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-کسری غفوری: دونالد ترامپ با قطع صادرات نفت به کوبا قصد داشت اقتصاد این کشور را به زانو درآورد. او شش ماه پیش، درست یک روز پس از تسلط بر جریان صادرات نفت ونزوئلا، که شریان حیاتی کوبا محسوب میشد، پیشبینی کرد که دولت هاوانا بهزودی سقوط خواهد کرد. این محاصره نفتی، کوبا را در بدترین بحران انرژی تاریخ خود فرو برد و خاموشیهای سراسری و طولانیمدت را به همراه داشت. با این حال، با گذشت بیش از ۶ ماه، کوبا و مردمش همچنان ایستادهاند و راز این بقا در یک ویژگی تاریخی نهفته است: انعطافپذیری و سازگاری.
گزارش میدانی خبرنگاران روزنامه نیویورکتایمز نشان میدهد که مردم کوبا بهسرعت در حال جایگزین کردن خودروهای پرمصرف آمریکایی دهه ۱۹۵۰ با موتورسیکلتها و سهچرخههای برقی چینی هستند. آنها با واردات باتریهای قدرتمند لیتیومی، لوازم خانگی را در زمان قطعی برق روشن نگه میدارند، ژنراتورها را برای کار با گاز شهری تغییر میدهند و روی سقف خانهها و حتی خودروها پنل خورشیدی نصب میکنند. این ترکیب از راهحلهای خلاقانه، یک شبکه انرژی مردمی و غیررسمی ایجاد کرده که جامعه را در غیاب سوخت و برق دولتی سرپا نگه داشته است. دولت نیز با جیرهبندی برق، محدود کردن ساعات دسترسی به برق و استفاده حداکثری از باقیمانده منابع داخلی، توانسته بسیار بیشتر از زمان پیشبینیشده توسط واشنگتن در برابر سیاست فشار حداکثری آمریکا مقاومت کند. به گفته خورخه پینیون، پژوهشگر انرژی کوبا در دانشگاه تگزاس، شبکه برق این کشور اکنون تنها با نفت و گاز داخلی و پارکهای خورشیدی ساختهشده با حمایت چین میچرخد و این مجموعه حدود نیمی از تقاضای کشور را پوشش میدهد.
مقامهای آمریکایی همچنان بر تغییر رژیم در کوبا اصرار دارند و معتقدند این روند نیازمند زمان و صبر است. در این میان، مردم کوبا مانند دهههای گذشته در حال ساختن زندگی از هیچ هستند. برای نمونه، دستکم یکی از شهروندان با یادگیری از اینترنت، پالایشگاه خانگی کوچکی در حیاط خانه خود ساخته تا از ضایعات پلاستیکی سوخت تولید کند و معاش خود را بگذراند.
البته این بحران، چهره بیرحم خود را نیز نشان داده است. بسیاری از مردم بهدلیل تمام شدن گازوئیل پمپهای آب دولتی، تا دو ساعت پیادهروی میکنند، بهدلیل کمبود گاز پختوپز با هیزم غذا میپزند و شبهای بسیار گرم را بدون وسایل سرمایشی به صبح میرسانند. حملونقل عمومی در هاوانا متوقف شده و بنزین در بازار سیاه به ۳۰ دلار در هر گالن رسیده است. این شبکه انرژی دستساز، نابرابریهای عمیق اجتماعی را نیز آشکار کرده است. تجهیزات خورشیدی، خودروهای برقی و باتریهای گرانقیمت عمدتاً در انحصار خانوادههای مرفهی است که از سوی بستگانشان در خارج از کشور حمایت مالی میشوند، در حالی که اقشار کمدرآمد با دستمزدهای ناچیز و تورم فزاینده در تاریکی مطلق و فقر گرفتار شدهاند. محبوبترین مدل باتری لیتیومی در کوبا حدود ۷۵۰ دلار قیمت دارد، در حالی که دستمزد روزانه بخشی از کارگران حدود یک دلار است.
نکته کمتر گفتهشده این است که بخشی از سوخت در گردش، خود از آمریکا میآید. دولت ترامپ همزمان با منع کشورهای دیگر از ارسال سوخت، صادرات محدود سوخت به کسبوکارهای خصوصی کوبا را مجاز کرده و نخستین محموله از بسته کمک ۱۰۰ میلیون دلاری آمریکا هفته گذشته به این کشور رسیده است.
با وجود تمام این چالشها، کوبا در حال تجربه یک گذار انرژی اجباری است. این کشور با اتکا به شبکه در حال گسترش نیروگاههای خورشیدی که با حمایت چین ساخته شدهاند، بخشی از نیاز شبکه برق خود را تأمین میکند. دولت میگوید سهم خورشید از ۳ درصد در ابتدای ۲۰۲۵ به حدود ۱۰ درصد رسیده و ۵۴ پارک خورشیدی راهاندازی شده است. هدف رسمی، اتکای کامل به انرژیهای تجدیدپذیر تا ۲۰۵۰ است. اگرچه بهدلیل نبود سیستمهای عظیم ذخیرهسازی، این منبع در میانه روز تا ۲۰ درصد برق کشور را تأمین میکند، اما با غروب آفتاب دوباره تاریکی برمیگردد و ساعت اوج مصرف بیپاسخ میماند.
مردم کوبا، گرچه از این وضعیت خستهاند، اما تمام انرژی خود را صرف یافتن راههایی برای بقا کردهاند. کسبوکارها با تغییر کاربری ژنراتورها به گاز شهری ارزانقیمت همچنان به کار خود ادامه میدهند. کوباییها در طول دههها نشان دادهاند که استاد مدیریت بحران هستند و در حالی که ناظران خارجی منتظر فروپاشی این کشورند، آنها با تمام توان راهی برای ادامه زندگی پیدا میکنند.
