قدرت شهرها به چیست؟
- سه ضلعی رونق اقتصاد شهر، دسترسی مناسب به خدمات زندگی و تعامل با جهان میتواند شهرها را قدرتمند کند
- توکیو در شاخص «قدرت جهانی شهرها» بهدلیل مطلوبیت نسبی فاکتورهای «زیستپذیری» و «محیطزیست» در رتبه بالاتر از نیویورک با قدرت بالای اقتصادی قرار گرفت
دنیای اقتصاد - نیلوفر ادیبنیا : در دنیای امروز، مرزهای اثرگذاری شهرها فراتر از تقسیمات اداری آنها رفته است؛ آنها دیگر نه صرفا نقاطی متراکم از جمعیت، بلکه کانونهای پویای تولید ثروت، نوآوری فکری، پیوندهای فرهنگی و تصمیمسازیهای راهبردی هستند. امروزه شایستگی یک کلانشهر بیش از هر چیز به سطح رفاه و کیفیت زندگی، کارآمدی زیرساختهای حملونقل، حفاظت از محیطزیست و توانمندی در جذب نیروی انسانی متخصص و سرمایههای مولد گره خورده است؛ تغییری بنیادین که رقابتهای جهانی را از رقابتی تکبعدی و اقتصادی، به کارزاری جامع برای ارتقای منزلت و جذابیت شهری تبدیل کرده است. در مسیر سنجش و مقایسه این قدرت چندوجهی، «شاخص قدرت جهانی شهرها» که از سال۲۰۰۸ به ابتکار بنیاد یادبود موری ژاپن بهصورت سالانه منتشر میشود، جایگاهی قابلتوجه و برجسته یافته است. این شاخص با هدف ارائه ارزیابیای جامع و چندبعدی از قدرت و جذابیت شهرهای جهان، بهعنوان نخستین ابتکار ژاپن در این زمینه شکل گرفت و ظرفیت رقابتپذیری کلانشهرها را در جذب سرمایه، نیروی انسانی و بنگاههای اقتصادی میسنجد.

نسخه ۲۰۲۵ و آخرین نسخه این گزارش با بررسی وضعیت ۴۸شهر جهان تدوین شده است؛ سنجشی دقیق که از خلال ۷۲مولفه و ۲۷زیرشاخص، وضعیت شهرها را در ۶محور اصلی شامل اقتصاد، پژوهش و توسعه، تعاملات فرهنگی، زیستپذیری، محیطزیست و دسترسپذیری به محک آزمون میگذارد. در مدل وزندهی این بنیاد، از مجموع ۲۷۰۰امتیاز قابل تخصیص، وزن مولفهها یکسان توزیع نشده است: بخش اقتصاد با ۶۰۰امتیاز و سهمی ۲۲.۲درصدی بیشترین اهمیت را به خود اختصاص داده است؛ پس از آن، تعاملات فرهنگی و کیفیت زیستپذیری هر یک با ۵۰۰امتیاز (اندکی بیش از ۱۸.۵درصد)، جایگاهی کلیدی دارند؛ محیطزیست و شبکه دسترسپذیری نیز هرکدام با ۴۰۰امتیاز (اندکی بیش از درصد) سهم قابلتوجهی دارند و سرانجام، پژوهش و توسعه با ۳۰۰امتیاز (۱۱.۱درصد) این ارزیابی را کامل میکند. ساختار این امتیازدهی به روشنی بازگوکننده این واقعیت است که گرچه ستون فقرات قدرت جهانی شهرها همچنان بر توان اقتصادی استوار است، اما جایگاه نهایی آنها در صحنه بینالملل، حاصل تعادلی پایدار میان زیستپذیری، سلامت زیستمحیطی و پویایی فرهنگی خواهد بود.
سنجش قدرت شهرها در رقابت جهانی
نتایج ردهبندی سال۲۰۲۵ حاکی از آن است که منزلت جهانی کلانشهرها، محصول کارکرد همراستای آنها در عرصههای سهگانه اقتصاد، جامعه و محیطزیست است. این ارزیابی جدید از تداوم نفوذ پایتختهای تاریخی جهان غرب در کنار پیشروی چشمگیر مراکز شهری آسیا پرده برمیدارد. در رتبهبندی سال ۲۰۲۵ شاخص موری، لندن با کسب ۱۶۴۲.۲امتیاز جایگاه نخست خود را حفظ کرده است. توکیو با ۱۵۳۵.۱امتیاز در رتبه دوم قرار دارد و نیویورک با ۱۴۷۶.۶امتیاز جایگاه سوم را به خود اختصاص داده است. پس از این سه شهر، پاریس با ۱۴۴۴.۶امتیاز در رتبه چهارم ایستاده و سنگاپور با ۱۲۹۳.۱ و سئول با ۱۲۸۸.۱ امتیاز به ترتیب پنجم و ششم شدهاند. آمستردام با ۱۱۹۶.۹، شانگهای با ۱۱۹۴.۶، دبی با ۱۱۸۶.۷ و برلین با ۱۱۶۹.۸ امتیاز نیز رتبههای هفتم تا دهم را بهدست آوردهاند.
این موازنه نشان میدهد که در کنار قطبهای سنتی اروپا و آمریکای شمالی، شهرهای پیشگام آسیا و خاورمیانه نقشی اثرگذار در مدار تعاملات بینالمللی و جذب نخبگان و بنگاههای اقتصادی یافتهاند. برجستهترین دگرگونی در گزارش اخیر، صعود یکپلهای توکیو و استقرار آن در رده دوم جهان است. امتیاز کل این شهر با جهشی ملموس از ۱۴۴۵.۴ در سال ۲۰۲۴ به ۱۵۳۵.۱ در سال۲۰۲۵ رسیده است. توکیو با احراز مقام نخست در شاخص زیستپذیری، دستیابی تاریخی به رتبه دوم تعاملات فرهنگی و کسب رتبه هفتم در مولفه محیطزیست، این موفقیت را رقم زده است؛ امری که نشاندهنده وزن راهبردی مولفههای فرهنگی و اجتماعی در ارتقای برند جهانی شهرهاست.
همزمان، سایر قطبهای آسیایی نیز تحرکات قابلملاحظهای به نمایش گذاشتهاند: شانگهای با صعود از رتبه یازدهم در پله هشتم جای گرفته، پکن از رده شانزدهم به جایگاه دوازدهم رسیده و اوساکا با پیشرفتی تحسینبرانگیز، موقعیت خود را از رتبه سیوپنجم به هجدهم ارتقا بخشیده است. این پیشرویهای همزمان بازتابی آشکار از تمرکز و پویایی فزاینده رقابت در حوزههای تمدنی شرق و جنوب آسیاست. بر اساس تحلیل بنیاد موری، محرکهای اصلی این جابهجاییها در سال۲۰۲۵ شامل تداوم رونق صنعت گردشگری فرامرزی (بهویژه در منطقه شرق آسیا)، بازتنظیم سطح قیمتها و سازوکارهای هزینه زیست شهری و همچنین بهکارگیری شاخصهای دقیقتر در حوزه پایداری زیستمحیطی بوده است؛ متغیرهایی که اثبات میکنند جایگاه بینالمللی کلانشهرها نه صرفا بر پایه توان مالی، بلکه در تقاطع رفاه شهروندی، جذابیت سفر و سلامت اقلیمی بازتعریف میشود.
اقتصاد؛ شرط لازم، اما نه کافی
در ساحت اقتصادی گزارش موری، نیویورک بر تارک جدول ایستاده و لندن جایگاه دوم را از آن خود کرده است. زوریخ، سنگاپور و دوبلین نیز دیگر بازیگران پنج شهر برتر این قلمرو به شمار میآیند. این چیدمان، بازتابدهنده وزن مولفههایی چون وسعت و تحرک اقتصادی، سهولت دادوستد، دسترسی به سرمایه انسانی و توانمندی در راهبری تبادلات تجاری فراملی است. با این حال، تطبیق رتبه مالی شهرها با موقعیت سراسری آنها آشکار میسازد که داشتن بنیه اقتصادی نیرومند لزوما به معنای تکیه زدن بر صدر جدول ارزیابی کلی نخواهد بود. چهبسا شهرهایی که در چرخه تولید و فعالیت بازرگانی بسیار کارآمد عمل میکنند، اما در عرصههایی بنیادین همچون کیفیت معیشت، صیانت از محیط زیست یا دسترسیپذیری در تنگنا گرفتارند. در نقطه مقابل، شهرهایی که در برخی ابعاد اقتصادی امتیازات کمتری دارند، چهبسا با تکیه بر برتری در شاخصهای اجتماعی و انسانی، جایگاهی ستودنی در جدول کلی برای خود رقم زنند.
پژوهش و فرهنگ؛ دو اهرم بنیادین در قدرت شهری
در حوزه «پژوهش و توسعه»، نیویورک صدرنشینی خود را استوار نگه داشته و لندن و توکیو به ترتیب عناوین دوم و سوم را تصاحب کردهاند؛ همزمان لسآنجلس و سئول نیز با حضور در ردههای چهارم و پنجم، ترکیب پنج قدرت برتر این قلمرو را شکل دادهاند. این مولفه، ظرفیت نوآوری و افقهای فکری شهرها را بر پایه شاخصهایی نظیر جمعیت دانشمندان، منزلت علمی دانشگاهها، بودجههای تحقیقاتی، شمار اختراعات ثبتشده و پویایی بستر کسبوکارهای نوپا محک میزند. تثبیت جایگاه سوم برای توکیو و رتبه پنجم برای سئول بازتابدهنده وزنی انکارناپذیر است که مراکز شهری آسیا در هماوردی علمی جهان بهدست آوردهاند. در بخش «تعاملات فرهنگی» نیز هرچند لندن همچنان در جایگاه نخست پیشتازی میکند؛ اما صعود تاریخی توکیو و گذر آن از پاریس برای فتح رتبه دوم، مهمترین تحول این دوره بهشمار میرود. در ادامه جدول، پاریس، نیویورک و دبی دیگر جایگاههای پنجگانه برتر را پر کردهاند. این حوزه، جاذبههای سفر، تنوع رویدادهای هنری، نشاط فرهنگی و میزان پیوندهای فرامرزی شهروندان را بررسی میکند. درخشش شرق آسیا در این میدان به روشنی با جهش توکیو از رتبه یازدهم به دوم در زیرشاخص جاذبههای گردشگری و همچنین صعود ۱۰پلهای اوساکا از جایگاه بیستوسوم به سیزدهم در ردهبندی عمومی فرهنگ تجلی یافته است.
در حوزه زیستپذیری، مولفههایی همچون کیفیت بستر حیات، استطاعت و شرایط مسکن، سطح هزینههای خانوار، امنیت اجتماعی، گستره خدمات عمومی و سرانههای رفاه شهری مورد سنجش قرار میگیرند. صدرنشینی توکیو در این بخش ثابت میکند که کوشش شهرها در سامانبخشی به آرامش و شایستگی زیست شهروندان، اهرمی نیرومند در کارزار ارزیابیهای بینالمللی محسوب میشود. انعطافپذیری در الگوهای کاری نوین نیز در جهش امتیازی شهرهایی پیشرو مانند توکیو، فرانکفورت و کپنهاگ اثربخش بوده است. این دگرگونی بازگوکننده این واقعیت است که همسویی با شیوههای نوپدید کار و زندگی تا چه میزان میتواند جاذبه شهر را برای سکونت و استقرار متخصصان دوچندان سازد.
در نقطه مقابل، گرانی افسارگسیخته مسکن، اوجگیری اجارهبها، سنگینی مخارج عمومی و دشواری دستیابی به خدمات، از گلوگاههای اصلی در مخدوش شدن زیستپذیری در کلانشهرها به شمار میروند. از این رو، رونق کسبوکار و آفرینش مشاغل تازه صرفا زمانی به تعالی پایدار جایگاه شهر میانجامد که با توزیع عادلانه فرصت دسترسی به سرپناه و تسهیلات همگانی برای همه اقشار همراه باشد. برای نمونه، کارنامه نیویورک مثالی گویا بر این دگرگونی است؛ این کلانشهر با وجود کسب مقام اول در ۲رکن بنیادین اقتصاد و نوآوریهای علمی، در جایگاه کلی بر سکوی سوم ایستاده است. در برابر، توکیو با اتکا بر صدرنشینی در شاخص زیستپذیری، دستیابی به رتبه دوم تعاملات فرهنگی و حضور در رده سوم پژوهش و توسعه، به زیبایی نشان داد که چگونه تلاقی رفاه شهروندی با غنای فرهنگی میتواند یک شهر را در مجموع امتیازات جهانی، پیشاپیش ابرقدرتهای اقتصادی بنشاند.
محیط زیست و دسترسیپذیری؛ ۲عامل تعیینکننده
یکی از ارکان کلیدی شاخص قدرت جهانی، سنجش کارنامه بومشناختی شهرهاست؛ حوزهای که در سالهای واپسین زیر سایه تشدید مخاطرات اقلیمی و فشار فزاینده بر ذخایر طبیعی، اهمیتی حیاتی کسب کرده است. در کارنامه سال۲۰۲۵، کپنهاگ در قله جایگاه زیستمحیطی ایستاده و شهرهای تایپه، وین، استکهلم و مادرید، پنج ضلع برتر این ساحت را تکمیل کردهاند. تایپه یکی از تحسینبرانگیزترین جهشها را در این محور رقم زده و توانسته است جایگاه بیستم دوره پیشین را با رتبه دوم جایگزین کند. این کلانشهر در چرخه بازیافت پسماندها و سنجه تازه پایداری سازمانها و شرکتها، عملکردی مثالزدنی به ثبت رسانده است. توکیو نیز در کارنامه اقلیمی خود مقام هفتم را به چنگ آورده و در سنجش پایداری بنگاهها و شرکتها بر سکوی دوم تکیه زده است. مادرید در پله پنجم تثبیت شده و سائوپائولو نیز با پرشی چشمنواز از رده بیستوهشتم به جایگاه شانزدهم، روندی رو به جلو را نمایان ساخته است. این کلانشهر آمریکای جنوبی توانسته است در سنجش غنای تنوع زیستی، مرتبه دوم جهان را از آن خود سازد. در انتهای این جدول، کلانشهرهایی نظیر مومبای، جاکارتا و قاهره با گرههای کور و بحرانهای زیستمحیطی سنگینی دستبهگریبانند. مومبای جایگاه چهلوپنجم، جاکارتا رتبه چهلوچهارم و قاهره پله چهلوهشتم این جدول اقلیمی را به خود اختصاص دادهاند. این تفاوتهای معنادار اثبات میکند که بار تراکمی جمعیت، توسعه شتابزده کالبدی و فقر امکانات زیربنایی تا چه اندازه زیستبوم کلانشهرها را فرسوده میسازد.

دسترسیپذیری و روانی جابهجایی نیز یکی دیگر از ارکان استراتژیک در عیارسنجی توان شهرهاست. این شاخص، علاوه بر اتصال به خطوط هوایی بینالمللی و مسیرهای داخلی، شاخصههایی چون سهولت ترددهای روزمره، مدیریت ترافیک، کفایت ترابری عمومی و رونق مسیرهای پاک دوچرخهسواری را به سنجش میگذارد. لندن در این محور، پیشتاز بیرقیب بوده و شهرهای پاریس، نیویورک، شانگهای و دبی جایگاههای پسین را تصاحب کردهاند. توکیو در پله ششم استقرار یافته و فرانکفورت، سنگاپور، آمستردام و استانبول نیز فهرست ۱۰شهر سرآمد را تکمیل ساختهاند. بررسی دستاوردهای این حوزه نشان میدهد که مفهوم دسترسی، به پایانههای بینالمللی و اتصالات برونمرزی خلاصه نمیشود، بلکه کارآیی گردش روزانه شهروندان در بافت درونی شهر، نقشی بیهمتا در تعیین امتیازات دارد. به تعبیری روشنتر، شهری که موفق شود پیوندهای فراملی خود را با سامانهای منسجم از حملونقل همگانی و معابر روان درونشهری گره بزند، جهشی ملموس در این سیاهه ثبت خواهد کرد.
در سوی دیگر، قاهره در پله سیوچهارم، جاکارتا در رده چهلوچهارم و مومبای در مرتبه چهلوهفتم این عرصه جای گرفتهاند. در ردهبندی تجمیعی شاخص موری نیز مکزیکوسیتی در مرتبه چهلوچهارم، جاکارتا در جایگاه چهلوپنجم، قاهره در رده چهلوششم، مومبای در رتبه چهلوهفتم و ژوهانسبورگ در پله چهلوهشتم ایستادهاند. قرار گرفتن این کلانشهرها در قعر جدول و تفاوت دستاوردهایشان در ۶ساحت بنیادین، آشکار میسازد که مصائب شهرهای پرجمعیت تنها ناشی از وفور ساکنان نیست، بلکه نقصان کیفیت در خدمات عمومی، زیربناها، سلامت محیط زیست و حکمرانی کارآمد نیز سرنوشت جایگاه آنها را رقم میزند.
برآیند شاخص موری بازگوکننده این حقیقت بنیادین و اساسی است که سنجش هماوردی کلانشهرها در مقیاس جهانی، از مرز مولفههای تکبعدی گذر کرده است. بیتردید اقتدار اقتصادی اهرمی کارآمد در جلب منابع مالی و پیشرانی شرکتها باقی میماند؛ اما ظرفیتهای پژوهشی، غنای فرهنگی، رفاه اجتماعی، پایداری اقلیمی و کارآمدی زیرساختهای حملونقل نیز ارکان جدانشدنی منزلت بینالمللی هر شهر بهشمار میروند. این دیدگاه همراستایی کاملی با نتایج «شاخص جهانی شهرهای آکسفورد اکونومیکس» دارد؛ ارزیابی مرجعی که از رهگذر تحلیل همزمان پنج محور اقتصاد، سرمایه انسانی، کیفیت زیستپذیری، محیطزیست و ساختار حکمرانی، بر چندبعدی بودن اعتبار شهرها در عصر حاضر صحه میگذارد. بر همین اساس، آوردگاه رقابت میان قطبهای تمدنی جهان امروز از رقابتی صرف بر سر جذب سرمایه عبور کرده و به تلاشی استراتژیک برای خلق محیطی جذاب، زنده و پایدار تبدیل شده است؛ فضایی شایسته که ارتقای سطح زندگی، رونق اقتصادی و گستره تعاملات بینالمللی را در تعادلی پایدار پیش میبرد.


