طراحی فرش‌قرمز برای موتورسیکلت‌ها

کارشناسان حوزه حمل‌ونقل در نشست اخیر «شهرداد» که با محوریت «برنامه‌ریزی شهری و توسعه مبتنی بر حمل‌ونقل همگانی» برگزار شد، نسبت به پیامدهای تعریف مسیر ویژه برای موتورسیکلت هشدار دادند و این تصمیم را به‌نوعی حذف بیشتر عابران پیاده از شهر عنوان کردند. البته طرح تعیین مسیر ویژه برای تردد موتورسیکلت موافقانی نیز دارد که بر این باورند که با توجه به رواج استفاده از این وسیله نقلیه در جابه‌جایی‌های درون‌شهری، می‌توان با ایجاد مسیر ویژه تردد از سویی به تردد موتورسیکلت در شهر نظم داد و از سوی دیگر این مسیر فرصتی است که با اتکا به آن، موتورسیکلت‌های قدیمی دودزا را از تهران حذف کرد. موافقان معتقدند با اجرای ۴پیشنهاد شامل «مجوز تردد موتورسیکلت‌های برقی در خطوط ویژه»، «نظارت دقیق پلیس راهور از طریق دوربین و اعمال جریمه در صورت بروز تخلف»، «الزام موتورسیکلت‌ها به رعایت نکات ایمنی شامل استفاده از کلاه ایمنی» و «ممنوعیت حمل‌ بار یا نفر دوم با موتورسیکلت» در این خطوط، می‌توان معضل تردد بی‌قاعده موتورسیکلت در شهر را کاهش داد.

این در حالی است که همچنان مخالفان بر این باورند که ایجاد مسیر ویژه برای تردد موتور، با افزایش تعداد آنها در شهر، کار قاعده‌مند کردن موتورسیکلت‌ها را دشوار کرده و فرصت زندگی را از شهر و شهروندان می‌گیرد. در این شرایط توسعه حمل‌ونقل عمومی کارآمد با مطلوبیت بالا تنها راهکار حل معضلات ترافیکی پایتخت بوده و با ارائه راهکارهای این‌چنینی تنها بر چالش‌های شهر افزوده می‌شود. در عین حال باید به این نکته توجه داشت که گسترش تردد موتورسیکلت در پایتخت معلول ترافیک شهری است؛ موضوعی که حل آن تنها از مسیر گسترش حمل‌ونقل عمومی می‌گذرد. درحالی مدیریت شهری درصدد امکان‌سنجی برای ایجاد مسیر ویژه موتورسیکلت است که ظرف ماه‌های اخیر بخشی از مسیر اتوبوس‌های تندرو در بسیاری از مبادی قطع شده و خودروهای معمولی و موتورسیکلت‌ها مجوز تردد بدون مانع در آن را یافته‌اند.

اگرچه افزایش تردد موتورسیکلت پاسخی به نیاز بخش قابل‌توجهی از شهروندان است که با دلایلی از جمله «کاهش زمان معطلی در ترافیک»، «قیمت بالای خرید و استفاده از خودروی شخصی» و «عدم مطلوبیت و پیوستگی پایین حمل‌ونقل عمومی» به این شیوه برای جابه‌جایی درون‌شهری روی آورده‌اند؛ اما مخالفان بر این باورند که رواج استفاده از موتورسیکلت به‌دلیل ایمنی پایین برای راکب و عابران پیاده، شیوه مناسبی برای ترددهای درون‌شهری نبوده و نباید با ایجاد فرش قرمز این روش را بیش از گذشته در شهر رواج داد. در عین حال ایجاد مسیر ویژه برای موتورسکیلت نمونه مشابه جهانی ندارد و تمام کلان‌شهرهای قاعده‌مند دنیا معضل ترافیک را با توسعه حمل‌ونقل عمومی و گسترش پیاده‌محوری مرتفع کرده‌اند.

تهران؛ چهارراه موتورسیکلت‌ها

مهرداد تقی‌زاده، معاون اسبق حمل‌ونقل و ترافیک شهرداری تهران، از مخالفان جدی ایجاد مسیر ویژه برای موتورسواران است، وی این تصمیم را اشتباهی فاحش توصیف و اضافه کرد: تعریف خط ویژه برای یک مُد حمل‌ونقلی به‌مفهوم ارجحیت بخشی به یک مدل از حمل‌ونقل به سایر روش‌ها و ایجاد امتیاز ویژه برای آن است. در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا برای حمایت از حمل‌ونقل عمومی و ترغیب شهروندان به استفاده از آن، مسیر ویژه اتوبوس تعریف می‌شود، این مسیر با هدف در ترافیک نماندن این وسیله نقلیه انبوه‌بر و افزایش مطلوبیت سفر با آن تعریف شده است. در چنین شرایطی ایجاد مسیر ویژه برای موتورسیکلت یعنی مطلوبیت‌بخشی بیشتر به سفر با موتورسیکلت که در نهایت به افزایش تعداد موتورسیکلت‌های شهر می‌انجامد.

وی ادامه داد: در شرایطی که هنوز خط ویژه‌ای برای موتورسیکلت ایجاد نشده، تعداد موتورسیکلت‌های پلاک تهران از تعداد خودروها فراتر رفته است، جهش تعداد موتورسکیلت‌ها در پایتخت طی دهه جاری رقم خورده است، در این شرایط ایجاد مسیر ویژه برای تردد موتور می‌تواند چالش تردد موتورسیکلت را در شهر به مراتب بیشتر کند. تقی‌زاده ادامه داد: ایجاد خط ویژه موتور به تردد موتورسیکلت در شهر نظم نمی‌بخشد؛ چراکه با ایجاد مسیر ویژه، بر میزان تردد موتور در شهر افزوده شده و همین موضوع کنترل آنها در شهر را با چالش‌های بیشتری مواجه می‌کند. درحالی شهر تهران ۴‌میلیون و ۸۰۰هزار خودروی سواری و ۴‌میلیون و ۹۰۰ هزار موتورسیکلت دارد که در شهری همانند لندن با ۲‌میلیون و ۵۰۰ هزار خودرو، حدود ۱۰۰ هزار موتورسیکلت وجود دارد و درواقع نسبت موتورسیکلت به خودرو تنها ۵ درصد است.

 مسیر ویژه؛ تیغ دولبه برای شهر

محمود صفارزاده، کارشناس حمل‌ونقل و رئیس اسبق سازمان ترافیک شهرداری تهران، در گفت‌وگو با «دنیای‌اقتصاد» درخصوص مزایا و معایب «ایجاد مسیر ویژه برای موتورسواران»، این ایده را تیغی دولبه عنوان کرد که با توجه به شیوه اجرای می‌تواند مزایا و معایبی را برای تهران رقم بزند. وی ادامه داد: با توجه به جهش تعداد موتورسواران در پایتخت و چالش‌ رهاشدگی این وسیله نقلیه، ایجاد مسیر ویژه اگر همراه با اعمال سختگیرانه قوانین و اجرای تمهیداتی باشد، می‌تواند از معضل فعلی تردد بی‌ضابطه موتورسیکلت در شهر بکاهد. با وجود این، ایجاد مسیر ویژه برای تردد موتورسیکلت به مفهوم تشویق موتورسواری بوده و احتمالا بر تعداد موتورسواران شهر می‌افزاید. افزایش تعداد موتور در شهر بدون نظارت دقیق قانون طبیعتا بر چالش‌های ترافیکی می‌افزاید.

وی ادامه داد: تعداد زیاد موتورسیکلت در شهر تهران پدیده‌ای عیان است، در چنین شرایطی اگرچه ایجاد مسیر ویژه برای موتورسواران معایبی دارد و در هیچ نقطه دنیا نیز چنین موضوعی اجرایی نشده، اما درصورت اجرا، می‌توان با ضابطه‌مند کردن خطوط ویژه موتورسیکلت از چالش‎های تردد این وسیله نقلیه در شهر کاست. این ضابطه‌مند کردن شامل «نظارت دقیق پلیس راهور از طریق دوربین و اعمال جریمه در صورت بروز تخلف»، «الزام موتورسیکلت‌ها به رعایت نکات ایمنی شامل استفاده از کلاه ایمنی» و «ممنوعیت حمل‌ بار یا نفر دوم با موتورسیکلت» می‌شود. صفارزاده تاکید کرد: شیوه اجرای طرح ویژه برای موتورسیکلت باید به‌گونه‌ای باشد که ایمنی عابران پیاده به‌خصوص در تقاطع مسیر موتورسیکلت و محل گذر عابران پیاده، خطر ایمنی بیشتر برای عابر را رقم نزد.

سهم ۷ درصدی موتورسیکلت در شهرهای اروپایی

 استفاده از موتورسیکلت در شهرهای اروپایی، به‌ویژه در جنوب اروپا و شهرهای حاشیه مدیترانه، یک شیوه رفت‌وآمد شهری است؛ البته میزان رواج آن در سراسر اروپا یکسان نیست. در شهرهایی مانند رم، ناپل، آتن و بارسلونا، موتورسیکلت حضور پررنگ‌تری در جابه‌جایی روزمره دارند؛ در مقابل، در بسیاری از شهرهای شمال اروپا، سهم این وسایل کمتر است. سهم موتورسیکلت از کل ترددهای شهری اروپا تقریبا ۷درصد برآورد شده است، این سهم در شهری همانند روم ۱۲درصد و در لندن ۴درصد است. اگرچه سهم موتورسیکت‌ها در جابه‌جایی روزانه در شهرهای اروپایی محدود است، اما با توجه به خطر تصادف ۲۰برابری آنها نسبت به خودروی شخصی و همچنین تلفات بالای راکبان موتورسیکلت در تصادفات، پرداختن به روش‌هایی برای ایمنی بیشتر این وسیله نقلیه شهری موضعی جدی در این منطقه است.

استفاده از کلاه ایمنی در میان راکبان وسایل نقلیه موتوری در اغلب کشورهای اروپایی رواج گسترده‌ای دارد، در عین حال خودروها قوانین سخت‌گیرانه‌ای برای رعایت حق‌تقدم موتورها دارند و البته موتورها با محدودیت سرعت مجوز تردد در معابر را دارند. مجموع موارد ذکرشده باعث شده است در اروپا کشته‌شدگان ناشی از موتورسیکلت سهمی ۱۵درصدی از کل آمار فوتی‌های تصادفات داشته باشند. این در حالی است که این سهم در شهر تهران تقریبا ۴۴درصد است. افزایش ایمنی موتورسواران در اروپا با ایجاد مسیر ویژه برای تردد آنها حاصل نشده، بلکه این موضوع نتیجه رعایت سخت‌گیرانه قوانین برای راکبان موتورسیکلت و سایر وسایل نقلیه موتوری بوده است. در عین حال گزارش‌های جهانی تاکید دارند که اقدامات پیشگیرانه برای ایمن‌سازی تردد موتورسیکلت‌ها بر رویکرد «سامانه ایمن» استوار باشند؛ رویکردی که بر بهبود زیرساخت‌ها، ارتقای ایمنی وسایل نقلیه، تعیین سرعت‌های مناسب، ترویج رفتارهای ایمن‌تر، بهبود تعامل میان انواع کاربران راه و اجرای موثر قوانین تاکید دارد.