مشعلداری در تندباد
دنیای اقتصاد : در شرایطی که فضای کسبوکار ایران با تشدید ریسکهای محیطی، نااطمینانیهای کلان و فشارهای فزاینده بر ترازنامه بنگاهها روبهرو است، رصد دقیق دیدگاه تصمیمگیران خط مقدم اقتصاد اهمیتی دوچندان مییابد. در همین راستا، صبح روز گذشته مراسم رونمایی از پنجمین گزارش مدیران عامل ایران با عنوان «مشعلداری در تندباد» با حضور جمعی از مدیران عامل و چهرههای اثرگذار اقتصاد و کسبوکار کشور برگزار شد. این گزارش که حاصل همکاری شرکت مشاوره مدیریت «ایلیا» و گروه رسانهای «دنیای اقتصاد» است، با مشارکت ۳۲۴۱ مدیرعامل تهیه شده و روایتی مستند از دغدغهها، تصمیمها و امیدهای کسانی است که در میانه تندباد، مسوولیت راهبری بنگاهها را برعهده دارند. در ادامه مروری بر این رویداد خواهیم داشت. همچنین نسخه کامل این گزارش در وبسایت شرکت مشاوره مدیریت ایلیا در دسترس علاقهمندان خواهد بود.
در ابتدای این برنامه، علیرضا بختیاری، مدیرمسوول گروه رسانهای «دنیای اقتصاد»، به سخنرانی پرداخت و در صحبتهایش با قدردانی از همکاری شرکت مشاوره مدیریت ایلیا بهعنوان یک نهاد پژوهشی و مشورتی مستقل، بر نقش محوری بخش خصوصی در اقتصاد ایران تاکید کرد. وی تاکید کرد اگرچه در مباحث اقتصادی کشور معمولا تمرکز بر بودجه، منابع طبیعی و فروش نفت است، اما بخش واقعی اقتصاد توسط مدیران عامل و بنگاههای خصوصی شکل میگیرد. بختیاری با تفکیک میان «ریسک» و «عدم قطعیت»، نگرانی اصلی فعالان اقتصادی را تسلط عدم قطعیت دانست و گفت: «ریسک برای فعال اقتصادی طبیعی و قابل محاسبه است، اما عدم قطعیت مانع از برنامهریزی و پیشبینی آینده میشود.» او با اشاره به گزارش سال گذشته با عنوان «حرکت در مه» و گزارش امسال، افزود: «وقتی مدیرعامل از نرخ ارز فردا و مسیر فضای سیاسی کشور اطلاع ندارد، نمیتواند درباره سرمایهگذاری، استخدام نیروی جدید یا جذب فناوری تصمیم بگیرد.» بختیاری در پایان تاکید کرد فروش نفت و مواد معدنی بهتنهایی توسعه نمیآورد و تحقق توسعه واقعی در گرو کاهش عدم قطعیتها و فعالیت بنگاههاست.
خستگی مشعلداران
در بخش دیگری از این رویداد، عماد قائنی، مدیرعامل شرکت مشاوره مدیریت ایلیا، به مرور یافتههای کلیدی پنجمین گزارش مدیران عامل ایران پرداخت. به گفته وی، دادههای این گزارش از حدود ۴هزار مدیرعامل جمعآوری شده که پس از پالایش، اطلاعات ۳۲۴۱ نفر مبنای تحلیل قرار گرفته است. قائنی با اشاره به یکی از پرسشهای باز گزارش درباره توصیف سال ۱۴۰۴ در یک کلمه گفت: «پرتکرارترین واژهای که مدیران عامل بدون داشتن گزینه از پیش تعیینشده انتخاب کردهاند، «افتضاح» با ۱۵۷ بار تکرار بوده و پس از آن کلیدواژههایی چون «سخت»، «پراسترس» و «ضعیف» بیشترین فراوانی را داشتهاند. به گفته او، علت انتخاب عنوان «مشعلداری در تندباد» به وضعیت بحرانی بنگاهها بازمیگردد؛ بهطوری که ۶۹ درصد مدیران وضعیت سازمان خود را بحرانی توصیف کرده و ۶۰ درصد از افت عملکرد مالی خبر دادهاند که نسبت به ۵۳ درصد سال قبل از آن افزایش یافته است. همچنین ۵۰ درصد برای سال پیشرو افت کسبوکار را پیشبینی کردهاند؛ درحالیکه این رقم در سال قبل ۴۲ درصد بود. او یکی از نگرانکنندهترین دادهها را تحقق اهداف غیرمالی و زیرساختی تنها در ۱۱ درصد شرکتها دانست و تاکید کرد بنگاهها نهتنها از اندوختههای گذشته، بلکه از دستاوردهای آینده خود نیز در حال خرج کردن هستند.
مدیرعامل ایلیا با اشاره به کاهش خوشبینی مدیران نسبت به عملکرد مالی سازمان خود و افزایش ۵ واحد درصدی خوشبینی به محیط کلان (با توجه به همزمانی جمعآوری دادهها با گفتوگوهای اسلامآباد) گفت: «فاصله میان خوشبینی به اقتصاد کلان و عملکرد بنگاه که در سال ۱۴۰۳ معادل ۵۱ واحد درصد بود، اکنون به ۱۸ واحد درصد رسیده است. او این همگرایی را دارای دو تعبیر دانست: از یکسو نشانهای از واقعبینی بیشتر است و از سوی دیگر میتواند بیانگر از بین رفتن تدریجی «عاملیت» مدیران باشد؛ به این معنا که مدیر احساس میکند در شرایط نامساعد اقتصاد کلان، دیگر کاری از دستش برنمیآید. همچنین مقایسه پیشبینیها با واقعیت نشان میدهد درحالیکه ۴۰ درصد مدیران برای سال ۱۴۰۴ رشد پیشبینی کرده بودند، تنها ۲۹ درصد عملا به رشد دست یافتند. بر اساس یافتههای ارائهشده، پس از وقایع سال ۱۴۰۴، در مجموع ۲۷ درصد شرکتها در مسیر توسعه حرکت کردهاند، ۱۲ درصد فعالیت خود را متوقف کرده و ۶ درصد به توقف فعالیت فکر کردهاند و بخش بزرگی صرفا بر بقا متمرکز شدهاند.
قائنی تاکید کرد که با تفکیک بنگاهها بر اساس گردش مالی، یک شکاف معنادار آشکار میشود: هرچه اندازه و گردش مالی بنگاه بزرگتر باشد، امکان برنامهریزی برای توسعه بیشتر است و کسبوکارهای کوچکتر بیشتر درگیر بحران و بقا هستند. او با اشاره به وابستگی زنجیره ارزش به بازیگران کوچکتر، شکلگیری ائتلاف میان کسبوکارهای کوچک و حمایت شرکتهای بزرگتر را برای حفظ سلامت اکوسیستم ضروری دانست. قائنی با دستهبندی دغدغهها در سه محور کلان، سازمانی و صنعتی تاکید کرد که بیشترین رشد نگرانیها مربوط به اقتصاد و سیاستگذاری کلان بوده است. در سال ۱۴۰۴، نقدینگی و جریان مالی (۵۰ درصد)، تامین مواد اولیه و افت تقاضا اصلیترین سختیها بودهاند و پس از آن مشکلات اینترنت و زیرساختها پررنگ شده است. در مقابل، دغدغه حقوق و دستمزد، انگیزه کارکنان و کمبود نیروی متخصص کاهش یافته که به گفته او، ناشی از اولویت یافتن بقا و به حاشیه رفتن سرمایه انسانی است؛ روندی که در آینده به فرسایش قابلیتهای سازمان منجر میشود.

در ارزیابی سیاستهای دولت از جمله حذف ارز ترجیحی نیز ۵۱ درصد مدیران اثر کوتاهمدت آن را منفی (قابل تحمل یا اخلالگر) ارزیابی کردهاند و در بلندمدت نیز همچنان ۳۸ درصد نگاه منفی دارند. برای عبور از این شرایط، کاهش هزینههای عملیاتی، کوچکسازی، استفاده از ابزارهای تامین مالی و توسعه بازار اولویت یافته است. با این حال، تامین مالی ۶۲ درصد بنگاهها همچنان از منابع شخصی انجام میشود و فروش دارایی نیز ۲ درصد نسبت به سال قبل افزایش یافته که راهحلهایی ناپایدارند. همچنین در حوزه هوش مصنوعی، ۵۱ درصد شرکتها هیچ هزینهای نکردهاند و ۲۵ درصد تنها استفاده فردی داشتهاند. در بخش کسبوکارهای متمرکز بر مشتری نهایی (۵۸ درصد جامعه آماری)، ۵۸ درصد از کاهش قدرت خرید و ۶۸ درصد از کاهش دفعات خرید خبر دادهاند و در معاملات اعتباری همچنان چک و اعتماد سنتی غلبه دارد و تنها ۱۸ درصد از سرویسهای اعتباری نوین استفاده میکنند.
قائنی در پایان با اشاره به فرسودگی مدیران عامل هشدار داد: سهم مدیرانی که برنامهای برای ماندگاری در سمت خود ندارند از ۲۳ درصد در سال ۱۴۰۳ به ۴۴ درصد رسیده و سهم کسانی که قصد دارند دستکم سه سال دیگر در این جایگاه بمانند، از ۴۲ درصد به ۲۶ درصد سقوط کرده است. مسوولیت بیش از حد، فضای مبهم کسبوکار و احساس تنهایی در تصمیمگیری، مهمترین چالشهای این مدیران عنوان شده است.
تصویر اقتصاد کلان
در ادامه این رویداد، امینه محمودزاده، اقتصاددان، با رویکردی کلان به تفسیر یافتههای گزارش مدیران عامل پرداخت و تاکید کرد که در شرایط کنونی، شناخت دقیق «وضعیت» و جهت حرکت اقتصاد بسیار مهمتر از ارائه پیشبینیهای نقطهای است. او با ترسیم وضعیت یک بنگاه نمونه که همزمان با درخواست پیشپرداخت بیشتر از سوی تامینکننده، اختلال در پرداخت به کارکنان و خطر استهلاک خط تولید نیمهکاره مواجه است توضیح داد که چرا تصمیمگیری برای مدیران دشوارتر شده است. به گفته او، نقش متغیرهای کلان و شرایط صنعت در توضیح عملکرد بنگاهها پیوسته پررنگتر و سهم عملکرد فردی تضعیف شده است؛ از همین رو، در برابر اثر یک «عامل مشترک» کلان، صرفا تکیه بر اقدامات فردی کافی نیست و شکلگیری رفتارهای جمعی ضرورت دارد.
محمودزاده با استناد به شامخ صنعت و افت سفارشهای جدید تاکید کرد: گزارش افت عملکرد مالی در ۶۰ درصد بنگاهها تنها نشانه ضعف مدیریت نیست، بلکه بیانگر کاهش مستمر و فراگیر تقاضاست؛ بهویژه آنکه اقتصاد ایران در مقطعی کمسابقه قرار گرفته که فقر و نابرابری بهطور همزمان در حال افزایشاند، درحالیکه معمولا این دو در خلاف جهت هم حرکت میکنند. او همچنین ناترازی انرژی را عاملی مخرب بر پیشبینیپذیری تولید دانست که بسته به میزان وابستگی صنایع به انرژی و واردات، اصابت متفاوتی در هر بخش دارد.
این اقتصاددان دلیل اصلی دشواری تصمیمگیری را نه صرفا جابهجایی میان رونق و رکود، بلکه تغییر «شکل ریسکها» و همافزایی آنها دانست. او با یادآوری تجربه سال ۱۳۹۱ که در آن بنگاههای بزرگ افت شدیدتری نسبت به بنگاههای کوچک و متوسط تجربه کردند تاکید کرد بنگاهها باید ماهیت شوکها را از نظر عرضه یا تقاضا و موقت یا ماندگار بودن تشخیص دهند؛ چراکه یک شوک موقت میتواند برای بنگاهی که در نقطه سربهسر فعالیت میکند، پیامدی کاملا ماندگار و به معنای خروج از بازار داشته باشد. او در شرایط برگشتناپذیر بودن سرمایهگذاریها (مانند راهاندازی خط تولید یا جذب نیروی متخصص)، راهکار ادبیات اقتصادی را حرکت به سمت سرمایهگذاری مرحلهای همراه با تعیین شرط توقف از پیش مشخص عنوان کرد تا میان ارزش انتظار و هزینه تاخیر (از دست دادن بازار یا نیروی متخصص) تعادل برقرار شود.
محمودزاده با مرور ویژگیهای ساختاری صنعت ایران در بیش از یک دهه گذشته از جمله گرانتر شدن نسبی صنعت، تمرکز ۲۰ درصد ارزش افزوده در ۱۰ کارگاه بزرگ، وابستگی نزدیک به ۸۰ درصد صادرات به بنگاههای بزرگ انرژیبر و کاهش تقاضای خانوار برای محصولات صنعتی افزود: اضافه شدن شرایط جنگ و محاصره، ناترازی ارزی، کسری بودجه و اختلال در واردات کالاهای واسطهای را تشدید میکند. به گفته او، در یک اقتصاد باز، بنگاه میتواند قطعه مورد نیاز را با هزینه بیشتر وارد کند، اما در شرایط محاصره، حتی با پرداخت قیمت بالاتر نیز دسترسی به کالا تضمین نمیشود.
او با اشاره به تصاویر ماهوارهای استخراج شده از شهرکهای صنعتی برای رصد برخط تولید، به دو یافته کلیدی اشاره کرد: نخست آنکه برخلاف گذشته که افزایش نرخ ارز با رشد فروش و فعالیت صادرکنندگان بزرگ همراه میشد، در مقطع جدید با وجود رشد نرخ ارز، صادرات و فعالیت صنعتی افزایش نیافته و این دو متغیر از هم فاصله گرفتهاند؛ دوم آنکه پس از جهش سطح عمومی قیمتها و گرانی نهادهها، شاخص تولید صنعتی با افت مواجه شده است. او افزود که از اواخر دهه ۹۰ تاکنون، «نااطمینانی و ندانستن روند آینده» بزرگترین مشکل بنگاههای ایرانی بوده و همین بدبینی به محیط کلان، تفاوت اصلی آنها با بنگاههای سایر کشورهاست؛ وضعیتی که باعث شده دغدغههای مرتبط با بقا (مواد اولیه و زیرساخت) جایگزین دغدغههای توسعه شود.
به باور محمودزاده، اگرچه بنگاهها بر «آسمان بالاتر» یعنی اقتصاد کلان کنترلی ندارند، اما میتوانند بر «آسمان نزدیک» یعنی زنجیره تامین خود اثر بگذارند. او با تاکید بر اینکه هیچ «تکمشعلی» بهتنهایی باقی نمیماند و قدرت هر زنجیره به اندازه ضعیفترین حلقه آن است، هشدار داد تداوم افت عملکرد در حدود ۴۰ درصد بنگاهها میتواند به یخزدگی کل زنجیره منجر شود. او همچنین پیشنهاد کرد بنگاهها با همراهی نهادهای مالی و بازار سرمایه، از اعتبار تجاری فردی به سمت «تامین مالی همکارانه» در کل زنجیره حرکت کنند؛ اقدامی که بهمثابه تزریق یک منبع مالی جدید به تولید عمل میکند. محمودزاده سخنان خود را با طرح سه پرسش کلیدی برای مدیران عامل به پایان برد: کدام تغییر محیطی را موقت فرض کردهایم درحالیکه ممکن است ساختاری و ماندگار باشد؟ کدام صرفهجویی امروز برای فعالیت فردا مشکلساز میشود؟ و کدام حلقه از زنجیره تامین را باید برای حفظ و تقویت انتخاب کرد؟

ضرورت اتحادهای استراتژیک
در بخش دیگری از این رویداد، فرزین فردیس، فعال اقتصادی و عضو هیاترئیسه اتاق بازرگانی تهران، با اشاره به مفهوم «لحظه نوکیایی» در ادبیات مدیریت، نسبت به غفلت بنگاههای بزرگ از تحولات عصر جدید هشدار داد. وی با یادآوری جایگاه نوکیا در سال ۲۰۰۷-زمانی که یکمیلیارد گوشی این شرکت در دست مردم جهان بود و ۴۰ درصد بازار تلفن همراه را در اختیار داشت-اظهار کرد که این امپراتوری در کمتر از یک دهه و در سال ۲۰۱۴، برای جلوگیری از ورشکستگی ناچار به واگذاری کسبوکار خود به پایینترین قیمت ممکن شد. به گفته فردیس، جهان امروز دوباره در یکی از همین دورهها قرار دارد و شرکتهایی که اکنون جزو پنج بازیگر برتر کشور، منطقه یا جهان هستند، در صورت غفلت ممکن است در کمتر از ۱۰ سال عقب بمانند و این غفلت به حسرت تبدیل شود. او هدف از طراحی یک برنامه مشترک استراتژیک را کمک به مدیران عامل و مدیران ارشد بنگاههای بزرگ دانست تا بتوانند ضمن تشخیص بهموقع این مقاطع حساس، سازمان خود را برای عصر جدید آماده کرده و مسیر تحول را رهبری کنند.
فردیس در ادامه با تمرکز بر مفهوم «هزینه مبادله»، آن را بخش مهمی از بهای تمامشده کالا و خدمات دانست و توضیح داد: در یک اقتصاد مولد و پویا، هدف اصلی کاهش هزینه مبادله، تسهیل اعتمادسازی، سادهسازی گردآوری اطلاعات و افزایش سرعت گردش اقتصاد و رقابتپذیری است؛ اما با شکلگیری و گسترش بحرانها، هزینه مبادله بهشدت افزایش مییابد. این فعال اقتصادی راه برونرفت از این وضعیت را شکلگیری «اتحادهای استراتژیک» میان بازیگران اقتصادی عنوان کرد و افزود: مسائلی همچون چالش اعتبار در کشور، ضعف در حوزه لجستیک و وابستگی شدید به بنادر جنوبی و همچنین وابستگی گسترده در بخش انرژی به منابع محدود، از جمله گلوگاههایی هستند که سالها بدون راهحل استراتژیک باقی ماندهاند و از طریق همکاریهای استراتژیک قابل حل خواهند بود.
همچنین در بخشی از این رویداد، فرشید گلزاده، مدیر ارشد و فعال حوزه سرمایهگذاری، با اتکا به تجربه زیسته خود به ارائه نگاهش از یافتههای پنجمین گزارش مدیران عامل پرداخت. وی با اشاره به توصیف وضعیت بحرانی از سوی حدود ۷۰ درصد سازمانها، افت مشهود عملکرد مالی و تکرار ۱۵۷ باره واژه «افتضاح» در توصیف سال ۱۴۰۴، بر عمق چالشهای فضای کسبوکار تاکید کرد. گلزاده یکی از نکات مهم گزارش را نگاه بدبینانه به سیاستگذاریها دانست و یادآور شد که به باور نیمی از مدیران عامل، برنامههای دولت کمک چندانی نخواهد کرد و بخش مهمی نیز آنها را مخرب و زیانآور ارزیابی کردهاند. در بخش دیگری از این برنامه، حمیدرضا نورعلیزاده، عضو هیاتمدیره شرکت بیمه سامان، با موضوع «راهبری در شرایط سخت» به سخنرانی پرداخت.
در ادامه و در بخش «روایت مشعلها»، تجربه سال گذشته چهار بنگاه با حضور سپیده استادزمانی (مدیرعامل یونیلیور ایران)، محمدهاشم نجفی اردکانی (مدیرعامل مبین انرژی خلیج فارس)، احسان دشتیانه (عضو هیاتمدیره انجمن تولیدکنندگان فولاد) درباره صبا فولاد خلیج فارس و محمدعلی علاقبند (بنیانگذار و مدیرعامل جواهری علاقبند) مرور شد. در پایان نیز پنل «از مشعلهای تنها تا روشنایی مشترک» با تسهیلگری فرزین فردیس (عضو هیاتمدیره شرکت مشاوره مدیریت ایلیا) و حضور امیرحسین داودیان (عضو هیاتمدیره بانک تجارت)، محمدمهدی تقیپور انوری (مدیرعامل بهپرداخت ملت) و امید ترابی (مدیرعامل دیجیپی) برگزار شد.


