سفرهای دیپلماتیک مقامات پاکستان و عمان به ایران در سایه بحران هرمز و تشدید تنشها بررسی شد
دیپلماسی در دقیقه ۹۰
این سفر یک روز پیش از ورود سید بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، به تهران انجام شد؛ دو سفری که اگرچه سخنگوی دستگاه دیپلماسی ایران ارتباط مستقیمی بین آنها قائل نشده، اما در شرایط توقف مذاکرات ایران و آمریکا و ادامه تبادل پیامها از طریق میانجیها، بار دیگر توجهها را به مسیرهای دیپلماتیک فعال در منطقه جلب کرده است. همزمان روز گذشته چین و اردن در بیانیهای مشترک خواستار حفظ آتشبس میان آمریکا و ایران شدند و اعلام کردند که باید از طریق گفتوگو و مذاکره به راهحلی جامع دست یافت که ریشههای اصلی تنش را از میان بردارد.
تلاش برای آرام کردن منطقه
عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، ظهر روز دوشنبه به همراه محسن نقوی، وزیر کشور پاکستان، وارد تهران شد و اسکندر مومنی، وزیر کشور ایران، از هیات پاکستانی استقبال کرد. بر اساس بیانیه رسمی ارتش پاکستان، این سفر با هدف تقویت تلاشها برای دستیابی به راهحلی مسالمتآمیز، پایدار و جامع برای درگیریهای جاری در غرب آسیا انجام شد. توسعه همکاریهای دوجانبه، تقویت امنیت مرزی و بررسی آخرین تحولات منطقهای نیز از دیگر اهداف اعلامشده برای این سفر عنوان شده است. بر اساس اعلام ارتش پاکستان، ژنرال منیر با هدف «ارتقای صلح و ثبات منطقهای» به تهران سفر کرد.
ملاقات ژنرال با سردار
در دیدار فرمانده ارتش پاکستان با رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد ایران، محمدباقر قالیباف موارد متعدد بدعهدهای آمریکا در اجرای یادداشت تفاهم اسلامآباد را مرور کرد و گفت: تعهدات طرفین در یادداشت تفاهم روشن است و این آمریکا بود که با بدعهدی مانع برقراری ثبات در منطقه شد و دلیل دیگری برای بیاعتمادی به این کشور ایجاد کرد. رئیس هیات مذاکرهکننده ایرانی، ضمن رد تاثیر پذیری جمهوری اسلامی از فشارها، تاکید کرد: ما پیگیر اجرای شروط یادداشتتفاهم هستیم و این آمریکاست که باید به تعهداتاش بر اساس تفاهمنامه پایبند باشد. عاصم منیر هم در این دیدار خاطرنشان کرد که به تلاشهایش برای احیای ثبات در منطقه ادامه خواهد داد.
درخواست واشنگتن از ژنرال
با این حال، گزارشهای رسانهای جزئیات بیشتری از دستورکار سفر فرمانده ارتش پاکستان ارائه کردهاند. خبرگزاری رویترز به نقل از منابع پاکستانی گزارش داده است که عاصم منیر پیش از سفر خود به تهران با دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تماس تلفنی داشته است. بر اساس همین گزارش، واشنگتن از منیر خواسته است از نفوذ پاکستان برای ترغیب ایران به بازگشت به میز مذاکرات استفاده کند. رویترز همچنین به نقل از منابع خود گزارش داده است که موضوعاتی از جمله «تفاهمنامه اسلامآباد»، هشدارهای ترامپ و توافق دفاعی میان پاکستان، ترکیه و عربستان سعودی از جمله محورهای مورد بررسی در سفر منیر به تهران است.
سفر ژنرال پاکستانی به تهران در حالی انجام شد که اسلامآباد طی ماههای گذشته تلاش کرده است میان تهران و واشنگتن نقش میانجی را ایفا کند. بر اساس گزارش رویترز، تلاشهای این کشور پیشتر به شکلگیری یک تفاهم موقت (تفاهم اسلامآباد) میان ایران و آمریکا در ماه ژوئن منجر شد. تفاهمنامه اسلامآباد اکنون یکی از محورهای مهم رایزنیهای مربوط به سفر منیر است. این تفاهم پیش از آنکه فرصت اجرای کامل پیدا کند، در پی درگیریهای جدید ایران و آمریکا و آنچه تهران نقض تعهدات از سوی واشنگتن میداند، متوقف شد. در همین حال، ایران اعلام کرده است تا زمانی که آمریکا به تعهدات پیشین خود بازنگردد، زمینهای برای از سرگیری مذاکرات وجود ندارد.
سخنگوی وزارت خارجه روز گذشته گفت که سفر فرمانده ارتش پاکستان در چارچوب روابط دوجانبه ایران و پاکستان انجام میشود. به گفته بقایی، روابط تهران و اسلامآباد یکی از بهترین دورههای خود را سپری میکند و دو کشور مصمم هستند همکاریهای خود را در زمینههای مختلف گسترش دهند. بقایی همچنین با اشاره به تلاشهای پاکستان برای کاهش تنش در منطقه گفته است اسلامآباد طی چند ماه گذشته برای کمک به کاهش تنشها «مساعی جمیله» انجام داده است.
خبرگزاری آسوشیتدپرس نیز به نقل از دو مقام منطقهای گزارش داده است که سفر عاصم منیر در چارچوب تلاشهای مستمر اسلامآباد برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا و ترغیب دو کشور به بازگشت به میز مذاکرات انجام شده است. بر اساس این گزارش، پاکستان تلاش میکند در شرایطی که مذاکرات مستقیم متوقف شده، زمینهای برای ادامه مسیر دیپلماتیک ایجاد کند. از سوی دیگر، شبکه تلویزیونی ملی پاکستان اعلام کرده است که سفر منیر و نقوی با هدف دستیابی به راهکاری جامع و پایدار برای کاهش تنشهای جاری در خاورمیانه و پایان دادن به بحرانهای اخیر انجام میشود و اسلامآباد درصدد ارائه نقشه راهی جامع برای تثبیت ثبات و امنیت منطقهای است.
ماموریت منیر
با در نظر گرفتن این موارد، در شرایط فعلی سفر عاصم منیر به تهران را میتوان در چارچوب تلاش برای باز کردن گرهی در روابط ایران و آمریکا ارزیابی کرد و یکی از محورهای اصلی ماموریت منیر، تلاش برای بازگرداندن تهران و واشنگتن به مسیر مذاکره و بررسی سرنوشت «تفاهم اسلامآباد» است. در این میان، یک سناریو میتواند انتقال پیام و فراهم کردن زمینه برای تفاهمی جدید باشد؛ بهخصوص آنکه ایران بازگشت آمریکا به تعهدات پیشین را شرط از سرگیری مذاکرات اعلام کرده است. از سوی دیگر، سفر منیر میتواند حامل پیامهایی درباره شروط و خطوط قرمز دو طرف و حتی نوعی هشدار و اتمام حجت پیش از ورود تنشها به مرحلهای جدید باشد؛ بهویژه در شرایطی که فشارهای آمریکا افزایش یافته و موضوع تنگه هرمز همچنان محل اختلاف است. با این حال، همزمانی این تحرکات دیپلماتیک با ادامه تبادل پیامها، احتمال تلاش برای جلوگیری از تشدید درگیری و رسیدن به یک تفاهم محدود را نیز تقویت میکند؛ تفاهمی که شاید پیش از بازگشت کامل به مذاکرات، بر کاهش تنش و تردد در تنگه هرمز متمرکز باشد.
رایزنیهای جدی درباره تنگه هرمز
در همین شرایط، سید بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، قرار است امروز سهشنبه سوم شهریور وارد تهران شود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، اعلام کرده است که وزیر خارجه عمان در این سفر با سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، دیدار و درباره موضوعات دوجانبه و منطقهای رایزنی خواهد کرد. به گفته بقایی، سفر البوسعیدی در راستای تقویت همکاریهای دوجانبه ایران و عمان و ادامه مشورتهای مستمر سیاسی میان دو کشور انجام میشود. او همچنین تاکید کرده است که ایران و عمان به عنوان دو کشور ساحلی تنگه هرمز، درباره موضوعات مرتبط با این تنگه و مسیرهای تردد نیز گفتوگو خواهند کرد.
باید توجه داشت که موضوع تنگه هرمز همچنان در مرکز مناقشه میان ایران و آمریکا قرار دارد. واشنگتن طی هفتههای اخیر فشارهای اقتصادی و سیاسی خود علیه تهران را افزایش داده و دونالد ترامپ بر ادامه محاصره دریایی ایران تاکید کرده است. در مقابل، ایران نسبت به تداوم محدودیتها و اقدامات آمریکا در ارتباط با تردد دریایی از تنگه هرمز موضع گرفته است. بر اساس توضیحات وزارت خارجه ایران، سفر البوسعیدی علاوه بر روابط دوجانبه، موضوعات منطقهای را نیز دربرمیگیرد و مساله تنگه هرمز و مسیرهای تردد از جمله موضوعات مورد گفتوگو خواهد بود. از دیگر سو، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران در پاسخ به پرسشی درباره ارتباط سفر وزیر خارجه عمان با سفر عاصم منیر، این ارتباط را رد کرده و گفته که سفر وزیر خارجه عمان ارتباطی با سفر مقامهای پاکستانی ندارد و تقارن آنها صرفا همزمانی است.
پشتپرده حضور دو میانجی در تهران
در مجموع، تهران طی دو روز شاهد رفتوآمد دو مقام ارشد از پاکستان و عمان است؛ پاکستان با ماموریتی که بنا بر گزارشهای رسانهای، بخشی از آن به تلاش برای بازگرداندن ایران و آمریکا به میز مذاکره مربوط میشود و عمان با دستورکاری شامل روابط دوجانبه، مسائل منطقهای و گفتوگو درباره تنگه هرمز و مسیرهای تردد. اگرچه وزارت خارجه ایران میان این دو سفر ارتباط مستقیمی قائل نشده است، اما همانطور که اشاره شد هر دو سفر در شرایطی انجام میشوند که مذاکرات مستقیم ایران و آمریکا متوقف شده و کانالهای غیرمستقیم همچنان فعال هستند. از این رو، حضور تقریبا همزمان دو میانجی منطقهای در تهران، بار دیگر تحرکات دیپلماتیک پیرامون بحران ایران و آمریکا را در کانون توجه قرار داده و امیدهایی را برای ادامه تلاشها جهت کاهش تنش، بهویژه درباره تنگه هرمز و امکان بازگشت به مسیر مذاکره، ایجاد کرده است.
پیام آمریکا در چمدان ژنرال منیر؟
در چرایی این سفر و اهمیت آن سعید آجرلو، عضو کمیته رسانهای مذاکرات درباره اهداف احتمالی سفر روز گذشته ژنرال عاصم منیر به روزنامه «دنیای اقتصاد» گفت: «با توجه به شرایط فعلی به نظر میرسد که فرمانده ارتش پاکستان، پاسخ آمریکا را برای تهران آورده است. ایران پیشتر شرطهایی را برای بازگشت به یادداشت تفاهم اسلامآباد اعلام کرده بود.» آجرلو با اشاره به اینکه تفاهم با عمان درباره تنگه هرمز نیز در حال مذاکره است، تاکید کرد: «البته ما اعلام کردیم که تفاهم عمان به معنای بازگشایی تنگه نیست و آمریکا باید یکسری شروط را ابتدا انجام دهد. احتمال میرود که ژنرال منیر حامل پاسخ واشنگتن به این شروط باشد.»
رسانهها تلاشهای اسلامآباد را برای بازگرداندن بحران به مسیر مذاکره بررسی کردند
معمای رایزنیهای تهران
دنیای اقتصاد: فرمانده ارتش پاکستان روز دوشنبه در حالی وارد تهران شد که به گزارش رسانههای بینالمللی، میانجیگران کلیدی منطقهای هنوز از تلاشها برای احیای مذاکرات، چه مستقیم و چه غیرمستقیم، بین ایران و ایالات متحده ناامید نشدهاند. این رسانهها در گزارشهایی جداگانه تبیین کردند که جنگ اخیر نهتنها سبب شده که توازن قوا در خاورمیانه به سود ایران تغییر کند، بلکه چنین به نظر میرسد که طرح واشنگتن برای حمله اقتصادی به تهران نمیتواند دستاوردهای قابلتوجهی به دنبال داشته باشد و واشنگتن باید از این اشتباهات درس بیاموزد.
راه خروج در آستانه تشدید تنشها
شبکه الجزیره روز دوشنبه طی گزارشی اعلام کرد که سفر منیر به تهران در حالی صورت میگیرد که وزیر خزانهداری آمریکا از آغاز هجوم مالی گسترده و بیسابقهای علیه ایران خبر داده و مدعی شده که هدف از این اقدامات، قطع کامل تمامی منابع درآمدی ایران و قطع شریانهای مالی کشورهای مرتبط با تهران است. الجزیره در ادامه نوشت: سفر فعلی در زمانی حساس برای تلاشهای میانجیگری پاکستان صورت میگیرد. با بینتیجه ماندن تفاهمنامه اسلامآباد، ایران تنگه هرمز را بسته نگه داشته و تاکید کرده که واشنگتن ابتدا باید محاصره دریایی خود را لغو کند، تحریمهای نفتی را پایان دهد، داراییهای ایرانیان در خارج را آزاد کند و تهدیدهای نظامی را متوقف کند. تهران میگوید ایالات متحده این شرایط را برآورده نکرده است.
الجزیره افزود: اما تحلیلگران میگویند سفر منیر نشاندهنده این است که میانجیگران کلیدی منطقهای هنوز از تلاشها برای احیای مذاکرات، چه مستقیم و چه غیرمستقیم، بین ایران و ایالات متحده ناامید نشدهاند. قمر چیمه، تحلیلگر سیاسی و رئیس موسسه سنوبر مستقر در اسلامآباد، گفت: «هر دو طرف پاکستان را به عنوان کشوری میبینند که به تسهیل گفتوگو کمک کرده است بدون اینکه ذینفع شخصی در نتیجه آن باشد و چیزی برای خود به دست آورد. این موضوع توانایی ارائه یک راه خروج به همه طرفهای درگیر را فراهم میکند.» از سوی دیگر، یورونیوز طی گزارشی عنوان کرد که سفر فرمانده ارتش پاکستان، تلاشی است برای بازگرداندن وضعیت در خاورمیانه به مدار دیپلماسی. این رسانه در ادامه نوشت که تلاشهای منیر چهبسا آخرین بخت برای فرصت دادن به دیپلماسی و یافتن یک راهحل میانهرو در زمینه بحران در خاورمیانه باشد؛ چرا که در آستانه شروع دور جدید تحریمهای آمریکا علیه ایران، به نظر نمیرسد که هیچ یک از طرفین حاضر به عقبنشینی از مواضع خود باشد.
ظهور مختصات جدید در خاورمیانه
سفر منیر به تهران در حالی صورت میگیرد که مجله آتلانتیک روز یکشنبه طی گزارشی نوشت که جنگ اخیر سبب شده که توازن قوا در خاورمیانه به سود ایران تغییر کند. رابرت کیگان نویسنده نومحافظهکار این یادداشت در آتلانتیک مینویسد: ایران سالها با توازن قدرتی در خاورمیانه مواجه بود که سود آنچنانی نصیبش نمیکرد. این منطقه تحت سلطه یک ابرقدرت آمریکایی، اسرائیل هستهای و از نظر نظامی برتر و بازیگران محلی مهمی مانند مصر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی قرار داشت که از نظر استراتژیک و اقتصادی با ایالات متحده همراستا بودند. امروز ایران در شرایط کاملا جدیدی قرار دارد. این کشور با ابرقدرتی به نام آمریکا و اسرائیل بهطور مستقیم روبهرو شده، از حملات سلاحهای پیشرفته آنها جان سالم به در برده و توانسته قدرت خود را حفظ کند. به همین دلیل، ایران در پی حمله آمریکا، ساختار قدرت خاورمیانه و خلیج فارس را بهطور کامل باز تنظیم کرده است. قدرت غالب در منطقه در آینده ایران خواهد بود، نه ایالات متحده یا اسرائیل. کشورهای همسایه نیز در حال تطبیق با این واقعیت جدید هستند.
آتلانتیک نوشت: تطابق منطقهای آغاز شده است. حکام حوزه خلیج فارس که روزگاری به تضمین امنیت آمریکاییها تکیه داشتند، اکنون باید با قدرتی صلح کنند که نشان داده میتواند در برابر قدرت محافظ آنها ایستادگی کند. این کشورها در چنین وضعیتی، با رد توافقنامههای ابراهیم که مورد حمایت ایالات متحده و اسرائیل بود، به سراغ توافق استراتژیک با پاکستان و ترکیه رفتند. این تاثیرات فراتر از خاورمیانه خواهد رفت. متحدان آمریکایی در آسیا و اروپا میتوانند ببینند که یک جنگ نسبتا کوتاه علیه ایران، بخش زیادی از ذخایر آمریکا برای سلاحهای لازم برای دفاع موشکی را مصرف کرده است.
آینده فشار اقتصادی
شبکه سیانان نیز طی گزارشی با اشاره به طرح کاخ سفید برای حمله مالی به ایران نوشت که بهرغم اظهارات مقامات آمریکایی در رابطه با فشارهای اقتصادی جدید، کارشناسان معتقدند که ایران سالهاست که با تحریمهای گسترده دستوپنجه نرم کرده و در نتیجه، تجربه زیادی برای دور زدن آنها دارد. این شبکه نوشت: در مواجهه با دور جدید تحریمها، تهران بر توانایی خود برای بقا در برابر فشارهای اقتصادی ایالات متحده شرطبندی میکند. در طول چند دهه اخیر، جمهوری اسلامی ناگزیر شد روشهای پیچیدهای را برای کاهش تاثیر تحریمهای غربی توسعه دهد و شبکهای غیرمتمرکز از شرکتهای صوری، دلالان، مراکز مبادله و ناوگان نفتکشهای سایه ایجاد کند که از انتقالات کشتی به کشتی و دادههای ردیابی تغییر یافته برای جابهجایی نفت استفاده میکند. این به آن معناست که توانایی تهران برای مقابله با فشارهای اقتصادی، بیشتر از چیزی است که دولت ترامپ روی آن حساب باز کرده است.
آموختن درسهای اشتباه
همزمان نشریه فارن پالیسی نیز در تحلیلی با عنوان آمریکا در حال آموختن درسهای اشتباه از ایران است، نوشته برت دورو، استدلال میکند که شکست آمریکا در جنگ با ایران بیش از آنکه ناشی از ضعفهای تاکتیکی و لجستیک باشد، نتیجه اشتباهات راهبردی و سیاسی در سطح رهبری است. نویسنده معتقد است بسیاری از تحلیلگران پس از جنگ بر مشکلاتی مانند کمبود مهمات دقیق، ناکافی بودن سامانههای دفاعی در برابر پهپادها، ضعف در مقابله با اختلالات حملونقل دریایی و کمبود مینروبها تمرکز کردهاند؛ اما این موارد علت اصلی ناکامی آمریکا نبودهاند.
به باور نویسنده، حتی اگر این کمبودها برطرف میشد، باز هم آمریکا به اهداف اصلی خود یعنی تغییر رژیم ایران، نابودی توان موشکی و پهپادی ایران و تغییر سیاستهای هستهای و منطقهای تهران دست نمییافت. پس از ماهها درگیری، ایران همچنان بخش مهمی از توان خود را حفظ کرده و حتی نفوذ بیشتری بر تنگه هرمز و کشورهای خلیج فارس پیدا کرده است.
دورو تاکید میکند که ارتش آمریکا همچنان از نظر فنی و عملیاتی یکی از قدرتمندترین نیروهای نظامی جهان است. توانایی اجرای عملیات در فاصله هزاران کیلومتری، تسلط بر آسمان ایران و وارد کردن تلفات سنگین به دشمن نشان میدهد که مشکل اصلی در کارآمدی نظامی نبوده است. به نظر او، دولت ترامپ سه ماموریت تقریبا غیر ممکن را به ارتش واگذار کرد. نخست، تلاش برای تغییر رژیم صرفا از طریق قدرت هوایی و بدون عملیات زمینی بود. هدف دوم، نابودی توان موشکی و پهپادی ایران تنها از طریق حملات هوایی بود. سومین هدف غیرواقعبینانه، ایجاد یک سپر دفاع موشکی تقریبا کامل برای حفاظت از زیرساختهای منطقه بود. در نتیجه، نویسنده ریشه شکست را نه در پنتاگون بلکه در کاخ سفید میداند. او معتقد است دونالد ترامپ و مشاورانش اهدافی غیر قابل تحقق تعیین کردند و پیت هگست، وزیر دفاع، نیز بهجای ارائه ارزیابی واقعبینانه، از این سیاستها حمایت کرد.
فاز جدید نبرد اقتصادی
