سیاهبیشه، نیروگاهی در دل جنگلهای هزار چم
۱۲۵کیلومتر که از تهران به سمت شمال از مسیر هزار چم در ۱۰کیلومتری تونل کندوان حرکت میکنی در دل جنگلهای سرسبز جاده چالوس و رشتهکوههای سخت و استوار البرز، مه سیاهرنگی خودنمایی میکند.
۱۲۵کیلومتر که از تهران به سمت شمال از مسیر هزار چم در ۱۰کیلومتری تونل کندوان حرکت میکنی در دل جنگلهای سرسبز جاده چالوس و رشتهکوههای سخت و استوار البرز، مه سیاهرنگی خودنمایی میکند.
عکس: شهرام شریف
شاید هیچ یک از مسافران این مسیر تصور نمیکنند که در پشت مه محلی این منطقه، دو سد در حال تولد بوده و از سویی بزرگترین نیروگاه برق-آبی ایران که قرار است با نیروگاه سد عظیم کارون۳ رقابت کند.اینجا سیاهبیشه است. اینجا محل اجرای پروژه عظیم نیروگاه سد و نیروگاه تلمبه ذخیرهای سیاهبیشه است. جایی که بیش از ۲۵۰۰نفر در دو شیفت کاری کمر همت بستهاند تا چندی دیگر از محل تولید برق آن روشنایی در خانههای من و تو، برقرار بماند.
در ایران با داشتن متوسط بارندگی 240 تا 270میلیمتر که معادل یکسوم دنیا و یکپنجم بارندگی آسیا است، فقر منابع آبی برای تامین انرژی به شدت احساس میشود. از این رو استفاده از تکنولوژیهای نوین برای بهرهبرداری از این منبع حیاتی و در عین حال کمیاب بسیار ضروری به نظر میرسد. راهاندازی پروژه بزرگ سد و نیروگاه تلمبه ذخیرهای سیاه بیشه یکی از راههای برون رفت از این بحران است.
هفته قبل در یک روز آفتابی اما خنک، بیش از ۲۰ نفر از خبرنگاران سرویسهای مختلف روزنامه دنیایاقتصاد، در بازدید از این پروژه عظیم به نظاره دستاوردها و فعالیتهای تلاشگران این پروژه نشستند.
یک، دو، سه: هدف
اهمیت سدسازی برای تامین چند هدف عمده تعریف میشود، از جمله تامین آب آشامیدنی، تولید برق، کنترل سیلابهای مخرب و درنهایت تامین آب مورد نیاز برای کشاورزی. اهداف تعریف شده برای این پروژه هم در ادامه این اهداف کلی است. اهداف تعریف شده برای این پروژه در دو شکل اهداف اصلی و فرعی دستهبندی شده است.اهداف اصلی طرح در سه دسته کلی زیر آورده شده است، اول: ایجاد تعادل در شبکه برق مصرفی کشور در ساعات پربار و کممصرف، دوم: تولید انرژی برق- آبی با ظرفیت ۱۰۴۰مگاوات در ساعات پربار مصرف و سوم: مصرف انرژی الکتریکی با ظرفیت ۹۶۰مگاوات در ساعات کمبار مصرف.البته اهداف فرعی این پروژه عظیم کمتر از اهداف اصلی آن نیست. کاهش هزینههای استهلاک نیروگاههای حرارتی به میزان سالانه ۱۹میلیون دلار، اشتغالزایی در منطقه در حین اجرای طرح و دوران بهرهبرداری در کنار ایجاد محیطی تفریحی و توریستی برای گردشگران داخلی و خارجی از دستاوردهای فرعی این طرح است.
دو سد و یک نیروگاه
این طرح شامل دو سد و یک نیروگاه است. سدها به دودسته سد بالایی و سد پایینی تقسیم میشوند. روش کار به این شکل است که ابتدا آب سد اول از ارتفاع بالا رها میشود، سپس بعد از برخورد به پرههای توربین باعث چرخش توربین میشود.
ویژگی بارز سد دوم اینجا است که به آب بعد از برخورد با پرههای توربین اجازه فرار نمی دهد و آب پشت سد دوم جمع میشود.
این فرآیند در ساعات پیک مصرف برق درحدود ۱۰۴۰مگا وات برق تولید میکند. از طرفی در ساعات غیر پیک ۹۶۰مگا وات از برق مازاد شبکه را مصرف کرده و آب متراکم پشت سد دوم را به سد اول پمپاژ میکند.
در واقع با این کار به طور غیرمستقیم کار ذخیره برق انجام میشود.
قدوقامت دو سد
مشخصات سد بالای سیاهبیشه اینگونه است: سد بالا با تراز تاج 2410متری از سطح دریا واقع شده است. پیشرفت فیزیکی این طرح تا ارتفاع 47متری بوده است.
نوع مصالح به کار رفته در این سد، سنگ ریزهای با روکش بتنی است.
همچنین ارتفاع و حجم مخزن این سد به ترتیب 5/86متر و 6/3میلیون مترمکعب است.
و اما سد پایین سیاهبیشه اینگونه سایز میخورد: سد پایین با تراز تاج ۵/۹۱۱متر از سطح دریا بر روی رودخانه چالوس و در فاصله حدود سه کیلومتری از سد بالا ساخته میشود. بدین ترتیب اختلاف تراز این دو سد حدود ۵۰۰متر است. پیشرفت فیزیکی این سد تا ۳۴متر تخمین زده شده است.
جنس مصالح این سد، سنگ ریزهای با روکش بتنی است. از سویی ارتفاع و حجم مخزن این سد هم به ترتیب 104متر و 7/3میلیون مترمکعب برآورد شده است.
یکبار آبگیری برای همیشه
سد را با آب ذخیره شده در پشت آن میشناسند. ولی از ویژگیهای جالب این سد استقلال آن از منابع آبی و میزان بارندگی سالانه است.
معاون اجرایی این طرح ضمن تاکید بر یکتا بودن این پروژه تلمبه- ذخیرهای در ایران میگوید: این نیروگاه، تنها نیروگاه آبی است که به منابع آبی وابستگی ندارد.
مهندس حمید رحیمی در توضیح این ویژگی جالب اضافه میکند: روش کار بدین صورت است که سیلابهای یکسال رودخانه چالوس را جمعآوری میکنیم و با توضیحاتی که در مورد نحوه فعالیت سد و نیروگاه داده شد، آب حاصل از سیلابها را در یک چرخه بازیابی (Recycle) میکنیم.
رحیمی در مورد نگرانیهای حاصل از کمشدن سطح آب سد میگوید: تنها مسالهای که ممکن است باعث کم شدن سطح آب شود، تبخیر است که این امر هم با آوردهای فصلی رودخانه جبران میشود.او با خوشحالی مطالعات در دست بررسی برای احداث نیروگاههای مشابه را در دستور کار عنوان میکند و میگوید: امیدواریم این نیروگاه راهگشایی برای احداث بقیه نیروگاههای مشابه باشد.
یک میانجی برای دو سد
احداث شفت یا تونل میانجی که آب را از سد اول به سد دوم هدایت میکند، از جمله مراحل سخت پروژه برشمرده میشود.
طول این تونل 500متر است که در سه نقطه ابتدا، میانه و انتهای آن سه شفت ایجاد شده است. با ایجاد این شفتها حفاری از سه جناح آغاز میشود و مراحل کار سریعتر پیش میرود.
مهندس رحیمی احداث شفتها را از سختترین مراحل کار پروژههای سدسازی بر میشمرد و اضافه میکند: شفت در نظر گرفته شده برای این پروژه با زاویه ۶۵درجهای، از جمله مراحل سخت و در عین حال اساسی طرح است.
او تاکید میکند: بخش زیادی از مراحل کار از شفت میانی در حال انجام است. همچنین میزان پیشرفت شفتهای راست و چپ به ترتیب 170و 150متر برآورد میشود.
او زمان تکمیل شدن این شفتها را برای شفت چپ شهریورماه و راست اواخر آبان تخمین میزند.
ریزش، رانش و 38درجه زیر صفر
سرمای ۳۸درجه زیر صفر در زمستان مانع بزرگی است که بازدهی عملیات عمرانی این طرح را به کمتر از ۲۰درصد میرساند. به همین دلیل است که مهندس رحیمی اصرار دارد که بودجه عمرانی طرح را در ۹ماه اول سال دریافت کند که بازدهی بالای طرح را به دنبال خود دارد. علاوه بر این مساله قرار داشتن در مسیر جاده همیشه شلوغ چالوس، علاوه بر ترافیک، حمل ونقل تجهیزات و مصالح مورد نیاز برای پروژه را مختل میکند. این امر به ویژه در روزهای پایانی هفته شدت بیشتری به خود میگیرد، بهطوری که بنا به گفته مهندس رحیمی در روزهای ۵شنبه و جمعه امکان هیچگونه حملونقلی برای پیشبرد طرح وجود ندارد. گویا عوامل طبیعی گوی سبقت را از عوامل انسانی ربودهاند. وجود بهمنهای بزرگ در کنار ریزش کوههای اطراف هم، بارها موجب کندی و حتی توقف پروژه شده است.
فقط 5ماه!
دستان زحمتکش هزاران کارگر شبانهروز برای پیشرفت هرچه سریعتر پروژههای عمرانی در حرکت هستند. دستانی که قدرشناسی از آنها، پرتوانی آنها را در پی دارد.مهندس رحیمی میگوید: تاخیر دو تا سهماهه در پرداخت حقوق کارگران پروژههای عمرانی، امری معمول محسوب میشود. ولی از طرفی با جدیت میگوید: تمام تلاش ما این است که مطالبات کارگران مشغول در این پروژه را در موعد مقرر پرداخت کنیم.
با این حال، معاون اجرایی پروژه، تاخیرهای چندماه در پرداختها را هم انکار نمیکند و اضافه میکند: بیشترین زمانی که کارگران این پروژه برای دریافت حقوق خود انتظار کشیدهاند، پنج ماه بوده است اما با خرسندی اطمینان میدهد که خوشبختانه با تدابیر اتخاذ شده دیگر شاهد چنین تاخیری نخواهیم بود.
او تاکید میکند: اضافهکار توافقی هم امتیاز ویژهای است که کارگران مشغول در این پروژه میتوانند از آن استفاده کنند.
تنفس بخارهای گوگرد بدون ماسک
فعالیت در داخل تونلهایی که حداقل ۲۵۰متر در زیرزمین قرار دارند، چندان ساده نیست. وجود هوای سرد و نمناک، بخارهای گوگرد، زمین گلآلود در کنار سر و صدای وسایل و تجهیزات عرصه را بر هرکسی تنگ میکند. وقتی تراژدی وارد مرحله حادتر خود میشود که خطرات همهجانبه هر لحظه تو را تهدید میکند.با همه این توصیفات تو تلاش بیمثال کارگرانی را میبینی که با کمترین میزان استفاده از وسایل ایمنی و تجهیزات مشغول کار هستند.
مهندس رحیمی با حالت درماندگی میگوید: متاسفانه نبود فرهنگ استفاده از وسایل ایمنی در تمام پروژههای عمرانی ایران وجود دارد. او اضافه میکند: ما تمام پیمانکاران را موظف به داشتن تجهیزات کافی کردهایم و تمام این تجهیزات و وسایل برای استفاده کارگران وجود دارد، ولی مورد استفاده قرار نمیگیرد.
او تاکید میکند: حتی در مواردی قوانین تنبیهی برای این جریان در نظر گرفتیم که کارگران را ملزم به استفاده از وسایل کنیم، ولی متاسفانه نتیجه کافی نگرفتیم.
معاون اجرایی پروژه در مورد سختی کار کارگران میگوید: مطابق قانون کار، کارگرانی که در تونل مشغول به فعالیت هستند، مشمول قانون کار سخت و زیانآور هستند و این طور کامل میکند: این کارگران با دارا بودن 20سال سابقه و با حقوق 30 روز بازنشسته میشوند.
او در عین حال تلفات انسانی پروژهها را دور از ذهن نمیداند و با لبخندی حاکی از رضایت میگوید: خوشبختانه تنها پروژه عمرانی کشور هستیم که حادثه منجر به فوت در آن نبودهاست.
همه با هم
برای به ثمر نشستن یک پروژه تلاش یک نهاد و یک سازمان کافی نیست. پروژه سد و نیروگاه سیاه بیشه، یک توسعه چند وجهی است که همکاری تمام نهادهای دیگر را میطلبد.
مهندس رحیمی میگوید: در اوایل شروع طرح برای هماهنگ شدن با مقامات و مسوولان مرتبط دچار مشکل بودیم، ولی اکنون تا حد زیادی مسائل مرتفع شده است.
او درباره سازمانهای مرتبط میگوید: از تمامی مسوولان محترم سازمان حفاظت محیطزیست، استاندار، فرماندار، منابع طبیعی، پلیس راه، اداره راه و ترابری و مسوولان محترم دادگاهها کمال سپاسگذاری را داریم.
مهندس رحیمی ابراز امیدواری میکند که با مساعدت هرچه بیشتر نهادهای مربوطه این طرح به مراحل پایانی خود نزدیکتر شود.
مهاجرت خرسها از سیاهبیشه
هر جا که توسعه از مسیری عبور میکند و دخالت انسان در طبیعت زیاد میشود، سهم طبیعت کمتر میشود.
شروع هر فعالیت انسانی، کمرنگ شدن بافت طبیعی و گونههای حیوانی را به ذهن میرساند. گویا این دو همزیستی چندانی با هم ندارند. ولی نکتهای وجود دارد و آن اینکه انسان به همان نسبت که طبیعت را نابود میکند به همان میزان و در برخی موارد بیشتر قادر است، آن را احیا کند. نمونهای از این همزیستی مسالمتآمیز، در این پروژه دیده میشود.
مهندس رحیمی آسیب دیدن محیط زیست منطقه را انکار نمیکند و میگوید: برای پیشبرد طرح بیش از 30کیلومتر جاده احداث کردهایم که این امر طبیعت منطقه را دچار تغییر میکند. اما اضافه میکند: چارهجویی برای حل این مساله، احیای دوباره بافت منطقه بعد از اتمام پروژه است.او با نگرانی تاکید میکند: با توجه به نیاز کشور سالانه باید دو هزار مگاوات نیروگاه بسازیم، وگرنه در آینده با چالشهای جدی در تامین انرژی برق مواجه خواهیم بود.معاون اجرایی پروژه همکاری با مقامات سازمان حفاظت از محیطزیست را در سطح خوبی توصیف میکند و ادامه میدهد: ترمیم بافت جنگلی و احیای دوباره گونههای گیاهی و جانوری منطقه، با مسوولان مربوطه هماهنگ شده است.
او حرکت خرسها از منطقه را از جمله اولین قربانیان احتمالی این پروژه میداند. در عین حال تدابیر در نظر گرفته شده را هم بسیار مفید عنوان میکند.
به هر حال برای نتیجهبخش بودن یک حرکت، همواره پیامدهایی وجود دارد خواه برای انسان، خواه برای طبیعت و خواه برای حیوانات.
تا ۷۰۰میلیارد تومان
استفاده از ابزارهای مالی برای تامین مالی پروژههای عمرانی در ایران سابقه چندانی ندارد. کما اینکه از بهترین اهرمها، برای تحقق این هدف است.
انتشار اوراق مشارکت طرحها هم برای تامین مالی مفید است و هم برای مشارکت دادن شهروندان در پروژههای کشور.
مهندس رحیمی استفاده از اوراق مشارکت برای تامین مالی این پروژه را بسیار مفید میداند و میگوید: در ماه دهم سال 85 در حدود 20میلیارد تومان اوراق مشارکت منتشر کردیم که در طی سه روز به فروش رفت.
او اضافه میکند: در نظر داریم در حدود ۱۱۰میلیارد تومان اوراق مشارکت را برای پروژههای دیگر هم منتشر کنیم.
او مبلغ اولیه طرح را 340میلیارد تومان عنوان میکند. از طرفی رسیدن این عدد به حدود 700میلیارد تومان را دور از ذهن نمیداند.
تمام مزیتهای طرح
معاون اجرایی طرح در مورد مزیتهای استفاده از راهاندازی این نیروگاه میگوید: کل توان تولیدی برق کشور 36هزار مگاوات است که در زمان پیک، تمام این توان مورد نیاز است. باز هم اما وجود دارد. رحیمی اضافه میکند: مشکل زمانی حاد میشود که در ساعات غیرپیک مصرف به 28هزار مگاوات میرسد، یعنی با 11هزار اختلاف مصرف مواجه هستیم.
رحیمی توضیح خود را اینگونه ادامه میدهد: برق قابل ذخیره شدن نیست، بنابراین این ولتاژ به عنوان بار اضافی شبکه باید به نوعی مصرف شود. او هشدار میدهد: چرا که در غیر این صورت به تاسیسات نیروگاهی صدمه جدی وارد میکند.
وی از رده خارج کردن همه نیروگاهها را در زمان غیرپیک کاری ممکن نمیداند و میگوید: خارج کردن برخی نیروگاهها از جمله نیروگاههای ترکیبی بخار به سرعت مقدور نیست. در حالی که نیروگاههای آبی در عرض چهار دقیقه قابلیت خروج از مدار دارند.
صادرات، در اوج
وی اضافه میکند: تصمیمگیریها برای مصرف این انرژی بالا، به راهاندازی نیروگاههای تلمبه- ذخیرهای منتهی شد. رحیمی با شور و حرارت اضافه میکند: یعنی این نیروگاهها در زمان پیک به کمک شبکه میآیند و در زمان غیرپیک، برق اضافی شبکه را مصرف میکنند.
معاون اجرایی طرح همچنین در ادامه راه دیگری برای مصرف برق مازاد شبکه پیشنهاد میکند و میگوید: صادرات هم به عنوان اهرم کارسازی برای مصرف این مازاد انرژی، محسوب میشود.
او خبرهای مربوط به صادرات برق به کشورهای همسایه را در شرایط نیاز داخلی رد میکند در دفاع از صحبتهای خود میگوید: صادرات برق در ساعات غیراوج نه تنها به مصرف داخلی لطمهای وارد نمیکند، بلکه با جلوگیری از استهلاک تاسیسات نیروگاهها، به درآمدزدایی کشور هم کمک میکند.
سدهای چین و ماچین
بنابر آمارهای موجود کشور چین با دارا بودن بیش از 22هزار سد از 60هزار سد دنیا، لقب بزرگترین سدساز دنیا را دارد.کشورهای ایران، پاکستان، برزیل و ترکیه در فهرست بعدی این لیست جای دارند.مهندس رحیمی با دقت در مورد تعداد سدهای ساخته شده در کشور میگوید: بیش از 190سد بزرگ و 320سد کوتاه در کشور ساخته شده است. همچنین در مورد طرحهای در دست اجرا اضافه میکند: نزدیک به 90 سد و کارگاه سدسازی داریم که مطالعات حدود 180سد هم در حال انجام است.
سال ۹۰، سال نتیجه
نبرد انسان برای توسعه در دل طبیعت ادامه دارد. هر از گاهی پیروزی نصیب، یکی از این دو میشود.
کش و قوسهای بسیار، نویدی جز پدید آمدن وقفههای بیشمار در بهرهبرداری پروژه ندارد.وقفه در بهرهبرداری از پروژههای عمرانی به امری متداول در ایران تبدیل شده است.وجود مشکلات عدیده که عمده آنها به مسائل مالی برمیگردد، از جمله دلایل توقف یا کندی پیشرفت پروژهها محسوب میشود.
مهندس رحیمی با اطمینان بالایی میگوید: زمان آبگیری سدها در فروردینماه سال 1390 و بهرهبرداری نهایی در سال 1391 برآورد میشود.
از طرفی اضافه میکند: منابع لازم برای این پروژه از منابع برق استان تهران تامین میشود.
گفتنیها کم نیست. گفتنیها از تلاش شبانهروزی و بیریای کارگران زحمتکش بسیار است. اما چشمان کارگران پرنشاط و تلاشگر ما را بدرقه میکند.
تلاش و تلاش و تلاش برای ساختن ایرانی همیشه سرفراز.
تاریخچه
ساخت طرح سد و نیروگاه تلمبه- ذخیرهای سیاهبیشه واقع در ۱۲۵کیلومتری شمال تهران و در ۱۰کیلومتری شمال تونل کندوان واقع در استان مازندران در مسیر رودخانه چالوس قرار گرفته است. محل ساختگاه در نزدیکی روستای سیاهبیشه است و بنابراین طرح به همین نام خوانده شده است.
مطالعات اولیه ایجاد نیروگاههای تلمبه ذخیرهای در ایران با درخواست از مهندسین مشاور بلژیکی در منطقه البرز و در قالب همکاری بین دو دولت ایران و بلژیک آغاز شد که در سال 1349 گزارشات اولیه آن توسط شرکت تراکسیونل بلژیک به وزارت نیرو ارائه شد.عملیات مقدماتی زمینشناسی در اوایل سال 1357 شروع شد که با پیروزی شکوهمند انقلاب اسلامی و قطع همکاری مشاوران خارجی متوقف شد.در سال 1362 مطالعات طراحی فاز 2 و تهیه اسناد مناقصه توسط شرکت مشانیر/ لامایر آغاز شد و در سال 1364 به پایان رسید. در فاصله سالهای 1364 تا 1371 کارهای مطالعاتی تکمیل و طراحی جزئیات توسط شرکت مشانیر/ لامایر انجام گردید. در همین سالها جهت تسریع در انجام کارهای اجرایی بعضی از قسمتهای پروژه مانند ساخت تونلهای انحراف سدهای بالا و پایین، قسمتی از تونل دسترسی به مغار نیروگاه، تونل زهکشی نیروگاه به همراه بعضی از آزمایشهای انفجاری و تراکم صحرایی تکمیل گردید که این فعالیتها تا سال 1371 ادامه داشت.
کلیه عملیات اجرایی که از سال ۱۳۷۱ تا سال ۱۳۸۰ تعطیل شده بود، مجددا با عملیات تزریق تونلهای انحراف در سال ۱۳۸۱ از سر گرفته شد. بازنگری فنی و اقتصادی طرح نیز که از سال ۱۳۷۸ توسط شرکتهای EDF فرانسه و مشانیر آغاز گردیده بود در سال ۱۳۸۱ به اتمام رسید.قراردادهای مربوط به طرح در قالب سه فقره قرارداد با نامهای قرارداد A و B و C تنظیم شده است. قرارداد A به احداث سدهای بالا و پایین، تکمیل تونلهای آبرسان تا مخزن فشارشکن مرتبط است. قرارداد نوع B بر احداث مغار نیروگاه و ترانسفورمر، مخازن فشارشکن، آبراهههای تحت فشار و چهار واحد ۲۶۰مگاواتی دلالت دارد. همچنین قرارداد نوع C وظایف هر یک از اعضای مهندسان مشاوره طرح که شامل مهندسان مشاور مشانیر، سکو و کلنکو هستند را مشخص میکند.
ارسال نظر