مهمترین چالش فضای فناوری کشور نبود تناسب ظرفیت امنیتی است
فیلترینگ؛ راه ورودی هکرها؟
حامد اناری: بیش از ۶ درصد ترافیک شبکه در ایران به گفته رئیس سازمان نظام صنفی رایانهای کشور، به حملات DDoS و سایر حملات سایبری مربوط میشود؛ آماری که علی حکیمجوادی آن را برای کشوری با این سطح از توسعه فناوری اطلاعات، بالا توصیف کرد. او در نشست سازمان نظام صنفی رایانهای کشور به مناسبت روز خبرنگار، امنیت سایبری را یکی از مهمترین چالشهای پیش روی زیرساخت فناوری دانست و گفت پس از جنگ ۱۲روزه، نگاه به امنیت تغییر کرده است. بااینحال، مساله فقط افزایش تعداد حملات نیست. گسترش خدمات دیجیتال، وابستگی کسبوکارها به شبکه و تعدد نهادهای درگیر در حکمرانی فناوری، دامنه خسارت یک حمله موفق را گستردهتر کرده است. از نگاه رئیس سازمان نصر، صنعت فناوری ایران در سالهای اخیر رشد کرده، اما ظرفیت امنیتی متناسب با این رشد توسعه نیافته است.
چرایی و چگونگی اختلالات
اگرچه حملات سایبری در بسیاری از کشورها به بخشی از واقعیت روزمره زیرساختهای دیجیتال تبدیل شدهاند، وضعیت ایران به گفته رئیس سازمان نظام صنفی رایانهای کشور، ابعاد نگرانکنندهتری دارد. حکیمجوادی در این نشست با اشاره به اینکه «بیش از ۶درصد ترافیک» کشور به حملات DDoS و حملات سایبری بازمیگردد، این میزان را بالا دانست و بر ضرورت تقویت توان دفاعی شبکه تاکید کرد. اهمیت این عدد زمانی روشنتر میشود که حمله سایبری را از یک رخداد فنی جدا کنیم؛ هرچه خدمات بانکی، ارتباطی و تجاری بیشتر به زیرساخت دیجیتال وابسته شوند، اختلال در شبکه میتواند زنجیرهای از کسبوکارهای متصل به آن را نیز تحتتاثیر قرار دهد.
حکیمجوادی با اشاره به تجربه جنگ ۱۲روزه گفت: «پس از وقوع این حملات، سازمان تلاش کرده نگاه شرکتها به امنیت را تغییر دهد و آنها را برای مواجهه با تهدیدهای جدید آماده کند.» به گفته او، در پشت هر خدمت زیرساختی، مجموعهای از شرکتها قرار دارند که استمرار فعالیت آنها به امنیت همان شبکه وابسته است؛ از همین رو، آمادگی یک شرکت برای مقابله با حمله سایبری دیگر موضوعی درونسازمانی نیست و میتواند بر پایداری زنجیرهای از خدمات اثر بگذارد. او بر همین اساس از تلاش برای آموزش و آمادهسازی شرکتها و ورود به مرحله جدیتری از فعالیتهای امنیتی خبر داد. یکی از مسیرهایی که سازمان نصر برای این منظور دنبال کرده، حرکت از واکنش پس از وقوع حمله به سمت ارزیابی و آمادگی پیشگیرانه است.
حکیمجوادی گفت: «پیش از این نیز مذاکراتی با مرکز ملی فضای مجازی برای تعریف خدمات در قالب SLA انجام شده بود و پیشنهادهایی مانند آزمون نفوذ برای شرکتها مطرح شده است. به این ترتیب، نقش بخش خصوصی در امنیت سایبری میتواند از دریافت هشدار پس از وقوع حادثه فراتر برود و به ارزیابی مستمر آسیبپذیری، آزمون آمادگی و افزایش تابآوری شرکتها برسد.» بااینحال، مساله امنیت در ایران فقط به توان فنی شرکتها محدود نمیشود. حکیمجوادی به تعدد نهادهای درگیر در این حوزه و ضرورت تعامل میان آنها پرداخت و گفت: «تعاملات بسیار خوبی با نهادها و سازمانهای مربوطه در این حوزه وجود دارد. سازمان نصر در تلاش است با تعامل پیوسته با معاونت امنیت سازمان فناوری اطلاعات، مرکز افتا، پلیس فتا و سازمان پدافند غیرعامل زمینه توسعه امنیت سایبری را فراهم آورد.»
به گفته او، تبادل و انتقال تجربه حملات اخیر و مواجهه با بحرانهای درونسازمانی نیز میتواند نقش مهمی در بهبود وضع موجود داشته باشد. وضعیتی که یک تناقض جدی را پیش روی سیاستگذار قرار میدهد: شبکهای که هر روز سهم بیشتری از فعالیت اقتصادی و خدمات عمومی را بر دوش میکشد، باید همزمان در برابر تهدیدهای پیچیدهتر مقاومتر شود. اگر توسعه فناوری اطلاعات بدون توسعه همزمان ظرفیت امنیتی پیش برود، رشد تعداد خدمات دیجیتال دقیقا به معنای افزایش تابآوری شبکه نخواهد بود. هشدار رئیس نصر درباره سهم بالای ترافیک حملات سایبری، در همین نقطه اهمیت پیدا میکند؛ حفظ امکان ادامه فعالیت اقتصادی در زمان حمله بهنوعی میتواند مصداقی از پایداری شبکه باشد.
آن دکمه خاموش و روشن
مساله قطعی اینترنت، از نگاه بخش خصوصی، فقط به اصل قطع دسترسی محدود نمیشود و نحوه اجرای آن نیز میتواند به عاملی برای افزایش آسیبپذیری کسبوکارها تبدیل شود. رئیس سازمان نظام صنفی رایانهای کشور در پاسخ به پرسشی درباره احتمال تکرار قطعی اینترنت در صورت بروز بحران، در شرایط امنیتی کشور گفت نمیتوان این قطعیها را فقط در چارچوب حملات سایبری تحلیل کرد، چراکه در جریان اتصال اینترنت، ممکن است اطلاعاتی «چه خواسته و چه ناخواسته» منتقل شود. با این حال، او طولانیشدن قطعی و شیوه بازگرداندن دسترسی را محل انتقاد دانست و گفت: «اشکالی که وجود داشت این است که گاهی اوقات ما یکمرتبه این را قطع میکنیم و گاهی یکمرتبه وصل میکنیم. این عامل سبب میشود که ما با مخاطرات زیادی روبهرو بشویم.»
حکیمجوادی در ادامه توضیح داد که سازمان نصر در جلسات و مکاتبات خود با دستگاههای مسوول بر ضرورت ایجاد فرصت برای آمادهسازی و استفاده از ظرفیت شرکتهای حوزه افتا تاکید کرده است. به گفته او، حتی اگر قرار باشد محدودیتی اعمال شود، اطلاعرسانی چند روز زودتر میتواند به مجموعههای امنیتی فرصت دهد تجهیزات و سامانههای خود را بهروز کنند. در دوره اخیر، بخشی از مخاطرات به بهروزرسانینشدن آنتیویروسها و تجهیزات امنیتی بازمیگشت. او در نهایت ابراز امیدواری کرد تجربه اخیر تکرار نشود و گفت: «به نظر میرسد دولت نیز به این جمعبندی رسیده است که دیگر قطع کردن اینترنت مشکل را حل نمیکند.»
نیازی حیاتی
امنیت و پایداری شبکه در نهایت به تجهیزات و زیرساختهایی وابسته است که بخشی از آنها همچنان از مسیر واردات تامین میشوند؛ نیازی حیاتی که غفلت از آن میتواند هزینه سنگینی داشته باشد. در جنگی که توان و زیرساخت دیجیتال کشور را هدف قرار میدهد، تقویت و تامین، نیازی حیاتی برای پایداری شبکه اینترنت و اقتصاد دیجیتال تلقی میشود. از همین رو، مساله تخصیص ارز برای صنعت فناوری اطلاعات، در کنار قطعی اینترنت و تهدیدهای سایبری، به یکی دیگر از نگرانیهای بخش خصوصی تبدیل شده است. حکیمجوادی با اشاره به وضعیت تامین تجهیزات گفت بیش از یک سال است که شرکتهای این حوزه ارز دریافت نکردهاند و کاهش تعداد تامینکنندگان نیز بخشی از پیامدهای همین وضعیت بوده است. به گفته او، برخی شرکتها تجهیزات را وارد کردهاند اما در ادامه با تغییرات نرخ ارز و مشکلات دیگر مواجه شدهاند؛ وضعیتی که ادامه فعالیت تامینکنندگان را دشوارتر کرده است.
رئیس سازمان نظام صنفی رایانهای کشور ارزبری مورد نیاز این حوزه را حدود دومیلیارد دلار عنوان کرد و درعینحال گفت این رقم در مقایسه با برخی صنایع بزرگ کشور عدد بالایی نیست. او با اشاره به تغییر نگاه دولت به تجهیزات فناوری اطلاعات گفت: «پیش از این تجهیزات حوزه ارتباطات شامل کالاهای لوکس میشد و ارزی برای واردات آن اختصاص نمییافت. در آن زمان درخواست ما اجازه واردات بود حتی بدون ارز تخصیصی. البته که تخصیص ارز برای واردات تجهیزات میتواند مزیت مهمی بهشمار آید.» حکیم جوادی همینطور از تعامل و تشکیل کمیسیونها و کمیتهها در وزارت صمت با حضور نمایندگان نصر خبر داد. وی دراینباره گفت: «بخش مهمی از مسائل ما مربوط به تجهیزاتی میشد که وارد شده بودند اما با نوسانات ارزی در گمرک به چالش برخورده بودند.» او همچنین با اشاره به تعامل برای حل چالشهای اینچنینی، از تسهیلگری فرآیند واردات تجهیزات مربوطه ابراز امیدواری کرد.
البته این وابستگی در تمام لایههای زیرساخت یکسان نیست. حکیمجوادی با تفکیک تجهیزات غیرفعال و فعال زیرساخت گفت کشور در بخشهایی مانند کابل و رَک به سطحی از خودکفایی رسیده، اما در حوزههایی مانند سرور و ذخیرهساز همچنان به تامین خارجی نیاز دارد. به گفته او، تولید داخلی در همه این بخشها پاسخگوی نیاز کشور نیست و در حوزه امنیت نیز با وجود خودکفایی نسبی، واردات برخی تجهیزات ضروری باقی مانده است.
در چنین شرایطی، مساله تخصیص ارز از یک مطالبه صنفی فراتر میرود. آن زمان که از سویی سهم قابلتوجهی از ترافیک شبکه درگیر حملات سایبری است و از سوی دیگر بخشی از تجهیزات مورد نیاز برای توسعه، نگهداری و ایمنسازی این شبکه با دشواری تامین میشود، تابآوری زیرساخت به مجموعهای از تصمیمات در لایههای مختلف سیاستگذاری و دولتی گره میخورد. تلاقی تمام پیامهای هشدار، همان جایی است که مساله زیرساخت دیجیتال اهمیت پیدا میکند.
